पुढील वाक्ये _________ यांच्या विषयी आहेत. अ. महाराष्ट्राच्या शिक्षण क्षेत्रात त्यानी महत्त्वाची भूमिका बजावली. ब. त्यांनी वेगवेगळ्या विषयांवर पाठ्यपुस्तके तयार केली. क. गणित आणि शास्त्रावर त्यांनी 'शून्यलब्धी' हे पुस्तक मराठीतून लिहीले. ड. केशवराव भवाळकरानी त्यांचे चरित्र लिहीले आहे.
- (1)दादोबा पांडूरंग तरखडकर
- (2)आत्माराम पांडूरंग तरखडकर
- (3)बाळशास्त्री जांभेकर
- (4)गोपाळ हरि देशमुख
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — बाळशास्त्री जांभेकर. छापलेली चार विधाने म्हणजे नाव काढून टाकलेले एक वर्णन आहे, आणि त्यांतले विधान क ओळख वादातीतपणे पक्की करते : 'शून्यलब्धी' हे जांभेकरांचेच पुस्तक — उच्च शिक्षणाकडे जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी लिहिलेले, कलनशास्त्रावरचे पहिले मराठी पुस्तक — आणि पर्यायांतल्या दुसऱ्या कोणत्याही नावाशी ते जोडलेले नाही. विधाने अ आणि ब याच माणसाशी पदोपदी जुळतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पोंभुर्ले गावचे बाळ गंगाधरशास्त्री जांभेकर (1812-1846) हे एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक; बोर्ड ऑफ एज्युकेशनचे नेटिव्ह सेक्रेटरी हे पद त्यांनी सांभाळले, त्यांना जस्टिस ऑफ द पीस करण्यात आले आणि कुलाबा वेधशाळेचे संचालनही त्यांच्याकडे होते — म्हणजे मुंबई इलाख्यात आधुनिक शिक्षणाची यंत्रणा उभी करणाऱ्या रचनेच्या आतच त्यांची सगळी कारकीर्द गेली. विषयांच्या विलक्षण मोठ्या पसाऱ्यावर त्यांनी पहिली मराठी पाठ्यपुस्तके लिहिली : इतिहास, भूगोल, व्याकरण, छंदशास्त्र, नीती आणि गणित; 'हिंदुस्थानचा इतिहास', 'इंग्लंड देशाची बखर', 'नीतिकथा' आणि इंग्रजी व्याकरणाचा संग्रह ही त्यांपैकी काही. हेच नेमके विधान ब, आणि त्यातूनच विधान अ निघते. वर्गाबाहेरची त्यांची कीर्ती मात्र वृत्तपत्रांवर उभी आहे — 6 जानेवारी 1832 रोजी त्यांनी सुरू केलेले 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र, मराठी व इंग्रजी अशा दोन स्तंभांत छापले जाणारे साप्ताहिक; आणि 1840 सालचे 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी नियतकालिक. त्यांच्या स्मरणार्थ 6 जानेवारी हा महाराष्ट्रात पत्रकार दिन म्हणून पाळला जातो. विधान ड चरित्रकाराचे नाव देते, पण प्रश्नाचा निर्णय त्यावर होत नाही : अ, ब आणि क ही तिन्ही विधाने स्वतःच व्यक्ती निश्चित करतात, आणि वर्णनावरून ओळख विचारणाऱ्या प्रश्नात ज्या विधानावर एकाच पर्यायाचा हक्क पोहोचतो त्याच विधानावरून उत्तर द्यावे, ही योग्य पद्धत आहे. मराठी प्रश्नात नाव यायच्या जागी रिकामी जागा छापलेली आहे; इंग्रजी स्तंभात तशी जागा नाही.
- (1)दादोबा पांडूरंग तरखडकर — इथला सर्वांत बळकट चुकीचा पर्याय हाच, कारण दादोबा पांडुरंग तरखडकर यांनी खरोखरच पाठ्यपुस्तके तयार केली आणि मुंबई इलाख्यातील शिक्षणाला खरोखरच आकार दिला. 1836 साली प्रथम प्रसिद्ध झालेले त्यांचे मराठी व्याकरण पिढ्यान्पिढ्या प्रमाण मानले गेले आणि त्यामुळेच त्यांना मराठी व्याकरणाचे जनक म्हटले जाते; ते डेप्युटी कलेक्टर व शाळा तपासनीस म्हणूनही काम करत होते, आणि 1844 साली सुरतेत मानव धर्म सभा व 1849 साली मुंबईत परमहंस सभा त्यांनीच उभी केली. पण कलनशास्त्रावरचे मराठी पुस्तक त्यांनी लिहिलेले नाही. या संचात नेमका फरक करणारे विधान क आहे, आणि केवळ अ व ब वाचून थांबणारा उमेदवार — कारण ती दोन्ही दादोबांना सहज लागू पडतात — एक ओळ आधीच थांबतो.
- (2)आत्माराम पांडूरंग तरखडकर — दादोबांचे धाकटे बंधू आत्माराम पांडुरंग तरखडकर यांचे क्षेत्र पाठ्यपुस्तके नव्हे तर वैद्यक व धर्मसुधारणा हे होते. मुंबईच्या वैद्यकीय शाळेतून शिकलेल्या आरंभीच्या भारतीय डॉक्टरांपैकी ते एक, आणि 1867 साली प्रार्थना समाजाची स्थापना करणारे म्हणून ते ओळखले जातात — पुढे रानडे व भांडारकर यांनी त्याच संस्थेला नेमस्त हिंदू सुधारणेचे केंद्र बनवले. पंडिता रमाबाईंच्या शारदा सदनाच्या सल्लागार मंडळावरही ते होते. छापलेल्या चारपैकी एकही विधान त्यांना लागू पडत नाही : त्यांनी पाठ्यपुस्तके लिहिली नाहीत, गणितावर मराठी ग्रंथ लिहिला नाही, आणि त्यांची सार्वजनिक कीर्ती शिक्षणक्षेत्रातून आलेली नाही. पर्याय (1) शी सामाईक असलेले आडनाव, एवढाच या पर्यायाचा आधार आहे.
- (4)गोपाळ हरि देशमुख — 'लोकहितवादी' या टोपणनावाने ओळखले जाणारे गोपाळ हरी देशमुख हे न्यायाधीश आणि एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातले सर्वांत धीट सुधारक लेखकांपैकी एक; पण त्यांचे माध्यम वृत्तपत्रातील निबंध होते, शालेय पाठ्यपुस्तक नव्हे. 1848 सालापासून 'प्रभाकर' या साप्ताहिकात प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या 'शतपत्रां'नी जातिभेद, भटभिक्षुकशाही आणि स्त्रियांची गुलामगिरी यांवर हल्ला चढवला, आणि जांभेकरांच्या नंतरच्या कामाच्या याच सुधारणापर्वात ती पत्रे बसतात. काळ आणि प्रतिष्ठा या दोन्ही अर्थांनी अगदी चपखल वाटणारे नाव म्हणून तो पर्याय इथे ठेवला आहे, आणि 'शिक्षण क्षेत्रात महत्त्वाची भूमिका बजावली' हे वाक्य कोणत्याही मोठ्या सुधारकाला चिकटवता येईल असे वाटते. मात्र गणित व शास्त्रावरील मराठी पुस्तकाचा नेमका दावा त्यांना पूर्ण करता येत नाही.
बाळशास्त्री जांभेकर (1812-1846) यांचे महत्त्व दोन वेगवेगळ्या रांगांत मोजावे लागते, आणि एमपीएससी दोन्ही रांगा विचारते. पहिली रांग शिक्षणाची : एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक, बोर्ड ऑफ एज्युकेशनचे नेटिव्ह सेक्रेटरी, कुलाबा वेधशाळेचे संचालक, आणि इतिहास, भूगोल, व्याकरण, छंदशास्त्र, नीती व गणित अशा विषयांवरील पहिल्या मराठी पाठ्यपुस्तकांचे लेखक. या यादीतले 'शून्यलब्धी' हे कलनशास्त्रावरचे पुस्तक विशेष उल्लेखनीय, कारण त्या काळात मराठीत असे विषय मांडणे म्हणजे परिभाषाच नव्याने घडवणे होते. दुसरी रांग वृत्तपत्रांची : 6 जानेवारी 1832 रोजी सुरू झालेले 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र, आणि 1840 सालचे 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी नियतकालिक; 'दर्पण' मराठी व इंग्रजी अशा दोन स्तंभांत छापले जाई, कारण त्याला एकाच वेळी स्थानिक वाचक आणि राज्यकर्ते या दोघांशी बोलायचे होते. या दोन रांगा एकाच माणसाच्या असल्याने त्याला अनेकदा 'आधुनिक महाराष्ट्राचा आद्य प्रवर्तक' मानले जाते, आणि केवळ चौतिसाव्या वर्षी निधन झाल्यामुळे तेवढ्या अल्प काळात केलेले काम अधिकच लक्षवेधी ठरते.
'पुढील विधाने कोणाविषयी आहेत' अशा वर्णनात्मक प्रश्नांची रचना ठरावीक असते : दोन-तीन विधाने अशी दिली जातात की ती अनेक समकालीनांना लागू पडतील, आणि एकच विधान असे दिले जाते की ते फक्त एकाच व्यक्तीला लागू पडेल. उत्तर त्या एका विधानावरून द्यायचे असते. इथे विधाने अ आणि ब — शिक्षणक्षेत्रातील भूमिका आणि पाठ्यपुस्तकांची निर्मिती — दादोबा तरखडकरांनाही तंतोतंत लागू पडतात, म्हणून तिथेच थांबणारा उमेदवार चुकतो; विधान क मात्र 'शून्यलब्धी' या नावाने ओळख निश्चित करते. म्हणून अशा प्रश्नांत सगळी विधाने वाचून मगच पर्यायांकडे वळावे, आणि सर्वांत विशिष्ट विधान शोधून त्यावरून निर्णय घ्यावा. दुसरे निरीक्षण एमपीएससीच्या शैलीचे : एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील सुधारकांच्या यादीत आयोग बहुधा एकाच घराण्यातील दोन नावे (इथे दादोबा व आत्माराम तरखडकर) ठेवते, म्हणजे केवळ आडनावावरून उत्तर देणारा पकडला जावा. 'पहिले' या शब्दाभोवतीचे तपशीलही आयोगाला प्रिय आहेत — पहिले मराठी वृत्तपत्र, पहिले मराठी नियतकालिक, पहिले भारतीय प्राध्यापक — आणि ते सगळे याच एका व्यक्तीभोवती जमा होतात.
- रत्नागिरी जिल्ह्यातील पोंभुर्ले येथे जन्मलेल्या बाळ गंगाधरशास्त्री जांभेकर (1812-1846) यांनी उच्च शिक्षणाकडे जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी 'शून्यलब्धी' हे कलनशास्त्रावरचे पहिले मराठी पुस्तक लिहिले.
- इतिहास, भूगोल, व्याकरण, छंदशास्त्र, नीती व गणित या विषयांवरील पहिली मराठी पाठ्यपुस्तके त्यांनी लिहिली; त्यांत 'हिंदुस्थानचा इतिहास', 'इंग्लंड देशाची बखर' व 'नीतिकथा' यांचा समावेश होतो.
- एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमध्ये प्राध्यापकपद भूषवणारे ते पहिले भारतीय; बोर्ड ऑफ एज्युकेशनचे नेटिव्ह सेक्रेटरी, कुलाबा वेधशाळेचे संचालक आणि जस्टिस ऑफ द पीस म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले.
- 6 जानेवारी 1832 रोजी त्यांनी 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले, जे मराठी व इंग्रजी अशा समांतर स्तंभांत छापले जाई; 1840 साली 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी नियतकालिक काढले, आणि 6 जानेवारी हा महाराष्ट्रात पत्रकार दिन म्हणून पाळला जातो.
- सर्वांत जवळचा चुकीचा पर्याय असलेले दादोबा पांडुरंग तरखडकर हे 1836 सालच्या आपल्या मराठी व्याकरणासाठी, तसेच 1844 ची सुरतेतील मानव धर्म सभा व 1849 ची मुंबईतील परमहंस सभा स्थापण्यासाठी ओळखले जातात.
उत्तर (3) बाळशास्त्री जांभेकर (1812-1846) : एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक, बोर्ड ऑफ एज्युकेशनचे नेटिव्ह सेक्रेटरी, आणि 6 जानेवारी 1832 रोजी 'दर्पण' सुरू करणारे — तोच दिवस महाराष्ट्र पत्रकार दिन म्हणून पाळतो.
- केवळ पहिली दोन विधाने वाचून दादोबा तरखडकर हे उत्तर देणे — पाठ्यपुस्तके व शिक्षणक्षेत्रातील भूमिका त्यांनाही लागू पडते, पण 'शून्यलब्धी' त्यांचे नाही
- दादोबा व आत्माराम या दोन तरखडकर बंधूंची गल्लत करणे; पहिले व्याकरणकार व शिक्षणतज्ज्ञ, तर दुसरे वैद्य व 1867 च्या प्रार्थना समाजाचे संस्थापक
- 'शिक्षण क्षेत्रात महत्त्वाची भूमिका' हे विधान कोणत्याही मोठ्या सुधारकाला चिकटवता येते असे मानून सर्वांत परिचित नाव निवडणे
- विधानांतील चरित्रकाराच्या उल्लेखावरून उत्तर काढण्याचा प्रयत्न करणे, जेव्हा उर्वरित विधानेच व्यक्ती निश्चित करत असतात
वर्णनावरून व्यक्ती ओळखण्याचे प्रश्न एमपीएससीच्या महाराष्ट्रविषयक भागात नियमित येतात, आणि त्यांचा गाभा नेहमी एकच असतो : विधानांपैकी नेमके कोणते विधान 'वेगळे करणारे' आहे हे ओळखणे. सर्वसाधारण विधाने मुद्दाम अशी लिहिली जातात की पर्यायांतील दोन-तीन नावांना ती लागू पडावीत; निर्णायक विधान बहुधा एखाद्या ग्रंथाचे नाव, एखादे पद किंवा एखादी तारीख देते. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे पर्यायांची रचना — एकच आडनाव असलेली दोन माणसे, किंवा एकाच दशकातले चार सुधारक — त्यामुळे ढोबळ ओळखीने काहीच सुटत नाही. तिसरे म्हणजे 'पहिले' या शब्दाभोवतीचे तपशील : पहिले मराठी वृत्तपत्र, पहिले मराठी नियतकालिक, पहिले भारतीय प्राध्यापक असे मुद्दे आयोग वारंवार तपासते, म्हणून प्रत्येक व्यक्तीशी जोडलेले असे 'पहिले' मुद्दे स्वतंत्रपणे लिहून ठेवणे फायद्याचे ठरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पहिले मराठी वृत्तपत्र 'दर्पण' कोणी आणि कोणत्या तारखेला सुरू केले ?
- (a)बाळशास्त्री जांभेकर; 6 जानेवारी 1832
- (b)गोपाळ हरी देशमुख; 6 जानेवारी 1848
- (c)दादोबा पांडुरंग तरखडकर; 1 मे 1836
- (d)कृष्णराव भालेकर; 1 जानेवारी 1877
उत्तर(a) बाळशास्त्री जांभेकर; 6 जानेवारी 1832 — 'दर्पण' हे मराठी व इंग्रजी अशा समांतर स्तंभांत छापले जाणारे साप्ताहिक होते आणि त्यांच्या स्मरणार्थ 6 जानेवारी हा महाराष्ट्रात पत्रकार दिन म्हणून पाळला जातो. 1840 साली त्यांनी 'दिग्दर्शन' हे पहिले मराठी नियतकालिकही सुरू केले. गोपाळ हरी देशमुख यांची 'शतपत्रे' 1848 पासून 'प्रभाकर'मध्ये आली, आणि 'दीनबंधू' 1877 साली भालेकरांनी सुरू केले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1836 साली प्रसिद्ध झालेल्या आपल्या मराठी व्याकरणामुळे 'मराठी व्याकरणाचे जनक' मानले जाणारे आणि 1849 साली मुंबईत परमहंस सभा स्थापणारे कोण ?
- (a)आत्माराम पांडुरंग तरखडकर
- (b)दादोबा पांडुरंग तरखडकर
- (c)बाळशास्त्री जांभेकर
- (d)गोपाळ हरी देशमुख
उत्तर(b) दादोबा पांडुरंग तरखडकर — त्यांचे 1836 सालचे मराठी व्याकरण पिढ्यान्पिढ्या प्रमाण मानले गेले, आणि 1844 साली सुरतेत मानव धर्म सभा व 1849 साली मुंबईत परमहंस सभा त्यांनीच उभी केली. त्यांचे धाकटे बंधू आत्माराम पांडुरंग हे वैद्य असून 1867 च्या प्रार्थना समाजाचे संस्थापक म्हणून ओळखले जातात.