MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 12 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — देवराय II. अब्दुर रज्जाक समरकंदी (प्रश्नात 'अब्दुल रज्जाक' असे छापले आहे) याला हेरातचा तैमूरवंशीय शासक शाहरुख याने वकील म्हणून दक्षिण भारतात पाठवले; तो कालिकत येथे उतरून पुढे विजयनगरच्या राजधानीत 1443 साली पोहोचला, तेव्हा संगम घराण्यातील दुसरा देवराय गादीवर होता. त्याचा वृत्तान्त — 'मतलाउस-सादैन व मजमा-उल-बहरैन' — वैभवाच्या शिखरावरील त्या नगरीचे बाहेरून केलेले सर्वांत मोलाचे वर्णन आहे : एकामागून एक अशा तटबंदीच्या वेढ्यांनी घेरलेली आणि त्या वेढ्यांमध्ये शेतीवाडी व वस्ती असलेली राजधानी, जिथे बाजारांत रत्ने व मोती उघडपणे विकले जात, प्रचंड मोठा राजदरबार, आणि अशी नगरी की जिच्यासारखी डोळ्यांनी कधी पाहिली नाही व कानांनी कधी ऐकली नाही असे तो लिहितो. या भेटीचा योग्य आधार म्हणून दुसरा देवराय आतल्या पुराव्यांवरूनही टिकतो. संगम घराण्यातील सर्वांत कर्तबगार राजा म्हणून त्याला मानले जाते; 'गजबेटेकार' म्हणजे हत्तींची शिकार करणारा या बिरुदाने आणि आपल्या सैन्यात मुस्लीम घोडेस्वार व धनुर्धर भरती करून घोड्यावरून धनुर्विद्या वापरण्यास प्रोत्साहन दिल्याने तो स्मरणात आहे — आणि हे धोरणच दाखवते की त्याचा दरबार विस्तृत फारसी जगाशी नियमित संपर्कात होता, म्हणजे नेमक्या अशाच दरबारात हेरातहून आलेल्या वकिलाचे स्वागत होणे स्वाभाविक होते. मध्ययुगीन भारतीय इतिहासातील प्रवासी-आणि-राजा या ठरावीक जोड्यांपैकी हा एक प्रश्न आहे, आणि चार जोड्या वेगवेगळ्या ठेवल्या की तो सुटतो : सुमारे 1420 साली निकोलो द कोंटी — पहिला देवराय; 1443 साली अब्दुर रज्जाक — दुसरा देवराय; आणि सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला डोमिंगो पायस व दुआर्ते बार्बोसा — कृष्णदेवराय, तर त्यांच्यानंतर थोड्याच काळाने फर्नाओ नुनिझ.

• (1)हरीहर — हरिहर हे विजयनगरच्या इतिहासाच्या अगदी आरंभीचे नाव आहे : पहिला हरिहर व त्याचा भाऊ बुक्क यांनी 1336 साली तुंगभद्रेकाठी हे राज्य स्थापन करून संगम घराण्याची सुरुवात केली. 1443 सालच्या अब्दुर रज्जाकच्या वकिलातीच्या ते शतकाहूनही अधिक आधीचे आहे, आणि त्या काळात हरिहराने पाहिलेली नगरी अजून घडत होती — फारसी वकिलाने वर्णन केलेली विस्तीर्ण तटबंदीची राजधानी तेव्हा उभीच नव्हती. विजयनगरविषयीच्या कोणत्याही प्रश्नाला संस्थापकाचे नाव देऊन टाकण्याची सवय, कारण तेच नाव सर्वांत पक्के लक्षात असते — हा पर्याय निवडणे सहसा त्याच सवयीतून येते.
• (2)कृष्णदेवराय — तुळुव घराण्याचा कृष्णदेवराय 1509 ते 1529 या काळात राज्य करत होता, म्हणजे अब्दुर रज्जाकच्या भेटीनंतर सुमारे दोन पिढ्यांनी; आणि विजयनगरविषयीच्या परदेशी वृत्तान्तांशी विद्यार्थ्यांच्या मनात सर्वाधिक जोडला जाणारा राजा तोच आहे — नेमका तोच इथला सापळा आहे. पण त्याच्या कारकिर्दीतले पाहुणे पोर्तुगीज होते : डोमिंगो पायस, ज्याने राजधानीचे व महानवमी उत्सवाचे आपल्याजवळचे सर्वांत तपशीलवार वर्णन लिहिले, आणि दुआर्ते बार्बोसा; तर फर्नाओ नुनिझ यांनी त्याहून थोड्या नंतर लिहिले. अब्दुर रज्जाक हा तैमूरवंशीय दरबाराचा फारसी वकील होता, तो सात दशके आधी आला होता, आणि कृष्णदेवरायाचे विजयनगर त्याने कधी पाहिलेच नाही.
• (3)देवराय I — पहिल्या देवरायाची कारकीर्द पंधराव्या शतकाच्या पहिल्या पावशतकातली, आणि हा चुकीचा पर्याय खरोखर चांगला निवडलेला आहे, कारण त्याच्याही कारकिर्दीत एक गाजलेला परदेशी वृत्तान्त लिहिला गेला — इटालियन प्रवासी निकोलो द कोंटी याचा, ज्याने सुमारे 1420 साली विजयनगरला भेट देऊन तिथल्या नगरीचे व उत्सवांचे कौतुकाने वर्णन केले. या दोन कारकिर्दी इतक्या जवळच्या आहेत की त्यांची सहज गल्लत होते आणि प्रत्येकीचा स्वतःचा पाहुणा आहे; म्हणून ही जोडी नेमकेपणानेच लक्षात ठेवावी लागते : निकोलो द कोंटी — पहिला देवराय, अब्दुर रज्जाक — दुसरा देवराय.

विजयनगर नगरीचे रूप व तिची अर्थव्यवस्था याविषयी जे काही ठाऊक आहे ते जवळजवळ सर्व परदेशी पाहुण्यांकडून आले आहे, कारण साम्राज्याच्या स्वतःच्या नोंदी शिलालेख व साहित्यकृतींच्या रूपात आहेत, वर्णनात्मक इतिवृत्तांच्या रूपात नाहीत. प्रत्येक पाहुणा वेगळ्या जगातून आला आणि त्याला वेगळ्या गोष्टी दिसल्या : निकोलो द कोंटीला उत्सव, अब्दुर रज्जाकला तटबंदी, बाजार आणि वकिलाला दाखवला जाणारा दरबारी शिष्टाचार, डोमिंगो पायसला नगरीचा विस्तार व महानवमीचे सोहळे, फर्नाओ नुनिझला इतिहास व लष्करी रचना. हे सर्व एकत्र वाचले की त्या काळातील जगातील सर्वांत मोठ्या नगरींपैकी एक असे या राजधानीचे स्थान सिद्ध होते — तुंगभद्रेच्या खोऱ्यातील जलसिंचन व्यवस्था आणि घोडे, रत्ने व वस्त्रे यांचा दूरवरचा व्यापार यांवर ती तगली होती. प्रवासी-राजा ही जोडी परीक्षेचा इतका टिकाऊ विषय असण्याचे कारणही तेच आहे : हे वृत्तान्तच मूळ पुरावा असल्यामुळे, कोणता वृत्तान्त कोणत्या कारकिर्दीचा हे ठाऊक असणे म्हणजे तो पुरावा कोणत्या दशकाचे वर्णन करतो हे ठाऊक असणे.

परदेशी प्रवाशांना ते ज्या राजाच्या दरबारी गेले त्या राजावरून तपासण्याची भारतीय इतिहासातली प्रमाणित पद्धत एमपीएससीही वापरते, आणि पर्याययादी त्याच घराण्यातील वा त्याच राज्यातील राजांतून बांधली जाते, म्हणजे केवळ राज्य ओळखून भागत नाही. फायदेशीर तयारी म्हणजे प्रवासी, त्याचा देश, राजा, अंदाजे वर्ष आणि त्याने मागे ठेवलेल्या ग्रंथाचे नाव असा एकच तक्ता — अब्दुर रज्जाकचा 'मतलाउस-सादैन', मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळातील इब्न बतूताचा 'रिहला', पांड्य प्रदेशाविषयी मार्को पोलो, विजयनगरविषयी निकोलो द कोंटी, पायस व नुनिझ, आणि मुघल काळासाठी बर्नियर, तॅव्हर्नियर व मनुची. हा तक्ता पक्का झाला की मध्ययुगीन अभ्यासक्रमातील प्रश्नांचा अख्खा गट एका पायरीच्या स्मरणापुरता उरतो. विजयनगर प्रशासन व स्थापत्य या अंगांनीही विचारले जाते, म्हणून प्रवाशांचे वृत्तान्त केवळ तारखांसाठी नव्हे तर आशयासाठीही वाचण्यासारखे आहेत : एकामागून एक तटबंदीच्या वेढ्यांचे अब्दुर रज्जाकचे वर्णन हा राजधानीच्या संरक्षणरचनेसाठी नेहमी दिला जाणारा पुरावा आहे, जसा महानवमी उत्सवासाठी पायसचा वृत्तान्त.

• अब्दुर रज्जाक समरकंदी हा हेरातचा तैमूरवंशीय शासक शाहरुख याचा वकील होता आणि दुसऱ्या देवरायाच्या कारकिर्दीत, 1443 साली त्याने विजयनगरला भेट दिली.
• त्याचा 'मतलाउस-सादैन व मजमा-उल-बहरैन' हा वृत्तान्त राजधानीच्या एकामागून एक तटबंदीच्या वेढ्यांचे, रत्ने उघडपणे विकल्या जाणाऱ्या बाजारांचे आणि राजदरबाराच्या विस्ताराचे वर्णन करतो.
• संगम घराण्यातील दुसरा देवराय 'गजबेटेकार' या बिरुदाने ओळखला जाई आणि त्याने मुस्लीम घोडेस्वार व धनुर्धर भरती करून आपले सैन्य बळकट केले.
• इटालियन प्रवासी निकोलो द कोंटी याने पहिल्या देवरायाच्या कारकिर्दीत, सुमारे 1420 साली विजयनगरला भेट दिली.
• पोर्तुगीज पाहुणे डोमिंगो पायस व दुआर्ते बार्बोसा यांनी कृष्णदेवरायाच्या कारकिर्दीत (1509–1529) विजयनगर पाहिले, तर फर्नाओ नुनिझ यांनी त्यानंतर थोड्याच काळाने लिहिले.

• विजयनगरविषयीचा प्रत्येक परदेशी वृत्तान्त कृष्णदेवरायाशी जोडणे; त्याच्या काळातले पाहुणे पोर्तुगीज इतिहासकार होते, फारसी वकील नव्हे
• सुमारे 1420 साली निकोलो द कोंटीने भेट दिलेला पहिला देवराय आणि 1443 साली अब्दुर रज्जाकने भेट दिलेला दुसरा देवराय यांची गल्लत करणे
• विजयनगरच्या प्रश्नांना सवयीने संस्थापक हरिहराचे नाव देणे आणि त्यानंतरच्या दोन शतकांच्या इतिहासाकडे दुर्लक्ष करणे

प्रवासी व राजा ही जोडी मध्ययुगीन भारतीय इतिहासात सर्वांत नियमितपणे परत येणाऱ्या रचनांपैकी एक आहे, आणि एमपीएससी ती दोन्ही दिशांनी विचारते — प्रवाशाचे नाव देऊन राजा विचारणे, किंवा राजाचे नाव देऊन त्याच्या दरबारी कोण आले हे विचारणे. पर्याययादीत एकाच घराण्यातील, केवळ क्रमांकानेच वेगळे होणारे राजे भरून आयोग अवघडपणा वाढवते — इथे पहिला व दुसरा देवराय हे त्याचेच उदाहरण. प्रवाशांच्या ग्रंथांची नावे व त्यांची राष्ट्रीयत्वेही विचारली जातात, म्हणून पाठ करण्याजोगा तक्ता दोन नव्हे तर पाच रकान्यांचा असावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'मतलाउस-सादैन व मजमा-उल-बहरैन' या नावाने ओळखला जाणारा विजयनगरविषयीचा वृत्तान्त कोणत्या पाहुण्याने लिहिला ?

  • (a)निकोलो द कोंटी
  • (b)अब्दुर रज्जाक
  • (c)डोमिंगो पायस
  • (d)फर्नाओ नुनिझ

  उत्तर(b) अब्दुर रज्जाक — हेरातचा तैमूरवंशीय शासक शाहरुख याचा हा फारसी वकील दुसऱ्या देवरायाच्या कारकिर्दीत, 1443 साली विजयनगरला आला आणि त्याने नगरीची तटबंदी, बाजार व दरबार यांचे हे वर्णन मागे ठेवले. निकोलो द कोंटी हा सुमारे 1420 सालचा इटालियन पाहुणा होता, तर पायस व नुनिझ हे सोळाव्या शतकातील पोर्तुगीज लेखक होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विजयनगरची राजधानी व महानवमी उत्सव यांचे तपशीलवार वर्णन मागे ठेवणाऱ्या डोमिंगो पायस या पोर्तुगीज प्रवाशाने कोणत्या राजाच्या कारकिर्दीत भेट दिली ?

  • (a)पहिला हरिहर
  • (b)दुसरा देवराय
  • (c)कृष्णदेवराय
  • (d)रामराय

  उत्तर(c) कृष्णदेवराय — सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला त्याच्या कारकिर्दीत पायस आले, तसेच दुआर्ते बार्बोसाही; फर्नाओ नुनिझ यांनी त्याहून थोड्या नंतर लिहिले. दुसऱ्या देवरायाच्या दरबारी 1443 साली फारसी वकील अब्दुर रज्जाक आला होता, तर रामराय हे 1565 च्या तालिकोटच्या लढाईने संपलेल्या अरविडु काळातले आहेत.