सम्मेद शिखरजी हे तीर्थक्षेत्र गेल्या काही दिवसापासून चर्चेत आहे. या तीर्थक्षेत्राविषयी योग्य विधान ओळखा. अ. हे जैन समाजाचे तीर्थक्षेत्र आहे. ब. हे तीर्थक्षेत्र झारखंड राज्यातील गिरधी येथे आहे. क. हे तीर्थक्षेत्र राजस्थान येथील अरवली पर्वत येथे आहे. ड. हे हिंदु धर्मियांचे तीर्थक्षेत्र आहे.
- (1)फक्त अ व क बरोबर आहे
- (2)फक्त अ व ब बरोबर आहे
- (3)फक्त ब व क बरोबर आहे
- (4)फक्त क बरोबर आहे
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — ‘फक्त अ व ब बरोबर आहे’. सम्मेद शिखरजी — ज्याला शिखरजी किंवा सम्मेद शिखर असेही लिहितात — हे जैनांचे सर्वात महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे, आणि ते झारखंडमधील सर्वात उंच पर्वत असलेल्या पारसनाथ टेकडीवर आहे; पेपरात ज्या जिल्ह्याचे नाव ‘गिरधी’ असे छापले आहे तो जिल्हा सामान्यतः गिरिडीह असा लिहिला जातो. एवढ्यानेच विधाने अ व ब ही दोन्ही एकत्र सिद्ध होतात. जैन परंपरेनुसार चोवीस तीर्थंकरांपैकी वीस तीर्थंकरांना याच टेकडीवर मोक्ष प्राप्त झाला, आणि याच श्रद्धेतून या स्थळाला त्याचे स्थान मिळाले आहे; टेकडीचे नाव तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांच्यावरून पडले आहे. विधान क भूगोलावर कोसळते : अरवली पर्वतरांग राजस्थान व गुजरातमध्ये, शेकडो किलोमीटर पश्चिमेला आहे, तर पारसनाथ टेकडी पूर्व भारतातील छोटा नागपूर पठाराचा भाग आहे. विधान ड धर्मावर कोसळते : सम्मेद शिखरजी हे जैन तीर्थक्षेत्र आहे, हिंदू नाही; आणि विधाने अ व ड ही परस्परांचे पर्याय म्हणून मांडलेली आहेत, त्यामुळे त्यांतले फार तर एकच टिकू शकते. हे तीर्थक्षेत्र ‘गेल्या काही दिवसापासून चर्चेत आहे’ असे प्रश्नात म्हटले आहे, त्याचे कारण 2022-23 च्या हिवाळ्यातील वाद. डिसेंबर 2022 मध्ये झारखंड सरकारने हे स्थळ प्रार्थनास्थळ म्हणून न ठेवता पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित करण्याचा निर्णय घेतल्यावर जैन समाजाने देशभर निदर्शने केली आणि एक दिवसाचा देशव्यापी बंद पाळला; निषेधाचे उपोषण करताना बहात्तर वर्षांच्या एका जैन मुनींचे निधन झाले. जानेवारी 2023 मध्ये केंद्र सरकारने पारसनाथ टेकडीवरील पर्यटन विकासाची कामे थांबवली. याच घटनाक्रमामुळे जून 2023 मध्ये झालेल्या परीक्षेत एका तीर्थक्षेत्राचे वर्णन ताजी बातमी म्हणून करता आले. एक नोंद वाचनाची : मराठी प्रश्नविधान ‘योग्य विधान ओळखा’ असे एकवचनात विचारते, तर पर्यायांत मात्र दोन विधानांच्या जोड्या दिल्या आहेत; उत्तर मराठी स्तंभात छापल्याप्रमाणे पर्यायांतूनच निवडायचे असते, आणि एकवचनी शब्दयोजनेमुळे गोंधळून जाऊ नये. अ व ब बरोबर आणि क व ड खोटी, म्हणून उत्तर पर्याय (2) आहे.
- (1)फक्त अ व क बरोबर आहे — ‘फक्त अ व क बरोबर आहे’ हा संच धर्म बरोबर ओळखतो आणि स्थळ चुकवतो. विधान अ बरोबर आहे — सम्मेद शिखरजी हे जैन तीर्थक्षेत्र आहे — पण विधान क ते राजस्थानातील अरवली पर्वतावर नेते, आणि ते तिथे नाही. हा पर्याय मोहात पाडतो कारण राजस्थान हे खरोखरच जैन तीर्थयात्रा व स्थापत्याचे मोठे केंद्र आहे : अरवलीतच असलेल्या माउंट अबू येथील दिलवाडा मंदिरे आणि रणकपूरचे मंदिर ही भारतातील सर्वात प्रसिद्ध जैन वास्तूंपैकी आहेत. जैन धर्म म्हटले की राजस्थान आठवणाऱ्या आणि माउंट अबू अरवलीत आहे हे माहीत असलेल्या उमेदवाराला विधान क आधीच माहीत असलेल्या गोष्टीसारखे वाटते. सम्मेद शिखरजी मात्र पूर्णपणे वेगळे स्थळ आहे — पूर्व भारतातील झारखंडमधील गिरिडीह जिल्ह्यातल्या पारसनाथ टेकडीवरचे. शिवाय हा संच अ व क दोन्ही स्वीकारतो, तर प्रश्नाची रचनाच प्रत्येक खऱ्या विधानासमोर एक खोटा पर्याय ठेवते — धर्माबाबत अ विरुद्ध ड आणि स्थळाबाबत ब विरुद्ध क.
- (3)फक्त ब व क बरोबर आहे — ‘फक्त ब व क बरोबर आहे’ हा संच परस्परविरोधी दोन विधाने एकत्र स्वीकारतो, आणि तीर्थक्षेत्र नेमके कुठे आहे हे माहीत नसतानाही एवढ्याने तो बाद होतो. विधान ब ते स्थळ झारखंडमधील गिरधी येथे ठेवते आणि विधान क ते राजस्थानातील अरवली पर्वतावर ठेवते; एकच तीर्थक्षेत्र दोन्ही ठिकाणी असू शकत नाही, म्हणून त्यांतले फार तर एकच टिकू शकते. तथ्याच्या पातळीवर टिकते ते विधान ब. शिवाय हा संच विधान अ नाकारतो, आणि या संचातील सर्वात पक्के खरे विधान तेच आहे — सम्मेद शिखरजी हे जैनांचे प्रमुख तीर्थ आहे, आणि हेच कारण आहे की ते स्थळ मुळात बातमीत आले : डिसेंबर 2022 मधील निदर्शने जैन समाजाची होती आणि ती जैन प्रार्थनास्थळाविषयीच होती. विधाने आठवणीशी ताडण्याआधी एकमेकांशी ताडून पाहिली असती, तर हा पर्याय काही सेकंदांत बाद झाला असता.
- (4)फक्त क बरोबर आहे — ‘फक्त क बरोबर आहे’ हा उपलब्ध पर्यायांतील सर्वात दुबळा पर्याय आहे, कारण या संचातील एकमेव निश्चितपणे खोटा भौगोलिक दावा विधान क हाच आहे. ते सम्मेद शिखरजीला राजस्थानातील अरवली पर्वतावर नेते, तर प्रत्यक्षात हे तीर्थक्षेत्र झारखंडमधील गिरिडीह जिल्ह्यातील पारसनाथ टेकडीवर, छोटा नागपूर पठाराच्या भागात आहे. हा पर्याय निवडणे म्हणजे विधान अ नाकारणेही — आणि ते तर सरळ व बरोबर आहे की हे स्थळ जैन समाजाचे आहे. उमेदवार इथे पोहोचतो तो या स्थळाविषयी काहीच माहीत नसताना, आणि सर्वात कमी दावा करणारा म्हणून सर्वात लहान पर्याय निवडून. हे स्पष्ट सांगण्यासारखे आहे की अरुंद पर्याय म्हणजे सावध पर्याय नव्हे : ‘फक्त क’ हा अ व ब दोन्ही चुकीची असल्याचा सकारात्मक दावा आहे, आणि जिथे ती दोन्ही सिद्धपणे बरोबर आहेत तिथे हा पर्याय इतर कोणत्याही संचापेक्षा वाईट ठरतो.
सम्मेद शिखरजी हे जैन धर्मातील सर्वात महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे, आणि त्याचे महत्त्व वास्तुशिल्पामुळे नव्हे तर श्रद्धेच्या तत्त्वामुळे आहे. जैन परंपरेत चोवीस तीर्थंकर मानले जातात — पुनर्जन्माच्या सागरापलीकडे जाण्याचा मार्ग दाखवणारे तीर्थकर्ते — आणि त्यांपैकी वीस जणांना याच टेकडीवर मोक्ष प्राप्त झाला अशी श्रद्धा आहे; भाविक शिखराभोवतीचा फेरा करून प्रत्येकाशी जोडलेल्या स्थानांचे दर्शन घेतात. टेकडीचे नाव तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांच्यावरून पारसनाथ असे पडले असून ती झारखंडमधील सर्वात उंच पर्वत आहे — गिरिडीह जिल्ह्यात, छोटा नागपूर पठारावर. या स्थळाला बातमीत आणणारा वाद ज्या भेदावर उभा आहे तो भेद जिथे जिथे पवित्र स्थळ हे आकर्षणस्थळही असते तिथे तिथे पुन्हा उभा राहतो : राज्य सरकारला एखादे स्थळ पर्यटनासाठी घोषित करण्यात महसूल, रोजगार व पायाभूत सुविधा दिसतात, तर तिथे उपासना करणाऱ्या समाजाला त्या स्थळाचे स्वरूपच बदलताना दिसते — कारण येणारे लोक तिथले नियम पाळण्यासाठी नव्हे तर पाहण्यासाठी येतात; या प्रकरणात जैन ज्या टेकडीला पवित्र भूमी मानतात तिथे काय खावे व काय न्यावे यावरील बंधनांचाही प्रश्न होता. डिसेंबर 2022 ची निदर्शने आणि जानेवारी 2023 मध्ये केंद्र सरकारने पर्यटन कामे थांबवणे हा तात्कालिक संदर्भ आहे, आणि भारतातील इतर तीर्थक्षेत्रांबाबतही हाच ताण पुन्हा पुन्हा दिसतो.
बातमीतल्या वादावर बांधलेले प्रश्न हे चालू घडामोडींच्या भागातील सर्वात सोडवण्याजोगे प्रश्न असतात, कारण तथ्ये तो वादच पुरवतो. 2022-23 च्या हिवाळ्यात सम्मेद शिखरजीची बातमी वाचणाऱ्याला वृत्तांतूनच कळले होते की निदर्शक जैन होते आणि टेकडी झारखंडमध्ये आहे — आणि नेमके तेच दोन खरी विधाने सांगतात. परीक्षकाने मग खोटी विधाने खऱ्यांची आरशातील प्रतिमा म्हणून बांधली आहेत — विधान अ समोर वेगळा धर्म आणि विधान ब समोर वेगळी पर्वतरांग व वेगळे राज्य — आणि त्यामुळे विधाने एकमेकांशी ताडून पाहता येतील असा संच तयार झाला आहे. या प्रश्नप्रकारातून जाण्याचा भरवशाचा मार्ग तोच आहे : यादीत एकत्र खरी असू शकत नाहीत अशी दोन विधाने असतील, तर उत्तरात त्यांतले नेमके एक असते; अशा जोड्या ओळखल्याने तथ्ये आठवण्यापेक्षा वेगाने पर्याय कापले जातात. छपाईबद्दल दोन लहान नोंदी. मराठी स्तंभ ‘योग्य विधान ओळखा’ असे एकवचनात विचारतो, तर इंग्रजी स्तंभ ‘the correct statements’ असे अनेकवचनात; म्हणजे दोन्ही स्तंभ अगदी समांतर नाहीत, पण दोन्हींचे पर्याय सारखेच असल्याने उत्तर बदलत नाही. आणि जिल्ह्याचे नाव ‘गिरधी’ असे छापले आहे, जे गिरिडीहचे पेपरातील लेखन आहे. यांपैकी कशाचाही उत्तरावर परिणाम होत नाही आणि दोन्हींना इशारा मानू नये.
- सम्मेद शिखरजी हे जैनांचे सर्वात महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे, आणि जैन परंपरेनुसार चोवीस तीर्थंकरांपैकी वीस जणांना तिथे मोक्ष प्राप्त झाला.
- हे स्थळ झारखंडमधील सर्वात उंच पर्वत असलेल्या पारसनाथ टेकडीवर, गिरिडीह जिल्ह्यात — पेपरात ‘गिरधी’ असे छापलेल्या जिल्ह्यात — पूर्व भारतातील छोटा नागपूर पठारावर आहे.
- टेकडीचे नाव तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांच्यावरून पडले आहे; या स्थळाचा राजस्थान व गुजरातमध्ये पसरलेल्या अरवली पर्वतरांगेशी काहीही संबंध नाही.
- डिसेंबर 2022 मध्ये झारखंड सरकारने हे स्थळ प्रार्थनास्थळाऐवजी पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित करण्याचा निर्णय घेतल्यावर जैन समाजाने देशभर निदर्शने व एक दिवसाचा बंद पाळला; निषेधाचे उपोषण करताना बहात्तर वर्षांच्या एका जैन मुनींचे निधन झाले.
- जानेवारी 2023 मध्ये केंद्र सरकारने पारसनाथ टेकडीवरील पर्यटन विकासाची कामे थांबवली, आणि म्हणूनच जून 2023 च्या पेपरासाठी एक तीर्थक्षेत्र ताजी बातमी ठरले.
जून 2023 च्या पेपरासाठी एक तीर्थक्षेत्र चालू घडामोड का ठरले : झारखंड सरकारने हे स्थळ प्रार्थनास्थळ म्हणून न ठेवता पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित करण्याच्या योजनेविरुद्ध डिसेंबर 2022 मध्ये जैन समाजाने देशभर आंदोलन केले, दिवसभराचा बंदही पाळला, आणि निषेधार्थ उपोषण करणाऱ्या बहात्तर वर्षांच्या एका जैन मुनींचे निधन झाले; जानेवारी 2023 मध्ये केंद्र सरकारने पारसनाथ टेकडीवरील पर्यटन विकास थांबवला.
- जैन धर्म म्हटले की राजस्थान असे समीकरण मांडून सम्मेद शिखरजीला अरवलीत नेणे; दिलवाडा व रणकपूर राजस्थानात आहेत, पण हे स्थळ झारखंडमध्ये आहे
- एकाच स्थळाला दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवणारी विधाने एकत्र स्वीकारणे — अशी जोडी दिसताच त्यांतले एकच खरे असते हे ओळखावे
- अरुंद पर्याय सुरक्षित मानणे; ‘फक्त क बरोबर’ हा उरलेली विधाने खोटी असल्याचा सकारात्मक दावा असतो
- मराठी प्रश्नविधान एकवचनात असल्याने एकच विधान निवडायचे आहे असे समजणे; पर्याय जोड्यांच्या स्वरूपात दिले आहेत
चालू घडामोडींतील वादावर आधारलेले प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते : थेट ओळख — कोणते स्थळ, कोणत्या राज्यात, कोणत्या समाजाचे; आणि विधान-संच, जिथे स्थळाचा धर्म व स्थळाचे ठिकाण या दोन गोष्टींवर प्रत्येकी एक खरे व एक खोटे विधान मांडले जाते. दुसऱ्या रूपात उत्तराचा सर्वात जलद मार्ग म्हणजे परस्परविरोधी जोड्या शोधणे. तयारी करताना बातमीतील स्थळाशी त्याचे राज्य, जिल्हा, भूरचना, संबंधित समाज आणि वादाचे नेमके कारण जोडून ठेवावे — कारण यांपैकी कोणताही तपशील विचारला जाऊ शकतो. धार्मिक स्थळांच्या प्रश्नांत भूगोल व धर्म हे दोन्ही एकत्र तपासले जातात, आणि बहुतेक उमेदवार त्यांपैकी एकच लक्षात ठेवतात हेच परीक्षक गृहीत धरतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सम्मेद शिखरजी हे जैन तीर्थक्षेत्र कोणत्या टेकडीवर व कोणत्या राज्यात आहे ?
- (a)पारसनाथ टेकडी — झारखंड
- (b)गिरनार टेकडी — गुजरात
- (c)शत्रुंजय टेकडी — गुजरात
- (d)गुरुशिखर — राजस्थान
उत्तर(a) पारसनाथ टेकडी — झारखंड. गिरिडीह जिल्ह्यातील ही टेकडी झारखंडमधील सर्वात उंच पर्वत असून तिचे नाव तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांच्यावरून पडले आहे. गिरनार व शत्रुंजय ही गुजरातमधील जैन तीर्थक्षेत्रे आहेत आणि गुरुशिखर हे अरवलीतील सर्वोच्च शिखर राजस्थानात आहे; ही तिन्ही स्थळे वेगळी आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
डिसेंबर 2022 मध्ये सम्मेद शिखरजी चर्चेत येण्याचे कारण काय होते ?
- (a)तिथे नवे जैन मंदिर बांधण्यास परवानगी मिळाली
- (b)झारखंड सरकारने ते स्थळ पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित करण्याचा निर्णय घेतला
- (c)ते स्थळ जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झाले
- (d)तिथे पुरातत्त्वीय उत्खननास सुरुवात झाली
उत्तर(b) झारखंड सरकारने ते स्थळ पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित करण्याचा निर्णय घेतला — प्रार्थनास्थळाचे स्वरूप बदलेल या भीतीने जैन समाजाने देशभर निदर्शने केली व एक दिवसाचा बंद पाळला, आणि जानेवारी 2023 मध्ये केंद्र सरकारने पारसनाथ टेकडीवरील पर्यटन विकासाची कामे थांबवली. जागतिक वारसा यादीत समावेश किंवा पुरातत्त्वीय उत्खनन हे या वादाचे कारण नव्हते.