MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 10 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'खिराज आणि जकात'. दिल्लीच्या सुलतानशाहीची महसूलव्यवस्था शरीयतने मान्य केलेल्या चार करांवर उभी होती — खिराज, जकात, जिझिया आणि खम्स — आणि यांपैकी कोणते दोन कर अनुक्रमे हिंदू व मुस्लीम जमीनधारकांवर पडत होते, एवढाच प्रश्न विचारला आहे. खिराज हा जमीनकर : सुलतानशाहीतील बिगर-मुस्लीम, म्हणजे बहुसंख्येने हिंदू असलेल्या जमीनधारक व शेतकरी वर्गाच्या जमिनीतून उत्पन्नाचा ठरावीक वाटा घेतला जाई. राज्याच्या उत्पन्नाचा तो सर्वांत मोठा एकमेव स्रोत होता आणि इक्ता व्यवस्थेचा सगळा कारभार त्याच कराभोवती उभा होता. जकात हा मुस्लिमांच्या संपत्तीवरील अनिवार्य धार्मिक कर : ठरावीक मर्यादेपुढील साठवलेल्या मालमत्तेवर तो आकारला जाई आणि परंपरेने चाळिसावा हिस्सा म्हणून वसूल केला जाई; मुस्लीम मालमत्ताधारक वर्ग हाच कर भरत असे. म्हणून 'हिंदूंकडून खिराज, मुस्लिमांकडून जकात' ही जोडी छापलेल्या चार पर्यायांतील एकमेव अशी आहे जिच्यात दोन्ही नावे खऱ्या करांची आहेत आणि प्रश्नाने ठरवलेल्या क्रमाने प्रत्येक कर त्या-त्या समाजावरच पडतो. या उत्तराला धक्का न लावता एक तपशील नोंदवावा : पुस्तकांत खिराजची सर्वांत नेमकी जोडी उश्र या कराशी लावली जाते — मुस्लिमांच्या ताब्यातील जमिनीवरील दशमांशाचा कर — पण इथे दिलेल्या पर्यायांत उश्र नाहीच, आणि छापलेल्या चार नावांपैकी मुस्लीम वर्गाने भरायचा कर जकातच आहे. उरलेले दोन प्रमाणित कर हे चित्र पूर्ण करतात आणि चुकीचे पर्याय का ठेवले आहेत तेही सांगतात : जिझिया हा बिगर-मुस्लीम प्रजेवरील डोईकर होता — संरक्षण व लष्करी सेवेतून सूट यांच्या बदल्यात व्यक्तींवर आकारला जाणारा, जमिनीवर नव्हे — आणि खम्स म्हणजे युद्धातील लूट, तसेच सापडलेला खजिना व खाणी यांतील राज्याचा वाटा. या चारांपैकी कोणता कर जमिनीवर, कोणता व्यक्तीवर, कोणता संपत्तीवर आणि कोणता लुटीवर होता, एवढेच ओळखणे हा या प्रश्नाचा संपूर्ण आशय आहे. मराठी वाचणाऱ्याने एक भाषिक सावधगिरी बाळगावी : इथला 'जकात' म्हणजे स्थानिक स्वराज्य संस्थांची जकात नव्हे, तर मुस्लीम संपत्तीवरील तो धार्मिक कर आहे.

• (1)जिझिया आणि शर — या पर्यायातला अर्धा भाग कर नाहीच. 'शर' हे सुलतानशाहीतील कोणत्याही कराचे नाव नाही — तो शब्द शरा किंवा शरीयत, म्हणजे धर्मशास्त्र या शब्दसंग्रहातला आहे, आणि केवळ प्रशासकीय वाटणाऱ्या संज्ञेवर भाळून उमेदवार तो स्वीकारतो. दुसरा भाग असलेला जिझिया हा खरा कर आहे, पण या प्रश्नासाठी चुकीचा : संरक्षण व लष्करी सेवेतून सूट यांच्या बदल्यात बिगर-मुस्लीम प्रजेवर व्यक्तिशः आकारला जाणारा तो डोईकर होता, जमीनधारणेवरील आकार नव्हे; आणि मुस्लीम त्याला पात्रच नसल्याने त्याला मुस्लीम प्रतिरूपही नव्हते.
• (2)जिझिया आणि खम्स — इथली दोन्ही नावे खरी आहेत, आणि या जोडीसाठी दोन्ही चुकीची आहेत. जिझिया हा हिंदू जमीनधारकांवरील जमीनकर नव्हे तर बिगर-मुस्लिमांवरील डोईकर होता. खम्स म्हणजे युद्धातील लुटीतला — आणि पुढे सापडलेला खजिना व खाणींतलाही — राज्याचा एकपंचमांश वाटा; तो अचानक मिळणाऱ्या उत्पन्नावरील आकार होता, कुणाच्याही जमिनीवरचा वा संपत्तीवरचा नियमित कर नव्हता, आणि मुस्लीम जमीनदारांकडून वर्ग म्हणून तो वसूल केला जात नव्हता. जिझिया हिंदूंवर पडत होता एवढे लक्षात असलेला उमेदवार जोडीची मुस्लीम बाजू भरण्यासाठी कोणतीही दुसरी अरबी संज्ञा उचलतो — त्याच्यासाठीच हा पर्याय रचलेला आहे.
• (4)खम्स आणि जकात — हा पर्याय दुसरा अर्धा भाग बरोबर आणि पहिला चुकीचा देतो, आणि म्हणूनच तिन्हींत तो सर्वांत धोकादायक आहे. जकात हा खरोखरच मुस्लीम संपत्तीवरील कर होता, त्यामुळे जोडीच्या मुस्लीम बाजूकडून विचार सुरू करणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय समाधानकारक वाटतो. पण खम्स म्हणजे युद्धाच्या लुटीतला राज्याने घेतलेला पाचवा हिस्सा, हिंदू जमीनधारकांनी भरलेला जमीनकर नव्हे — तो खिराज होता. 'अनुक्रमे' असे विचारणाऱ्या प्रश्नात दोन्ही भाग छापलेल्या क्रमानेच जुळायला हवेत, आणि एक भाग बरोबर असण्याची किंमत शून्य असते.

सुलतानशाहीतील करआकारणी उत्पन्नाच्या स्रोतानुसार जशी ठरत असे तशीच करदात्याच्या धार्मिक स्थानानुसारही ठरत असे, आणि चारही प्रमाणित कर याच तत्त्वावर स्वच्छ विभागले जातात. खिराज हा बिगर-मुस्लीम जमीनधारकांकडून घेतला जाणारा जमीनमहसूल आणि राज्याच्या तिजोरीचा कणा; उश्र हा मुस्लिमांच्या ताब्यातील जमिनीवरील तुलनेने हलका दशमांश कर; जकात हा मुस्लीम संपत्तीवरील धार्मिक कर; जिझिया हा बिगर-मुस्लीम प्रजेवरील डोईकर, ज्यातून स्त्रिया, मुले, अपंग व निर्धन यांना सूट होती आणि फिरोजशहा तुघलकाने तो ब्राह्मणांपर्यंत वाढवेपर्यंत प्रत्यक्षात ब्राह्मणही दीर्घकाळ त्यातून वगळले जात; आणि खम्स म्हणजे युद्धाच्या लुटीतला राज्याचा वाटा, जो अल्लाउद्दीन खल्जीने प्रथेप्रमाणे एकपंचमांशाऐवजी चारपंचमांश तिजोरीसाठी घेऊन कुप्रसिद्धपणे उलटा केला. वसुली इक्ता व्यवस्थेतून होई, जिच्यात सरदार व सैन्याला पगाराऐवजी महसुलाच्या नेमणुका दिल्या जात; म्हणूनच खिराजच्या आकारणीवरील नियंत्रण हा या काळातला कायमचा राजकीय प्रश्न राहिला.

एमपीएससीचे मध्ययुगीन इतिहासावरील प्रश्न परिभाषेला झुकते माप देतात, कारण एखादी संज्ञा त्या गोष्टीचे बरोबर नाव असते किंवा नसते — त्यात अर्थ लावायला जागाच नाही. हा प्रश्न चार अरबी-फारसी महसूल संज्ञांची आटोपशीर परीक्षा आहे, आणि पर्याययादी अशी बांधली आहे की प्रत्येक चुकीच्या पर्यायात किमान एक खरी संज्ञा चुकीच्या जागी बसवलेली आहे — समज नसताना केवळ ओळख असणाऱ्याला शिक्षा करण्याची ही ठरलेली पद्धत आहे. यावरचा बचाव म्हणजे प्रत्येक संज्ञा तिच्या आधारासह लक्षात ठेवणे : खिराज जमिनीवर, उश्र मुस्लिमांच्या जमिनीवर, जकात संपत्तीवर, जिझिया व्यक्तीवर, खम्स लुटीवर. दुसरी सवय म्हणजे 'अनुक्रमे' हा शब्द वाचणे, ज्यामुळे उत्तराचे दोन्ही भाग प्रश्नातील दोन्ही भागांशी छापलेल्या क्रमानेच जुळावे लागतात. ही परिभाषा या प्रकरणापुरती मर्यादित नाही : जमिनीवरील कर, व्यक्तीवरील कर आणि संपत्तीवरील कर हा तोच भेद मुघल व मराठाकालीन महसुलाच्या प्रश्नांत वेगळ्या नावांनी पुन्हा येतो, म्हणून या पाच-सहा संज्ञांवर घातलेले श्रम सुलतानशाहीपुरते वाया जात नाहीत.

• दिल्लीच्या सुलतानशाहीत शरीयतने मान्य केलेले चार कर म्हणजे खिराज, जकात, जिझिया आणि खम्स.
• खिराज हा बिगर-मुस्लीम जमीनधारकांकडून उत्पन्नाचा वाटा म्हणून घेतला जाणारा जमीनकर होता आणि सुलतानशाहीच्या महसुलाचा तो मुख्य स्रोत होता.
• जकात हा किमान मर्यादेपुढील मुस्लीम संचित संपत्तीवरील अनिवार्य धार्मिक कर होता आणि परंपरेने तो चाळिसावा हिस्सा म्हणून घेतला जाई.
• जिझिया हा संरक्षण व लष्करी सेवेतून सुटीच्या बदल्यात बिगर-मुस्लीम प्रजेवरील डोईकर होता; तर उश्र हा मुस्लिमांच्या ताब्यातील जमिनीवरील दशमांश कर होता.
• खम्स म्हणजे युद्धातील लूट, खजिना व खाणी यांतील राज्याचा वाटा; अल्लाउद्दीन खल्जीने प्रथेच्या एकपंचमांशाऐवजी चारपंचमांश हिस्सा राज्यासाठी घेतला.

• जिझियाला जमीनकर मानणे; तो जमीनधारणेवर नव्हे तर व्यक्तींवरील कर होता आणि त्याला मुस्लीम प्रतिरूप नव्हते
• यादीतील इतर अरबी महसूल शब्दांसारखा दिसतो म्हणून 'शर' सारखी बनावट वा विकृत संज्ञा स्वीकारणे
• 'अनुक्रमे' या शब्दाकडे दुर्लक्ष करणे, ज्यामुळे निवडलेल्या जोडीचे दोन्ही भाग दोन्ही समाजांशी छापलेल्या क्रमाने जुळणे आवश्यक ठरते

मध्ययुगीन महसूल परिभाषा एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत तीन रूपांत येते : एका संज्ञेचे थेट स्मरण, याच प्रश्नासारख्या 'अनुक्रमे' जोड्या, आणि संज्ञेला तिच्या आधाराशी किंवा ती सुरू वा बंद करणाऱ्या राजाशी जोडणारे स्तंभजुळणीचे प्रश्न. शब्दसंग्रह लहान असल्याने आयोग खऱ्या संज्ञा चुकीच्या जागी मिसळून आणि अधूनमधून कर नसलेला शब्दच छापून अवघडपणा तयार करते. या पाच-सहा संज्ञा प्रत्येकी एका ओळीने शिकल्या — कशावर आकारला जाई, कोण भरत असे, आणि त्याच्यातील बदलाशी कोणता राजा जोडला जातो — की हा संपूर्ण गट सुटतो, आणि तीच परिभाषा जिझिया व झब्ती व्यवस्थेवरील मुघल प्रश्नांतही पुढे कामी येते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दिल्लीच्या सुलतानशाहीत 'खम्स' या नावाने ओळखला जाणारा कर खालीलपैकी कशाशी संबंधित होता ?

  • (a)बिगर-मुस्लीम जमीनधारकांकडून घेतला जाणारा जमीनकर
  • (b)युद्धातील लूट, खजिना व खाणी यांतील राज्याचा वाटा
  • (c)बिगर-मुस्लीम प्रजेवरील डोईकर
  • (d)मुस्लिमांच्या ताब्यातील जमिनीवरील दशमांश कर

  उत्तर(b) युद्धातील लूट, खजिना व खाणी यांतील राज्याचा वाटा — प्रथेनुसार तो एकपंचमांश असे, पण अल्लाउद्दीन खल्जीने चारपंचमांश तिजोरीसाठी घेऊन सैनिकांना एकपंचमांश ठेवला. बिगर-मुस्लीम जमीनधारकांवरील जमीनकर म्हणजे खिराज, बिगर-मुस्लिमांवरील डोईकर म्हणजे जिझिया, आणि मुस्लिमांच्या जमिनीवरील दशमांश कर म्हणजे उश्र.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुघल साम्राज्यात जिझिया 1564 साली रद्द करणारा आणि 1679 साली तो पुन्हा लागू करणारा, अनुक्रमे कोणत्या राज्यकर्त्यांची जोडी आहे ?

  • (a)अकबर आणि औरंगजेब
  • (b)हुमायून आणि शहाजहान
  • (c)जहांगीर आणि औरंगजेब
  • (d)अकबर आणि जहांगीर

  उत्तर(a) अकबर आणि औरंगजेब — अकबराने आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीलाच, 1564 साली बिगर-मुस्लीम प्रजेवरील जिझिया रद्द केला; तीर्थयात्रा कर संपवणाऱ्या त्याच धोरणाचा तो भाग होता. औरंगजेबाने 1679 साली तो पुन्हा लागू केला. सुलतानशाहीच्या काळात फिरोजशहा तुघलकाने हा कर ब्राह्मणांपर्यंत वाढवला होता.