MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 11 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — लॉर्ड मिन्टो. डिसेंबर 1907 मध्ये सुरत येथे भरलेले काँग्रेसचे अधिवेशन फुटले. मवाळ व जहाल यांच्यातील फाटाफूट आदल्या वर्षीच्या कलकत्ता अधिवेशनापासूनच दिसू लागली होती, आणि सुरतला अध्यक्ष कोणी व्हावे — मवाळांचे उमेदवार रासबिहारी घोष की जहालांना हवे असलेले लाला लजपतराय — या वादावर, तसेच स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व स्वराज्य यांवरील ठरावांवरून झालेल्या भांडणाचे पर्यवसान गोंधळात, खुर्च्या फेकल्या जाण्यात आणि अधिवेशन गुंडाळण्यात झाले. जहाल बाहेर पडले आणि 1916 च्या लखनौ अधिवेशनापर्यंत ते काँग्रेसबाहेरच राहिले. यावर भारत सरकारची प्रतिक्रिया तात्काळ आणि कोणताही संकोच नसलेल्या समाधानाची होती : व्हाइसरॉय लॉर्ड मिन्टो यांनी भारतमंत्री जॉन मोर्ले यांना कळवले की सुरतला काँग्रेस कोलमडणे हा सरकारसाठी मोठा विजय आहे — तीच भावना हा प्रश्न 'सुरत येथे राष्ट्रीय काँग्रेस कोलमडली, हा आपला विजय आहे' या रूपात छापतो. हे उद्गार महत्त्वाचे आहेत, कारण ते केवळ मनःस्थितीचे नव्हे तर एका ठरलेल्या डावपेचाचे पुरावे आहेत. या वर्षांतले ब्रिटिश धोरण एकाच वेळी दोन मार्गांनी चालत होते : काही घटनात्मक सुधारणा देऊन मवाळांची समजूत काढायची, आणि जहालांवर खटले भरायचे. दोन्ही गोष्टी लगेच घडल्याही — 1908 साली टिळकांवर खटला होऊन त्यांना मंडालेला पाठवण्यात आले, आणि 1909 चा भारतीय परिषद कायदा म्हणजे मोर्ले-मिन्टो सुधारणा, ज्याने कायदेमंडळांचा विस्तार केला आणि मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ आणले. अशा सुधारणा स्वीकारायला तयार असलेला एक गट आणि संघटनेबाहेरच गेलेला दुसरा गट — अशी विभागलेली काँग्रेस ही नेमकी अशी स्थिती होती की तिच्यामुळे ही दोन्ही पावले सोपी झाली; म्हणूनच भारतीय राजकारण्यांतल्या अंतर्गत भांडणाला व्हाइसरॉय स्वतःच्या बाजूचा विजय म्हणू शकला.

• (1)लॉर्ड कर्झन — लॉर्ड कर्झन केवळ तारखेमुळेच बाद होतात. ते 1899 ते 1905 या काळात व्हाइसरॉय होते आणि डिसेंबर 1907 च्या सुरत अधिवेशनाच्या दोन वर्षांहून अधिक काळ आधीच भारत सोडून गेले होते. या परिस्थितीत त्यांचे स्वतःचे मोठे योगदान म्हणजे 1905 ची बंगालची फाळणी, जिने स्वदेशी चळवळ पेटवली आणि तिच्याबरोबरच जहाल गटाचा उदय घडवला — पुढे ज्या गटाच्या काँग्रेसबाहेर जाण्याचे सरकारने स्वागत केले तोच हा गट. सुरतचे उद्गार त्यांच्या नावावर टाकणे म्हणजे फुटीची परिस्थिती निर्माण करणारा माणूस आणि तिचे फळ चाखायला पदावर असलेला माणूस यांची गल्लत करणे.
• (2)लोकमान्य टिळक — सुरतला जहाल बाजूचे मध्यवर्ती नेते टिळकच होते आणि ही फूट त्यांच्यासाठी विजय नव्हे तर पराभव होती — पुढची नऊ वर्षे त्यांना काँग्रेसबाहेर राहावे लागले आणि काही महिन्यांतच राजद्रोहाचा खटला होऊन 1908 साली सहा वर्षांच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा म्हणून त्यांना मंडालेला पाठवण्यात आले. त्यामुळे अधिवेशनाविषयी काहीही माहीत असले तरी, केवळ शब्दांच्या सरळ अर्थानेही 'हा आपला विजय आहे' हे वाक्य त्यांचे असू शकत नाही. उद्धृत वाक्य बोलणाऱ्याची भूमिका सांगणारा पुरावा म्हणून वाचले जाते, की प्रसिद्ध घटनेला प्रसिद्ध नाव जोडून मोकळे होतात — याचीच चाचणी हा पर्याय घेतो.
• (3)लॉर्ड मोर्ले — जॉन मोर्ले हे 1905 ते 1910 या काळात भारतमंत्री होते, आणि 1909 च्या मोर्ले-मिन्टो सुधारणांमुळे प्रमाणित मांडणीत त्यांचे नाव मिन्टो यांच्यापासून वेगळे करताच येत नाही; म्हणूनच चुकीच्या पर्यायांतला हा सर्वांत चांगला पर्याय आहे. पण ते लंडनमध्ये बसत होते, भारतात नव्हे; आणि या प्रश्नात वर्णन केलेल्या प्रसंगात ते लिहिणारे नव्हे तर पत्र मिळणारे होते — सुरतच्या कोसळण्याविषयी व्हाइसरॉयने त्यांनाच लिहिले. मोर्ले यांची निवड करणे म्हणजे बहुधा मिन्टो-मोर्ले ही जोडी लक्षात असणे, पण पत्रव्यवहाराचे कोणते टोक कलकत्त्यात आणि कोणते व्हाइटहॉलमध्ये होते हे लक्षात नसणे.

1905 ते 1916 या काळातील काँग्रेसच्या इतिहासाचा आस म्हणजे 1907 ची सुरत फूट. तिची कारणे स्वभावाचीही होती आणि कार्यक्रमाचीही : मवाळांचा विश्वास घटनात्मक आंदोलन, अर्ज-विनंत्या आणि ब्रिटिश न्यायबुद्धीवर होता, तर जहाल स्वराज्य, व्यापक बहिष्कार व निष्क्रिय प्रतिकार यांची मागणी करत आणि विनवणीला निरर्थक मानत. बंगालच्या फाळणीविरुद्ध सुरू झालेल्या स्वदेशी चळवळीने जहालांना आधीच राष्ट्रीय व्यासपीठ आणि 'आंदोलनाने काम होते' हा युक्तिवाद मिळवून दिला होता. फुटीनंतर काँग्रेसची यंत्रणा मवाळांकडे राहिली, जहाल बाहेर पडले, आणि सरकारने दोन्ही गटांवर एकाच वेळी हात टाकला — एकासाठी सुधारणा, दुसऱ्यासाठी खटले. पुन्हा एकत्र येणे घडले ते पहिल्या महायुद्धाच्या बदललेल्या परिस्थितीत, 1916 साली लखनौला; आणि त्याच अधिवेशनात काँग्रेस-लीग करारही झाला. सरकार या फुटीकडे नेमक्या याच नजरेने पाहत होते, याचा प्रमाणित पुरावा म्हणजे मिन्टो यांचे ते पत्र.

एमपीएससीसह इतर आयोगांना उद्धृत वाक्याचे श्रेय विचारणारे प्रश्न आवडतात, कारण त्यांचे उत्तर केवळ स्मरणानेच नव्हे तर तर्कानेही काढता येते; आणि हा त्याचा उत्तम नमुना आहे : 'हा आपला विजय आहे' हे शब्द बोलणारा सरकारच्या बाजूचा आहे हे लगेच सांगतात, त्यामुळे भारतीय नेता एका फटक्यात वगळला जातो; आणि डिसेंबर 1907 ही तारीख तोवर मायदेशी परतलेल्या व्हाइसरॉयला वगळते. उरतात ते व्हाइसरॉय व भारतमंत्री, आणि त्यांतला भारतात कोण होता हे ठाऊक असेल तरच प्रश्न सुटतो. या प्रकारच्या प्रश्नांची तयारी म्हणजे प्रत्येक व्हाइसरॉयाला त्याचा कार्यकाळ आणि त्या काळात घडलेल्या दोन-तीन घटना जोडून ठेवणे, कारण वसाहतकालीन पर्यायांत कार्यकाळाची विसंगती हेच एमपीएससीचे आवडते वगळण्याचे साधन आहे. शिवाय 1906 ते 1909 या काळातील परीक्षेला येणाऱ्या अनेक तपशिलांचा सांधा सुरत फुटीशीच जोडलेला आहे — तिच्या लगेच आधी 1906 साली मुस्लीम लीगची स्थापना, लगेच नंतर 1908 ची टिळकांची मंडाले शिक्षा आणि 1909 चे स्वतंत्र मतदारसंघ — म्हणून यांतल्या कोणत्याही एकाचे नाव घेणारा प्रश्न प्रत्यक्षात उमेदवाराच्या डोक्यात हा क्रम आहे का हेच तपासत असतो.

• डिसेंबर 1907 मधील सुरत अधिवेशनात अध्यक्षाच्या निवडीवरून आणि स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व स्वराज्य यांवरील ठरावांवरून भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये फूट पडली.
• लॉर्ड मिन्टो 1905 ते 1910 या काळात भारताचे व्हाइसरॉय होते आणि सुरतला काँग्रेस कोसळणे हा सरकारचा विजय आहे असे त्यांनी भारतमंत्री जॉन मोर्ले यांना कळवले.
• 1907 पासून 1916 च्या लखनौ अधिवेशनापर्यंत जहाल काँग्रेसबाहेर राहिले; याच लखनौ अधिवेशनात काँग्रेस-लीग करारही झाला.
• 1908 साली टिळकांवर राजद्रोहाचा खटला होऊन त्यांना सहा वर्षांसाठी मंडालेला पाठवण्यात आले — सरकारच्या दुहेरी धोरणातील दडपशाहीच्या बाजूचे हे उदाहरण.
• 1909 च्या भारतीय परिषद कायद्याने, म्हणजे मोर्ले-मिन्टो सुधारणांनी, कायदेमंडळांचा विस्तार केला आणि मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ आणले.

• सरकारच्या बाजूचे उद्गार भारतीय नेत्याच्या नावावर टाकणे; 'आपला विजय' हे शब्द बोलणाऱ्याला वादाच्या ब्रिटिश बाजूला उभे करतात
• 1909 च्या सुधारणांत नावे एकत्र येतात म्हणून लंडनमधले भारतमंत्री मोर्ले आणि भारतातले व्हाइसरॉय मिन्टो यांची गल्लत करणे
• कर्झन यांची व्हाइसरॉयकी 1905 सालीच संपली, म्हणजे सुरत अधिवेशनाच्या दोन वर्षे आधी, हे विसरणे

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांतील उद्धरणांचे प्रश्न एक वाक्य आणि चार नावे देतात, आणि त्यांत सहसा ब्रिटिश अधिकारी व भारतीय नेते मिसळलेले असतात, म्हणजे उद्धरणातून व्यक्त होणारी भूमिकाच काही पर्याय वगळण्याचे काम करते. उरणारा अवघडपणा सहसा नेहमी एकत्र उच्चारल्या जाणाऱ्या दोन ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या जोडीचा असतो — इथे मोर्ले व मिन्टो, अन्यत्र माँटेग्यू व चेम्सफर्ड — आणि त्यांतला भारतात पदावर कोण होता हे उमेदवाराला ठाऊक असावे लागते. एखादी घटना वा उपाययोजना कोणी कोणत्या शब्दांत वर्णन केली असे विचारणारे संबंधित प्रश्न अपेक्षित धरावेत, आणि वसाहतकाळातील गाजलेली वाक्ये त्यांच्या कर्त्यांसह व तारखांसह एका छोट्या यादीत ठेवणे हीच तयारी ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1907 च्या सुरत अधिवेशनात काँग्रेसच्या अध्यक्षपदासाठी मवाळांनी पुढे केलेले आणि जहालांनी ज्यांच्या निवडीला विरोध केला ते उमेदवार खालीलपैकी कोण होते ?

  • (a)रासबिहारी घोष
  • (b)लाला लजपतराय
  • (c)दादाभाई नौरोजी
  • (d)गोपाळ कृष्ण गोखले

  उत्तर(a) रासबिहारी घोष — सुरतला मवाळांनी अध्यक्षपदासाठी त्यांचे नाव पुढे केले, तर जहालांचा आग्रह लाला लजपतराय यांच्यासाठी होता; अध्यक्षपदावरील हा वाद अधिवेशन कोसळण्याच्या तात्कालिक कारणांपैकी एक होता. दादाभाई नौरोजी यांनी 1906 साली कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले होते — ज्या अधिवेशनात दोन्ही गट फुटीच्या जवळ आले होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1907 च्या सुरत फुटीनंतर काँग्रेसमधून बाहेर पडलेले जहाल कोणत्या अधिवेशनात पुन्हा काँग्रेसमध्ये आले ?

  • (a)लखनौ, 1916
  • (b)अमृतसर, 1919
  • (c)नागपूर, 1920
  • (d)कलकत्ता, 1906

  उत्तर(a) लखनौ, 1916 — याच अधिवेशनात काँग्रेसचे दोन्ही गट पुन्हा एकत्र आले, आणि तिथे झालेल्या काँग्रेस व मुस्लीम लीग यांच्यातील करारासाठीही ते अधिवेशन स्मरणात आहे. सुरतनंतरची नऊ वर्षे जहाल संघटनेबाहेरच होते.