MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 92 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — ऑपरेशन दोस्त. 6 फेब्रुवारी 2023 रोजी दक्षिण तुर्किये आणि उत्तर सीरियात दोन भूकंप झाले, आणि काही तासांतच भारताने शोध, बचाव व वैद्यकीय मदत पाठवण्यासाठी ऑपरेशन दोस्त सुरू केले. या नावाची निवड त्याच्या अर्थासाठीच केली गेली : ‘दोस्त’ हा शब्द हिंदीत आणि तुर्की भाषेतही मित्र या अर्थाने येतो, आणि म्हणून ही मोहीम मदत म्हणून नव्हे तर मैत्रीची कृती म्हणून मांडली गेली. परराष्ट्र मंत्रालयाच्या समन्वयाखाली संपूर्ण सरकारने मिळून ही मोहीम चालवली : शोध व बचाव पथके राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची, हवाई वाहतूक भारतीय हवाई दलाची आणि क्षेत्रीय रुग्णालय लष्कराचे. एकशे एक्कावन्न जणांची तीन पथके, श्वानपथकांसह आणि कापण्या-छिद्रे पाडण्याच्या यंत्रसामग्रीसह, नुर्दागी व अंताक्या या शहरांतील पस्तीस ठिकाणी काम करत होती — ढिगारे उपसणे, जीव शोधणारी उपकरणे वापरणे, मृतदेह बाहेर काढणे आणि जिवंत लोकांना वाचवणे; लष्कराच्या वैद्यकीय पथकाने इस्केंदरुन भागात क्षेत्रीय रुग्णालय उभारले. सी-17 ग्लोबमास्टर तीन आणि सी-130जे सुपर हर्क्युलिस विमानांनी पथके, औषधसाठा व यंत्रसामग्री नेली, आणि सीरियालाही मदतसामग्री पाठवण्यात आली. सुमारे दहा दिवस काम करून पथके परतली. 4 जून 2023 रोजी झालेल्या परीक्षेसाठी ही ताजी आणि ठळक बातमी होती, आणि राज्यसेवा आयोग अशा घटनेवर प्रश्न विचारणारच — कारण तिला निश्चित तारीख आहे, तिच्याबद्दल वाद नाही आणि उत्तर एका शब्दात निश्चित करता येते. उरलेल्या तीन पर्यायांविषयी एक गोष्ट प्रामाणिकपणे सांगणे आवश्यक आहे : ‘ऑपरेशन हमदर्द’ किंवा ‘ऑपरेशन सखा’ या नावाची भारताची कोणतीही मोहीम अधिकृत स्रोतांतून सापडली नाही. ती नावे बनावट आहेत असा दावा इथे केलेला नाही — फक्त एवढेच की त्यांचा आधार सापडत नाही, आणि म्हणून त्यांच्यावर उत्तर उभे करता येत नाही. म्हणून उत्तर पर्याय (3) आहे.

• (1)ऑपरेशन राहत — ऑपरेशन राहत ही भारताची खरीखुरी मोहीम आहे आणि या संचातील सर्वात बळकट चुकीचा पर्याय आहे; म्हणूनच तो पहिला ठेवला आहे. 2015 साली येमेनमधून भारतीय व परदेशी नागरिकांना बाहेर काढण्याची मोहीम म्हणून तो ओळखला जातो — तिथल्या यादवी युद्धामुळे देशाची हवाई हद्द बंद झाली होती आणि एडनहून जहाजाने व सनाहून विमानाने भारतीयांना बाहेर आणण्यात आले; भारताने राबवलेल्या अशा मोहिमांपैकी ती सर्वात मोठ्यांपैकी एक होती. ‘राहत’ म्हणजे दिलासा, त्यामुळे कोणत्याही मानवतावादी संदर्भात हे नाव पटण्यासारखे वाटते. ऑपरेशन दोस्तपासून ती वेगळी होते ती मोहिमेच्या स्वरूपामुळे : राहत ही निष्कासन मोहीम होती — संकटातील देशातून स्वतःच्या नागरिकांना परत आणणे; तर दोस्त ही बाहेर जाणारी मदत मोहीम होती — परक्या देशात आपली पथके पाठवून तिथल्या लोकांना मदत करणे. भारताच्या नावाच्या मोहिमा ‘निष्कासन’ आणि ‘मदत’ अशा दोन गटांत वाटून ठेवणे हा त्या वेगळ्या लक्षात ठेवण्याचा सर्वात जलद मार्ग आहे.
• (2)ऑपरेशन हमदर्द — या नावाची भारताची कोणतीही मदत वा निष्कासन मोहीम अधिकृत स्रोतांतून सापडली नाही; हा पर्याय अशी मोहीम वाटावी म्हणून घडवलेला दिसतो. ‘हमदर्द’ हा फार्सीतून आलेला शब्द म्हणजे दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होणारा, सहानुभूती बाळगणारा — आणि भारत आपल्या मानवतावादी मोहिमांना नावे देताना नेमक्या याच भावनेतले शब्द वापरतो; त्यामुळेच हा पर्याय चुकीचा पर्याय म्हणून चांगला काम करतो. मोहिमांच्या नावांवरील प्रश्नांचे हे सर्वसाधारण वैशिष्ट्य ओळखण्यासारखे आहे : चुकीचे पर्याय बरोबर उत्तराच्याच भावविश्वातील शब्दसंग्रहातून बनवले जातात — मैत्री, दिलासा, करुणा, सहानुभूती — जेणेकरून घटना आठवण्याऐवजी नावाच्या नादावरून तर्क करणाऱ्या उमेदवाराला भेद करण्याचे साधनच उरणार नाही. यावरचा बचाव म्हणजे मोहिमा ‘योग्य वाटणारे शब्द’ म्हणून नव्हे, तर तारीख व ठिकाणासह घडलेल्या घटना म्हणून लक्षात ठेवणे.
• (4)ऑपरेशन सखा — या संचातील सर्वात चतुर पर्याय हाच आहे, कारण ‘सखा’ म्हणजे मित्र, सोबती — म्हणजे प्रत्यक्ष वापरल्या गेलेल्या ‘दोस्त’ या नावाचा जवळजवळ तोच अर्थ. आणि मराठी वाचकासाठी ‘सखा’ हा शब्द ‘दोस्त’ पेक्षाही घरचा आहे, त्यामुळे धोका आणखी वाढतो. तुर्कियेतील मोहिमेला मैत्रीवरून नाव दिले होते एवढेच लक्षात असलेल्या आणि हिंदी वा तुर्कीऐवजी संस्कृत-मराठीत विचार करणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय अगदी बरोबर वाटतो. भूकंपग्रस्त प्रदेशासाठी या नावाची भारताची कोणतीही मोहीम अधिकृत स्रोतांतून सापडली नाही; ती नावे बनावट आहेत असा दावा इथे केलेला नाही, फक्त त्यांना आधार सापडत नाही एवढेच. यातून घ्यायचा धडा असा की नावाचा अर्थ आठवणे आणि नाव आठवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि समानार्थी शब्दांतून मुद्दाम बांधलेल्या पर्यायसंचात अर्थ आठवण्याची किंमत शून्य असते. ‘ऑपरेशन दोस्त’ स्मरणात पक्के बसवणारी गोष्ट म्हणजे ते नाव का निवडले गेले हे कारण — ‘दोस्त’ हा शब्द हिंदीत आणि तुर्कीतही सारखाच आहे, त्यामुळे ते नाव दोन्ही देशांना एकाच वेळी काहीतरी सांगत होते; मैत्रीची ढोबळ कल्पना नव्हे, तर हा सामायिक अर्थ लक्षात ठेवण्यासारखा तपशील आहे.

परदेशातील मानवतावादी मदत व आपत्ती निवारण हे भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे ओळखू येणारे साधन बनले आहे, आणि गेल्या दशकातील नावाच्या मोहिमांची छोटी यादी एकत्रच लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. 2015 च्या भूकंपानंतर ऑपरेशन मैत्रीने नेपाळला मदत नेली. त्याच वर्षी ऑपरेशन राहतने येमेनमधून भारतीय व परदेशी नागरिकांना बाहेर काढले. कोरोना साथीच्या काळात ऑपरेशन समुद्र सेतूने भारतीयांना समुद्रमार्गे परत आणले आणि ऑपरेशन संजीवनीने मालदीवला औषधसाठा पोहोचवला. 2022 मध्ये ऑपरेशन गंगाने युक्रेनमधून विद्यार्थ्यांसह भारतीयांना बाहेर काढले, आणि हा पेपर लिहिला जाण्याच्या काही आठवडे आधी, एप्रिल 2023 मध्ये, ऑपरेशन कावेरीने सुदानमधून भारतीयांना आणले. ऑपरेशन दोस्त या कुटुंबातील निष्कासन शाखेत नव्हे तर मदत शाखेत बसते. संस्थात्मक दृष्टीने त्याचे वैशिष्ट्य वापरलेल्या यंत्रणेत आहे : आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 अंतर्गत शोध व बचावासाठी उभारलेले तज्ज्ञ संघराज्यीय दल — राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल — परदेशात तैनात झाले; भारतीय हवाई दलाची सी-17 व सी-130जे मधली दूरवर सामग्री नेण्याची क्षमता वापरली गेली; आणि लष्कराची क्षेत्रीय रुग्णालये, जी आपत्तिग्रस्त भागात झटपट उभी करता येतात, तिथे उभारली गेली. दूरच्या आपत्तीपर्यंत एका दिवसात पोहोचता येणे हेच अशा तैनातींतून दिसते, आणि म्हणूनच त्यांना राजनैतिक वजन प्राप्त होते.

नावाच्या मोहिमा हा चालू घडामोडींच्या पेपरांचा आवडता विषय आहे, कारण त्या निःसंदिग्ध असतात, त्यांना तारीख असते आणि उत्तर ठरवणे सोपे असते; एमपीएससी बहुतेक वर्षी किमान एक असा प्रश्न विचारते. परीक्षकाची पद्धत नेहमी तीच : खरे नाव त्याच शब्दसंग्रहातील आणखी तीन नावांमध्ये ठेवायचे, जेणेकरून नादावरून ओळखणे अशक्य व्हावे. इथे तीनपैकी दोन चुकीच्या पर्यायांत दिलासा व मैत्री या अर्थांचे शब्द आहेत, आणि त्यांतला ‘सखा’ तर बरोबर उत्तराचा जवळजवळ समानार्थीच आहे. यावर उपयोगी पडणारी एकच तयारी म्हणजे प्रत्येक मोहीम शब्द म्हणून नव्हे तर घटना म्हणून लक्षात ठेवणे — काय घडले, कुठे, कधी, कोणत्या यंत्रणा सहभागी झाल्या. हा प्रश्न आणखी एक गोष्ट दाखवतो — चालू घडामोडी किती अलीकडच्या असू शकतात ते. भूकंप 6 फेब्रुवारी 2023 चा आणि पेपर 4 जून 2023 चा, म्हणजे प्रश्न चार महिने जुन्या घटनेवर बांधला गेला; एप्रिल 2023 मधले सुदानचे निष्कासन तर त्याहूनही ताजे होते. छपाईच्या दोन नोंदी : प्रश्नात देशाचे नाव ‘तुर्की’ असे छापले आहे, तरी त्या देशाने 2022 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांत औपचारिकपणे ‘तुर्किये’ हे नाव स्वीकारले होते; आणि इंग्रजी स्तंभातील प्रश्नविधानात ‘affected’ नंतर नामच नाही. दोन्ही पेपरची वैशिष्ट्ये आहेत, इशारे नव्हेत.

• 6 फेब्रुवारी 2023 च्या भूकंपानंतर तुर्किये व सीरियाला मदत पोहोचवण्यासाठी भारताने ऑपरेशन दोस्त सुरू केले; ते काही तासांतच सुरू झाले आणि परराष्ट्र मंत्रालयाच्या समन्वयाखाली चालवले गेले.
• ‘दोस्त’ हा शब्द हिंदीत आणि तुर्की भाषेतही मित्र या अर्थाने येतो, आणि म्हणूनच हे नाव निवडून ही मोहीम मदतीऐवजी मैत्रीची कृती म्हणून मांडता आली.
• राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची एकशे एक्कावन्न जणांची तीन पथके श्वानपथकांसह नुर्दागी व अंताक्या येथील पस्तीस ठिकाणी काम करत होती, आणि लष्कराने इस्केंदरुन भागात क्षेत्रीय रुग्णालय उभारले.
• भारतीय हवाई दलाने सी-17 ग्लोबमास्टर तीन व सी-130जे सुपर हर्क्युलिस विमानांतून पथके, यंत्रसामग्री व औषधसाठा नेला; पथकांनी सुमारे दहा दिवस काम केले आणि नंतर ती परतली.
• ही मोहीम भारताच्या परदेशातील मोहिमांच्या मालिकेतील आहे — 2015 मध्ये नेपाळसाठी ऑपरेशन मैत्री, 2015 मध्ये येमेनमधून ऑपरेशन राहत, 2020 मध्ये ऑपरेशन समुद्र सेतू व ऑपरेशन संजीवनी, 2022 मध्ये युक्रेनमधून ऑपरेशन गंगा आणि एप्रिल 2023 मध्ये सुदानमधून ऑपरेशन कावेरी.

• ‘राहत’ आणि ‘दोस्त’ यांची गल्लत करणे — राहत ही 2015 ची येमेनमधील निष्कासन मोहीम होती, तर दोस्त ही तुर्किये-सीरियातील मदत मोहीम
• नावाच्या अर्थावरून पर्याय निवडणे; ‘सखा’ व ‘दोस्त’ यांचा अर्थ एकच असल्याने अर्थ आठवण्याचा इथे काहीही उपयोग नाही
• पर्यायात दिसणारे प्रत्येक नाव खरी मोहीम असावी असे गृहीत धरणे — ‘हमदर्द’ व ‘सखा’ या नावांच्या भारतीय मोहिमेला अधिकृत आधार सापडत नाही
• परीक्षेच्या तीन-चार महिने आधीच्या घडामोडी वगळणे; हा प्रश्न फेब्रुवारी 2023 च्या घटनेवर जून 2023 च्या पेपरात विचारला गेला

नावाच्या मोहिमांवरील प्रश्न एमपीएससीत दोन प्रकारे येतात : थेट — अमुक घटनेसाठी कोणती मोहीम राबवली; आणि जोडी लावा — मोहिमेचे नाव आणि तिचा देश किंवा वर्ष. दोन्हींची तयारी एकाच तक्त्याने होते : मोहिमेचे नाव, वर्ष, देश, मोहिमेचा प्रकार (निष्कासन की मदत) आणि सहभागी यंत्रणा असे पाच स्तंभ. चुकीचे पर्याय नेहमी त्याच भावविश्वातील शब्दांतून बांधलेले असतात, त्यामुळे नादावरून उत्तर देणे इथे चालत नाही. जोडीने विचारले जाणारे मुद्दे म्हणजे राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाची स्थापना व कायदा, हवाई दलाची वाहतूक विमाने, आणि भारताच्या मदतीचा परराष्ट्र धोरणातील अर्थ. शेवटी, अलीकडच्या घटनांवर प्रश्न येऊ शकतो हे लक्षात ठेवून परीक्षेच्या आधीच्या दोन-तीन महिन्यांतील बातम्याही नोंदवत राहणे आवश्यक आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एप्रिल 2023 मध्ये सुदानमधून भारतीय नागरिकांना बाहेर काढण्यासाठी भारताने कोणती मोहीम राबवली ?

  • (a)ऑपरेशन गंगा
  • (b)ऑपरेशन कावेरी
  • (c)ऑपरेशन दोस्त
  • (d)ऑपरेशन समुद्र सेतू

  उत्तर(b) ऑपरेशन कावेरी — एप्रिल 2023 मध्ये सुदानमधील संघर्षात अडकलेल्या भारतीयांना बाहेर काढण्यासाठी ही मोहीम राबवली गेली. ऑपरेशन गंगा ही 2022 मधील युक्रेनमधून निष्कासनाची मोहीम होती, ऑपरेशन दोस्त ही फेब्रुवारी 2023 मधील तुर्किये व सीरियासाठीची मदत मोहीम होती, आणि ऑपरेशन समुद्र सेतू ही कोरोना साथीच्या काळात समुद्रमार्गे भारतीयांना परत आणण्याची मोहीम होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ऑपरेशन दोस्त अंतर्गत तुर्कियेत शोध व बचावाचे काम प्रामुख्याने कोणत्या दलाने केले ?

  • (a)राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल
  • (b)केंद्रीय राखीव पोलिस दल
  • (c)सीमा सुरक्षा दल
  • (d)राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक

  उत्तर(a) राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल — आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 अंतर्गत उभारलेल्या या दलाची एकशे एक्कावन्न जणांची तीन पथके श्वानपथके व यंत्रसामग्रीसह नुर्दागी व अंताक्या येथे काम करत होती; हवाई वाहतूक भारतीय हवाई दलाने केली आणि क्षेत्रीय रुग्णालय लष्कराने उभारले. केंद्रीय राखीव पोलिस दल, सीमा सुरक्षा दल व राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक यांची कामे वेगळी आहेत.