MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 9 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 'अ ड क ब'. चारही संघटना काँग्रेसपूर्व काळातील आहेत, आणि क्रम त्यांच्या स्थापनावर्षांवरून ठरतो. विधान अ — पुणे सार्वजनिक सभा — सर्वांत आधीची : 1870 साली पुण्यात ती स्थापन झाली, गणेश वासुदेव जोशी म्हणजेच 'सार्वजनिक काका' हे तिचे चालक बळ आणि न्यायमूर्ती म. गो. रानडे हे तिचे सर्वांत प्रभावी सदस्य. सरकार आणि लोक यांच्यातील दुवा म्हणून काम करणे हे तिचे उद्दिष्ट होते; अर्ज-विनंत्या पाठवणे, आर्थिक माहिती गोळा करणे आणि दुष्काळात मदतकार्य चालवणे ही तिची कामे. विधान ड — इंडियन असोसिएशन — 1876 सालची : सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी व आनंदमोहन बोस यांनी कलकत्त्यात ती स्थापन केली, आणि या चारांपैकी खऱ्या अर्थाने अखिल भारतीय आंदोलनाचा प्रयत्न करणारी ती पहिली — नागरी सेवा परीक्षेच्या वयोमर्यादेविरुद्ध तिने मोहीम चालवली आणि काँग्रेसची पूर्वचिन्हे दाखवणाऱ्या परिषदा भरवल्या. विधान क — मद्रास महाजन सभा — 1884 सालची, एम. वीरराघवाचारी, जी. सुब्रह्मण्य अय्यर व पी. आनंद चार्लू यांनी स्थापन केलेली आणि मद्रास इलाख्यातील स्थानिक संघटना एकत्र आणणारी. विधान ब — बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन — शेवटची : 1885 साली फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग व बद्रुद्दीन तय्यबजी यांनी ती उभी केली; मुंबईत ज्यांना 'त्रिमूर्ती' म्हटले जाई तेच हे तिघे, आणि जुन्या बॉम्बे असोसिएशनपेक्षा अधिक व्यापक पाया असलेली संघटना असा तिचा हेतू होता. म्हणजे क्रम 1870, 1876, 1884, 1885 असा, म्हणजेच अ, ड, क, ब — आणि तो छापणारा एकमेव पर्याय (2) आहे. दोन गोष्टी सोबत न्याव्यात. संपूर्ण पल्ला अवघ्या पंधरा वर्षांचा आहे; आणि यांतल्या शेवटच्या तीन संघटना डिसेंबर 1885 मध्ये भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या आधीच्या दशकभरात दाटीवाटीने येतात — बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन तर त्याच वर्षी, काही महिने आधी. काँग्रेसला माणसे, कार्यपद्धती आणि आरंभीचा बराचसा कार्यक्रम याच संघटनांनी पुरवला.

• (1)ब अ ड क — हा पर्याय बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशनने सुरुवात करतो, पण ती प्रत्यक्षात या चारांतील शेवटची — 1885 सालची — संघटना आहे. ही चूक स्वाभाविक आहे : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन डिसेंबर 1885 मध्ये मुंबईतच भरले, त्यामुळे संघटित राष्ट्रवादाच्या उगमाविषयीच्या कोणत्याही यादीत मुंबई नकळत पुढे सरकते. प्रत्यक्षात बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन ही उशिरा आलेली संघटना असून काँग्रेसच्या काही महिने आधी, जुन्या बॉम्बे असोसिएशनचा जोर ओसरल्यानंतर उभी राहिली. शिवाय हा पर्याय पुणे सार्वजनिक सभेला दुसऱ्या क्रमांकावर ठेवतो, तर ती यादीतील सर्वांत आधीची — आणि दुसऱ्या क्रमांकावरील संघटनेहून सहा वर्षे जुनी — आहे. सर्वांत आधीची संघटना आधी पक्की करून घेणे, हाच असा पर्याय झटपट वगळण्याचा मार्ग आहे.
• (3)क ड ब अ — हा पर्याय मद्रास महाजन सभेला सर्वांत आधीची आणि पुणे सार्वजनिक सभेला सर्वांत शेवटची ठरवतो — म्हणजे खरा क्रम जवळजवळ पूर्ण उलटा करतो. मद्रास महाजन सभा 1884 सालची आहे, आणि तोपर्यंत पुणे सार्वजनिक सभेला चौदा वर्षे उलटून गेली होती; या काळात तिने दुष्काळात मदतकार्य चालवले होते आणि जमीनमहसूल व दुष्काळाविषयी सरकारकडे निवेदने पाठवली होती. या पर्यायाकडे ओढला जाणारा उमेदवार बहुधा या चारही संघटना केवळ नावांचा संच म्हणून शिकलेला असतो, वर्षे जोडून नाही. यावरची दुरुस्ती लक्षात ठेवण्यासारखी : मद्रास व मुंबई या दोन्ही इलाख्यांच्या भारदस्त नावाच्या संघटना प्रत्यक्षात 1880 च्या दशकाच्या मध्यातल्या आहेत, तर त्याआधीची संघटनबांधणी पुणे व कलकत्ता इथे झाली.
• (4)ड ब अ क — हा पर्याय इंडियन असोसिएशनने सुरुवात करतो, पण ती पहिली नव्हे तर दुसरी आहे; आणि लगेच तिच्यामागे बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन ठेवतो, जी प्रत्यक्षात त्यानंतर नऊ वर्षांनी अस्तित्वात आली. 1876 ची इंडियन असोसिएशन सर्वांत आधीची असावी असा अंदाज बांधण्याजोगी आहे, कारण या चारांत ती सर्वाधिक परिचित असून तिची महत्त्वाकांक्षाही सर्वाधिक राष्ट्रव्यापी होती, आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांच्या लेखनाने त्या काळाची आठवण घडवली आहे. तरीही पुणे सार्वजनिक सभा तिच्या सहा वर्षे आधीची आहे. क्रमाच्या प्रश्नांत सर्वांत प्रसिद्ध घटक क्वचितच सर्वांत आधीचा असतो, आणि तारखेचा अंदाज बांधण्यासाठी प्रसिद्धी हे सर्वांत अविश्वसनीय साधन आहे.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस 1885 साली एकाएकी उगवली नाही; तिच्या आधी दीड-दोन दशके इलाख्या-इलाख्यांत संघटना उभ्या राहत होत्या आणि त्यांतूनच काँग्रेसला माणसे, कार्यपद्धती व कार्यक्रम मिळाला. 1870 ची पुणे सार्वजनिक सभा ही त्यांतील सर्वांत आधीची : 'सार्वजनिक काका' गणेश वासुदेव जोशी यांच्या पुढाकाराने आणि म. गो. रानडे यांच्या वैचारिक बळावर तिने सरकार व जनता यांच्यातील मध्यस्थाची भूमिका घेतली, जमीनमहसूल व दुष्काळाविषयी निवेदने पाठवली आणि आर्थिक माहिती जमवण्याचे काम केले. 1876 ची कलकत्त्यातील इंडियन असोसिएशन सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी व आनंदमोहन बोस यांची; नागरी सेवा परीक्षेच्या वयोमर्यादेविरुद्धची मोहीम आणि बंगालबाहेर शाखा उभारण्याचा प्रयत्न यांमुळे ती अधिक व्यापक ठरली. 1884 ची मद्रास महाजन सभा आणि 1885 ची बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन या दोन्ही इलाख्यांतील स्थानिक संघटनांना एकत्र आणणाऱ्या आणि काँग्रेसच्या अगदी उंबरठ्यावरच्या. या साखळीचे स्वरूप लक्षात घेण्यासारखे आहे : आधी स्थानिक व प्रांतिक, मग इलाखापातळीवरील, आणि शेवटी अखिल भारतीय — संघटनेचा पल्ला टप्प्याटप्प्याने वाढत गेला.

काँग्रेसपूर्व संघटनांवरचे प्रश्न एमपीएससी व यूपीएससी दोन्हीकडे नियमित येतात, आणि ते तीन प्रकारे विचारले जातात : स्थापनावर्ष विचारून, संस्थापक विचारून, किंवा इथल्यासारखा कालानुक्रम लावायला सांगून. तिसरा प्रकार सर्वांत निर्दयी, कारण त्यात चारही वर्षे माहीत असावी लागतात आणि एका चुकीने संपूर्ण क्रम कोसळतो. सोडवण्याची पद्धत मात्र सोपी : पर्याय वाचण्याआधी प्रत्येक संघटनेसमोर वर्ष लिहावे — 1870, 1876, 1884, 1885 — आणि मग सर्वांत आधीच्या संघटनेवरून पर्याय कापावेत. इथे पहिली जागा पुणे सार्वजनिक सभेची आहे हे ठरले की चारांपैकी तीन पर्याय एकाच फटक्यात जातात. आणखी एक सावधगिरीचा मुद्दा भाषेचा : या प्रश्नाच्या मराठी स्तंभात विधाने 'अ. ब. क. ड.' अशी देवनागरीत छापली आहेत आणि पर्यायही त्याच अक्षरांच्या क्रमाने दिले आहेत, तर इंग्रजी स्तंभात तीच विधाने 'a. b. c. d.' अशी आहेत. दोन्ही स्तंभ पाहून उत्तर तपासणाऱ्या उमेदवाराने अक्षरांची ही अदलाबदल लक्षात ठेवावी, अन्यथा बरोबर क्रम असूनही चुकीच्या क्रमांकाचा पर्याय भरला जाऊ शकतो.

• पुणे सार्वजनिक सभेची स्थापना 1870 साली झाली; गणेश वासुदेव जोशी हे तिचे चालक बळ आणि म. गो. रानडे हे सर्वांत प्रभावी सदस्य होते, आणि दुष्काळातील मदतकार्य, जमीनमहसूल व सरकारकडील निवेदने ही तिची कामे होती.
• इंडियन असोसिएशनची स्थापना 1876 साली कलकत्त्यात सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी व आनंदमोहन बोस यांनी केली; नागरी सेवा परीक्षेच्या वयोमर्यादेविरुद्ध तिने आंदोलन चालवले आणि बंगालबाहेरही शाखा उभारल्या.
• मद्रास महाजन सभेची स्थापना 1884 साली एम. वीरराघवाचारी, जी. सुब्रह्मण्य अय्यर व पी. आनंद चार्लू यांनी केली आणि तिने मद्रास इलाख्यातील स्थानिक संघटना एकत्र आणल्या.
• बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशनची स्थापना 1885 साली फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग व बद्रुद्दीन तय्यबजी यांनी केली — त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये मुंबईत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले.
• छापलेल्या चार संघटनांचा कालानुक्रम म्हणून 1870, 1876, 1884 व 1885 असा — पुणे सार्वजनिक सभा, इंडियन असोसिएशन, मद्रास महाजन सभा आणि बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन.

• काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन मुंबईत झाले म्हणून बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशनला सर्वांत आधीची मानणे — ती प्रत्यक्षात 1885 सालची, यादीतील शेवटची संघटना आहे
• इंडियन असोसिएशन सर्वाधिक परिचित असल्याने ती सर्वांत आधीची असावी असे गृहीत धरणे, तर पुणे सार्वजनिक सभा तिच्या सहा वर्षे आधीची आहे
• चारही संघटना केवळ नावांचा संच म्हणून लक्षात ठेवणे आणि प्रत्येकीला स्वतंत्र स्थापनावर्ष न जोडणे
• मराठी स्तंभातील 'अ. ब. क. ड.' आणि इंग्रजी स्तंभातील 'a. b. c. d.' यांची अदलाबदल लक्षात न घेता दुसऱ्या भाषेतल्या पर्यायावरून उत्तर भरणे

कालानुक्रमाच्या प्रश्नांत आयोग बहुधा एकाच प्रकारच्या चार गोष्टी निवडते — इथे चार राजकीय संघटना — म्हणजे प्रकार ओळखून काहीच सुटू नये आणि केवळ वर्षे कामाला यावीत. या विषयात आणखी एक सापळा असतो : संघटनांची नावे त्यांच्या पल्ल्याविषयी दिशाभूल करतात. 'इंडियन असोसिएशन' हे नाव अखिल भारतीय वाटते आणि 'पुणे सार्वजनिक सभा' हे नाव स्थानिक वाटते, पण त्यावरून त्यांचा क्रम ठरत नाही. म्हणून नावाच्या भारदस्तपणावर नव्हे तर वर्षावर काम करावे. दुसरे निरीक्षण एमपीएससीपुरते खास : महाराष्ट्रातील संघटना — पुणे सार्वजनिक सभा, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन — जवळजवळ प्रत्येक अशा यादीत असतात, म्हणून त्यांचे वर्ष, संस्थापक व कार्य हे तपशील अधिक बारकाईने पाठ असावेत. तिसरे म्हणजे या संघटना काँग्रेसशी जोडून शिकणे : प्रत्येकीने काँग्रेसला कोणती माणसे दिली हे लक्षात ठेवले की स्थापनावर्षेही आपोआप जागच्या जागी बसतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पुणे सार्वजनिक सभेची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली आणि 'सार्वजनिक काका' म्हणून ओळखले जाणारे तिचे चालक बळ कोण होते ?

  • (a)1870; गणेश वासुदेव जोशी
  • (b)1876; म. गो. रानडे
  • (c)1867; गोपाळ हरी देशमुख
  • (d)1885; के. टी. तेलंग

  उत्तर(a) 1870; गणेश वासुदेव जोशी — 'सार्वजनिक काका' या नावाने ओळखले जाणारे जोशी हेच सभेचे चालक बळ होते, तर म. गो. रानडे हे तिचे सर्वांत प्रभावी सदस्य. सरकार व जनता यांच्यातील दुवा म्हणून काम करत सभेने निवेदने पाठवली, आर्थिक माहिती जमवली आणि दुष्काळात मदतकार्य चालवले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1885 साली बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन स्थापन करणाऱ्या मुंबईच्या 'त्रिमूर्ती'त कोणाचा समावेश होता ?

  • (a)दादाभाई नौरोजी, गोपाळकृष्ण गोखले व न. चिं. केळकर
  • (b)फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग व बद्रुद्दीन तय्यबजी
  • (c)म. गो. रानडे, गणेश वासुदेव जोशी व आर. जी. भांडारकर
  • (d)सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, आनंदमोहन बोस व डब्ल्यू. सी. बॅनर्जी

  उत्तर(b) फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग व बद्रुद्दीन तय्यबजी — या तिघांना मुंबईत 'त्रिमूर्ती' म्हटले जाई आणि जुन्या बॉम्बे असोसिएशनपेक्षा अधिक व्यापक पाया असलेली संघटना म्हणून त्यांनी 1885 साली बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन उभी केली. त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये मुंबईत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले.