MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 90 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — क्वालालांपूर. पाचवी आसियान-इंडिया बिझनेस समिट 6 मार्च 2023 रोजी मलेशियाची राजधानी क्वालालांपूर येथे, बेरजाया टाइम्स स्क्वेअर हॉटेलमध्ये भरली; तिची संकल्पना धोरणात्मक व्यावसायिक भागीदारीसाठी आसियान-भारत आर्थिक संबंध अधिक बळकट करून पुढे नेणे ही होती. आसियानच्या सदस्य देशांतून व भारतातून आलेल्या वक्त्यांनी व प्रतिनिधींनी व्यावसायिक दुवे, दळणवळण आणि पुरवठा साखळ्यांची लवचिकता या गोष्टी सखोल आसियान-भारत सहकार्यातून कशा भक्कम करता येतील यावर चर्चा केली, आणि दोन्ही बाजूंच्या कंपन्यांनी समावेशक व्यवसाय प्रारूपांविषयी सामंजस्य करार केले; केंद्रीय राज्यमंत्री श्री राजीव चंद्रशेखर यांनी या परिषदेला संबोधित केले. हा कार्यक्रम या नात्याच्या परिपक्व होण्याच्या टप्प्यातील घडामोडींच्या मालिकेचा भाग होता : संवाद संबंधांना तीस वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने 2022 हे वर्ष आसियान-भारत मैत्री वर्ष म्हणून पाळले गेले, आणि नोव्हेंबर 2022 मध्ये दोन्ही बाजूंनी आपले संबंध सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या पातळीवर नेले. या परिषदेविषयी काहीच वाचले नसले तरी प्रश्नाच्या रचनेवरूनच उमेदवार बराच पल्ला गाठू शकतो. आसियान व भारताची परिषद सामान्यतः भारतात किंवा आसियानच्या एखाद्या सदस्य देशात होणार; आणि दिलेल्या चार शहरांपैकी एक भारतात आहे, एक आसियानचा सदस्यच नसलेल्या देशात आहे, आणि दोन आसियान सदस्य देशांत आहेत — म्हणजे प्रश्न प्रत्यक्षात क्वालालांपूर व सिंगापूर एवढ्यापुरता उरतो, आणि व्यावसायिक परिषदेसाठी दोन्ही तितकीच पटणारी ठिकाणे आहेत. या दोहोंत फरक करणारे फक्त मार्च 2023 चे नेमके तथ्य आहे, आणि ते क्वालालांपूरकडे बोट दाखवते. म्हणून उत्तर पर्याय (3) आहे.

• (1)नवी दिल्ली — नवी दिल्ली हा गंभीर दिसणारा पर्याय आहे, कारण आसियानशी संबंधित बरेच कार्यक्रम भारतात होतात आणि भारतीय परीक्षेची तयारी करणाऱ्या उमेदवाराला भारतीय ठिकाणेच अपेक्षित असतात; पण 2023 ची व्यावसायिक परिषद मलेशियात झाली. आसियान-भारत नात्याचे वेगवेगळे धागे स्वतंत्र ठेवणे इथे उपयोगी आहे, कारण प्रत्येकाचे स्वतःचे वेळापत्रक व स्वतःची ठिकाणे आहेत : नेत्यांच्या पातळीवरील वार्षिक आसियान-भारत शिखर परिषद त्या वर्षी आसियानचे अध्यक्षपद असलेल्या देशात, आसियान शिखर परिषदेला जोडून होते; गोलाकार वर्षपूर्तीच्या स्मरणार्थ होणाऱ्या विशेष शिखर परिषदा नवी दिल्लीत झाल्या आहेत; आणि इथे विचारल्यासारख्या व्यावसायिक परिषदा यजमान देशाच्या व्यापारी संघटना व अभ्याससंस्थांच्या सहकार्याने आयोजित होतात. आसियान नेत्यांचे नवी दिल्लीतील छायाचित्र पाहून प्रत्येक आसियान-भारत कार्यक्रमाचे ठिकाण तसेच असेल असे गृहीत धरणारा उमेदवार अनेक कार्यक्रमांचे ठिकाण चुकवतो.
• (2)ढाका — ढाका हा पर्याय परिषदेविषयी काहीही माहीत नसतानाही बाद करता येतो, कारण बांगलादेश आसियानचा सदस्यच नाही. आग्नेय आशियाई राष्ट्रांची संघटना 1967 साली इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर व थायलंड यांनी स्थापन केली आणि पुढे ब्रुनेई दारुसलाम, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार व कंबोडिया यांच्यासह ती दहा सदस्यांची झाली; नोव्हेंबर 2022 मध्ये तिमोर-लेस्ते याला भावी सदस्य म्हणून तत्त्वतः मान्यता मिळाली. बांगलादेश वेगळ्या प्रादेशिक गटांचा सदस्य आहे — दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना आणि बंगालच्या उपसागरातील बहुक्षेत्रीय तांत्रिक व आर्थिक सहकार्य उपक्रम; त्यांपैकी दुसरा त्याला थायलंड व म्यानमारशी एकत्र आणतो. आसियानविषयक प्रश्नांत हीच सर्वात मोलाची वगळणी असते, आणि तिची किंमत फक्त सदस्ययादी लक्षात असणे एवढीच आहे — ती यादी छोटी आहे आणि क्वचितच बदलते.
• (4)सिंगापूर शहर — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी सिंगापूर बाजूला सारणे सर्वात अवघड आहे, कारण सर्वसाधारण निकषांवर तो चपखल बसतो. सिंगापूर आसियानचा संस्थापक सदस्य आहे, तो प्रदेशाचे प्रमुख वित्तीय व व्यावसायिक केंद्र आहे, प्रदेशातील परिषदांचा मोठा वाटा तिथे होतो, आणि भारताशी त्याचे व्यापार व गुंतवणुकीचे संबंध आसियानमधील सर्वाधिक सखोल संबंधांपैकी आहेत. आठवणीऐवजी शक्यतेवरून तर्क करणारा उमेदवार बहुधा इथेच येतो. तरीही 2023 ची परिषद क्वालालांपूरला गेली, आणि नीट बांधलेल्या चालू घडामोडींच्या प्रश्नाचा हाच वैशिष्ट्यपूर्ण उरलेला भाग असतो : सामान्य ज्ञानाने शक्य तेवढ्या वगळण्या केल्यानंतर अशी दोन उत्तरे उरतात, जी तत्त्वतः तितकीच वाजवी असतात आणि त्यांच्यात फरक करणारे फक्त त्या वर्षाचे तथ्य असते. हा पर्याय ‘सिंगापूर शहर’ असा छापला आहे, जे नगर-राज्यासाठी थोडे विचित्र वाटते; पण ती छपाईची लकब आहे, इशारा नव्हे.

आसियान म्हणजे आग्नेय आशियाई राष्ट्रांची संघटना; ती 1967 साली स्थापन झाली आणि तिचे दहा सदस्य देश आहेत — इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, ब्रुनेई दारुसलाम, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार व कंबोडिया; नोव्हेंबर 2022 मध्ये तिमोर-लेस्तेला भावी सदस्य म्हणून तत्त्वतः मान्यता देण्यात आली. भारताचा तिच्याशी संबंध नव्वदच्या दशकाच्या सुरुवातीच्या पूर्वेकडे पाहा धोरणापासून सुरू झाला — 1992 मध्ये भारत क्षेत्रीय संवाद भागीदार झाला, 1995 मध्ये पूर्ण संवाद भागीदार, 2002 मध्ये शिखर परिषद पातळीवरील भागीदार आणि 2012 मध्ये धोरणात्मक भागीदार; 2014 मध्ये जाहीर झालेल्या पूर्वेकडे कृती धोरणाने तीच दिशा कायम ठेवून अंमलबजावणी, दळणवळण व ईशान्य भारत यांवर भर दिला. या नात्याभोवती उभी राहिलेली रचना म्हणजे वार्षिक आसियान-भारत शिखर परिषद, सुरक्षेसाठीचा आसियान प्रादेशिक मंच, पूर्व आशिया शिखर परिषद, आणि 2010 साली अंमलात आलेला वस्तूंसाठीचा आसियान-भारत मुक्त व्यापार क्षेत्र करार, ज्याला सेवा व गुंतवणुकीचे स्वतंत्र करार जोडलेले आहेत. व्यावसायिक परिषद या रचनेच्या व्यापारी बाजूला बसते — ती सरकारांना नव्हे तर व्यापारी संघटना व कंपन्यांना एकत्र आणते, आणि पुरवठा साखळ्यांची लवचिकता, दळणवळण व अंकीय अर्थव्यवस्था या तिच्या वारंवार येणाऱ्या विषयांतून दोन्ही बाजूंना एकमेकांकडून काय हवे आहे ते दिसते. नोव्हेंबर 2022 मध्ये हे नाते सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या पातळीवर नेण्यात आले.

शिखर परिषदा व आंतरराष्ट्रीय बैठका हा एमपीएससीच्या चालू घडामोडींतील आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या भागाचा मुख्य आधार आहे, आणि प्रश्न जवळपास नेहमीच यजमान शहर, पर्वाचा क्रमांक किंवा संकल्पना यांविषयी असतो. अचूक आठवणीशिवायही ते सुटतात, कारण पर्यायसंचात किमान एक असे शहर मुद्दाम ठेवलेले असते जे तो कार्यक्रम आयोजितच करू शकत नाही, आणि ते वगळण्यासाठी फक्त सदस्ययादी लागते. इथे तो पर्याय ढाका आहे, कारण बांगलादेश आसियानमध्ये नाही. लक्षात ठेवण्याजोग्या याद्या छोट्या आहेत आणि सावकाश बदलतात : आसियानचे दहा सदस्य, दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटनेचे आठ, बंगालच्या उपसागरातील उपक्रमाचे सात, ब्रिक्स व शांघाय सहकार्य संघटनेचे सदस्य, आणि जी-20 ची रचना. दुसरी सवयही तितकीच उपयोगी : कार्यक्रमाची तारीख परीक्षेच्या तारखेच्या तुलनेत कुठे बसते हे पाहणे. ही परिषद 6 मार्च 2023 रोजी भरली आणि पेपर 4 जून 2023 रोजी झाला — म्हणजे या पेपरासाठीची चालू घडामोडींची खिडकी परीक्षेच्या तीन महिन्यांच्या आतपर्यंत पोहोचली होती. परीक्षेच्या काही महिने आधीच बातम्या पाहणे थांबवणारे उमेदवार नेमके शेवटच्या टप्प्यात लिहिलेले प्रश्नच गमावतात.

• पाचवी आसियान-इंडिया बिझनेस समिट 6 मार्च 2023 रोजी मलेशियाच्या क्वालालांपूर येथे भरली; तिची संकल्पना धोरणात्मक व्यावसायिक भागीदारीसाठी आसियान-भारत आर्थिक संबंध बळकट करून पुढे नेणे ही होती.
• या परिषदेत व्यावसायिक दुवे, दळणवळण व पुरवठा साखळ्यांची लवचिकता यांवर चर्चा झाली आणि आसियान व भारतातील कंपन्यांनी समावेशक व्यवसाय प्रारूपांविषयी सामंजस्य करार केले; केंद्रीय राज्यमंत्री श्री राजीव चंद्रशेखर यांनी तिला संबोधित केले.
• आसियानची स्थापना 1967 साली झाली आणि तिचे दहा सदस्य देश आहेत — इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, ब्रुनेई दारुसलाम, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार व कंबोडिया; नोव्हेंबर 2022 मध्ये तिमोर-लेस्तेला भावी सदस्य म्हणून तत्त्वतः मान्यता मिळाली.
• बांगलादेश आसियानचा सदस्य नाही; तो दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटनेचा आणि बंगालच्या उपसागरातील बहुक्षेत्रीय तांत्रिक व आर्थिक सहकार्य उपक्रमाचा सदस्य आहे.
• भारत 1992 मध्ये आसियानचा क्षेत्रीय संवाद भागीदार, 1995 मध्ये पूर्ण संवाद भागीदार, 2002 मध्ये शिखर परिषद पातळीवरील भागीदार आणि 2012 मध्ये धोरणात्मक भागीदार झाला; नोव्हेंबर 2022 मध्ये हे नाते सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या पातळीवर नेण्यात आले.

• बांगलादेश आसियानचा सदस्य आहे असे समजणे; तो दक्षिण आशियाई संघटनेचा व बंगालच्या उपसागरातील उपक्रमाचा सदस्य आहे
• आसियानशी संबंधित प्रत्येक कार्यक्रम भारतात होतो असे गृहीत धरणे; नेत्यांची शिखर परिषद, स्मरण-शिखर परिषद व व्यावसायिक परिषद यांची ठिकाणे वेगवेगळी असतात
• प्रदेशाचे व्यावसायिक केंद्र म्हणून सिंगापूर हेच उत्तर असावे असा शक्यतेवरून तर्क करणे; यजमानपद त्या त्या वर्षाच्या तथ्यावर ठरते
• परीक्षेच्या दोन-तीन महिने आधीच्या घडामोडी वगळणे — हा पेपर 4 जून 2023 चा असून मार्च 2023 ची घटना त्यात आली आहे

आंतरराष्ट्रीय परिषदांवरील प्रश्न एमपीएससी बहुधा एका ओळीत विचारते — यजमान शहर कोणते, पर्व कितवे, संकल्पना काय, कोणी संबोधित केले. अशा प्रश्नांची तयारी करण्याची भरवशाची पद्धत म्हणजे प्रत्येक संघटनेची सदस्ययादी पाठ ठेवणे, कारण त्यावरून सदस्य नसलेल्या देशातील शहर लगेच बाद होते आणि प्रश्न अर्धा सुटतो. दुसरा भाग म्हणजे त्या वर्षाचे नेमके तथ्य, जे केवळ बातमी वाचूनच मिळते. आसियानसंदर्भात वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे म्हणजे सदस्यसंख्या व सदस्यदेश, भारताच्या भागीदारीचे टप्पे, मुक्त व्यापार कराराचे वर्ष, आणि दळणवळण प्रकल्प. परीक्षेच्या तारखेच्या तीन-चार महिने आधीपर्यंतच्या घडामोडी प्रश्नपत्रिकेत येऊ शकतात हे लक्षात ठेवून शेवटच्या टप्प्यातील बातम्याही नोंदवत राहणे आवश्यक आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणता देश आसियानचा सदस्य नाही ?

  • (a)व्हिएतनाम
  • (b)बांगलादेश
  • (c)कंबोडिया
  • (d)ब्रुनेई दारुसलाम

  उत्तर(b) बांगलादेश — आसियानचे दहा सदस्य इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, ब्रुनेई दारुसलाम, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार व कंबोडिया हे आहेत; बांगलादेश त्यांत नाही. तो दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटनेचा सदस्य आहे आणि बंगालच्या उपसागरातील बहुक्षेत्रीय तांत्रिक व आर्थिक सहकार्य उपक्रमाचाही, ज्यात थायलंड व म्यानमार हे आसियान सदस्यही आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारत आणि आसियान यांचे संबंध सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या पातळीवर कधी नेण्यात आले ?

  • (a)नोव्हेंबर 2022
  • (b)जानेवारी 2018
  • (c)डिसेंबर 2012
  • (d)ऑक्टोबर 2009

  उत्तर(a) नोव्हेंबर 2022 — संवाद संबंधांच्या तीस वर्षपूर्तीनिमित्त 2022 हे आसियान-भारत मैत्री वर्ष म्हणून पाळले गेले आणि त्याच वर्षी नोव्हेंबरमध्ये दोन्ही बाजूंनी संबंध सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या पातळीवर नेले. 2012 साली हे नाते धोरणात्मक भागीदारीच्या पातळीवर गेले होते, आणि जानेवारी 2018 मध्ये नवी दिल्लीत स्मरण-शिखर परिषद झाली होती.