MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 88 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — म्हणजे विधाने अ, क आणि ड. प्रश्नात ज्याला संयुक्त राष्ट्रांची ‘पोषण वर्धन मोहीम’ म्हटले आहे ती स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळ आहे — सामान्यतः ‘सन’ या संक्षेपाने ओळखली जाणारी — आणि यादीतले प्रत्येक विधान तिच्याशी ताडून पाहता येते. विधान अ बरोबर आहे. 20 फेब्रुवारी 2023 रोजी संयुक्त राष्ट्रांचे महासचिव अँटोनियो गुतेरेस यांनी कॅनडाच्या अफशान खान यांची स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळीच्या समन्वयकपदी, सहायक महासचिव दर्जासह, नियुक्ती जाहीर केली; मे 2023 च्या मध्यावर त्यांनी पदभार स्वीकारला आणि नेदरलँड्सच्या गर्डा फर्बर्ख यांच्या जागी त्या आल्या. विधान क बरोबर आहे. 2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवणे हेच या चळवळीचे जाहीर ध्येय आहे, आणि ती मुदत शाश्वत विकास ध्येयांच्या — विशेषतः भूक संपवणे व अन्नसुरक्षा आणि सुधारित पोषण साधणे या दुसऱ्या ध्येयाच्या — मुदतीशी जुळवून घेतलेली आहे. विधान ड ही चळवळ कशी चालते याचे बरोबर वर्णन आहे. ‘सन’ ही एका मुख्यालयातून चालवली जाणारी योजना नसून देशांच्या पुढाकाराने चालणारी चळवळ आहे : कुपोषणाचा मोठा भार असलेले देश तिच्यात सामील होतात, सरकारकडून एक संपर्क अधिकारी नेमतात, आणि देणगीदार, नागरी समाज, उद्योग व संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्था यांची जाळी त्यांना पाठबळ देतात; तिच्या सदस्यत्वात पासष्ट देश आणि भारतातील चार राज्ये येतात. उरते विधान ब, आणि ते लगेच कोसळते. अँटनी ब्लिंकन हे अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री आहेत आणि या चळवळीच्या समन्वयाशी त्यांचा काहीही संबंध नाही; त्याच काळातल्या आंतरराष्ट्रीय बातम्यांतले ओळखीचे नाव म्हणून ते इथे टाकले आहे. शिवाय विधाने अ व ब परस्परविरोधी आहेत, कारण दोन्ही एकाच पदावर वेगवेगळ्या व्यक्तींचा दावा करतात; त्यामुळे त्यांतले फार तर एकच खरे असू शकते — आणि खरे ठरते ते अ. अ, क व ड बरोबर आणि ब खोटे, म्हणून उत्तर पर्याय (3) आहे.

• (1)अ आणि ब बरोबर आहे — ‘अ आणि ब बरोबर आहे’ हा संच तथ्याच्या आधी तर्कावरच कोसळतो. दोन्ही विधाने एकाच पदासाठी वेगवेगळी नावे सांगतात — विधान अ मध्ये अफशान खान आणि विधान ब मध्ये अँटनी ब्लिंकन, दोघेही या मोहिमेचे समन्वयक म्हणून नेमले गेल्याचे म्हटले आहे — आणि एकाच समन्वयकपदावर एकाच वेळी दोन व्यक्ती असू शकत नाहीत. म्हणून दोन्ही स्वीकारणारा कोणताही पर्याय स्वतःच स्वतःला खोडतो, आणि हे लक्षात आलेला उमेदवार दोघांपैकी कोणीही कोण आहे हे माहीत नसतानाही तो पर्याय कापू शकतो. तथ्याच्या पातळीवर खरे विधान अ आहे : स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळीच्या समन्वयकपदी अफशान खान यांच्या नियुक्तीची घोषणा महासचिवांनी फेब्रुवारी 2023 मध्ये केली. अँटनी ब्लिंकन हे अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री असून त्यांचे पद अमेरिकी परराष्ट्र धोरणाशी संबंधित आहे, संयुक्त राष्ट्रांच्या पोषणविषयक चळवळीशी नाही. हा संच शिवाय विधाने क व ड ही दोन्ही वगळतो, आणि ती चळवळीच्या उद्दिष्टाचे व कार्यपद्धतीचे अचूक वर्णन आहेत.
• (2)क आणि ड बरोबर आहे — ‘क आणि ड बरोबर आहे’ हा संच दोन खरी विधाने स्वीकारतो आणि तिसरे खरे विधान नाकारतो. विधाने क व ड चळवळीचे वर्णन खरोखर अचूक करतात — 2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवणे हे तिचे ध्येय आहे, आणि ती कुपोषणाचा मोठा भार असलेल्या व स्वेच्छेने सामील होणाऱ्या देशांमध्ये चालते. पण विधान अ तितकेच खरे आहे आणि ते वगळणारा कोणताही संच बरोबर असू शकत नाही : स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळीच्या समन्वयकपदी अफशान खान यांच्या नियुक्तीची घोषणा महासचिवांनी 20 फेब्रुवारी 2023 रोजी केली. उमेदवार या पर्यायावर पोहोचतो तो असा तर्क करून की उद्दिष्ट व व्याप्तीविषयीची दोन सर्वसाधारण विधाने सुरक्षित आहेत आणि व्यक्तींची नावे घेणारी दोन विधाने धोकादायक आहेत, म्हणून दोन्ही नावे एकत्र टाकून द्यावीत. हे समजण्यासारखे असले तरी चुकीचे आहे : एकाच पदासाठी दोन विधाने दोन वेगळी नावे देत असतील, तर योग्य प्रतिसाद दोन्ही टाकून देणे नव्हे, तर त्यांपैकी कोणते नाव तिथे बसते हे ठरवणे हा आहे.
• (4)अ, ब आणि ड बरोबर आहे — ‘अ, ब आणि ड बरोबर आहे’ हा संच उत्तराच्या सर्वात जवळ जातो आणि सर्वात महागड्या पद्धतीने चुकतो, कारण तो एकमेव खोटे विधान ठेवतो आणि एक खरे विधान गाळतो. खोटे विधान ब आहे : अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री अँटनी ब्लिंकन यांची या मोहिमेच्या समन्वयकपदी नेमणूक झाली नाही; ते पद अफशान खान यांच्याकडे गेले. आणि हा संच ज्याला वगळतो ते विधान क म्हणजे चळवळीच्या उद्दिष्टाचे सरळ वर्णन आहे — 2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवणे — आणि त्याबद्दल शंका घेण्यासारखे काही नाही. हा साचा स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्यासारखा आहे : विधान-प्रश्न खरोखर चाळणी करावा असे परीक्षकाला वाटले, की तो एक पर्याय असा बांधतो जो एकच पेरलेले विधान वगळता पूर्ण बरोबर असतो — जेणेकरून तीन विधाने पडताळून थांबलेला उमेदवार तोच निवडेल. म्हणून कोणताही संच निवडण्याआधी चारही विधाने पडताळावीत.

स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळ 2010 साली सुरू झाली आणि तिच्यामागचे संघटनतत्त्व साधे आहे : कुपोषण हा कोणत्याही एका मंत्रालयाने वा एका क्षेत्राने सुटणारा प्रश्न नाही, म्हणून त्यावरचा प्रतिसाद प्रत्येक देशाने आपल्या आत उभा करावा लागतो, बाहेरून पोहोचवता येत नाही. सदस्य देश सरकारकडून एक संपर्क अधिकारी नेमतो आणि अनेक भागधारकांचे व्यासपीठ उभे करतो; त्याभोवती चळवळीची जागतिक जाळी असतात — देणगीदार, नागरी समाज संस्था, उद्योग आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्था. या सगळ्याला आधार देणारे एक छोटे सचिवालय असते, ज्याचे नेतृत्व संयुक्त राष्ट्रांच्या सहायक महासचिव दर्जाचे समन्वयक करतात आणि जे महासचिवांना उत्तरदायी असते. 2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवण्याचे तिचे लक्ष्य शाश्वत विकास ध्येयांच्या मुदतीशी मुद्दाम जुळवलेले आहे, आणि ‘सर्व प्रकार’ हा शब्दप्रयोग महत्त्वाचा आहे : कमी पोषण, बालकांमधील खुरटलेली वाढ व कृशता, रक्तक्षयासारख्या सूक्ष्म पोषकद्रव्यांच्या कमतरता, आणि वाढत्या प्रमाणात स्थूलत्व — या सर्वांना एकाच प्रश्नाचे भाग मानले जाते, वेगवेगळे प्रश्न नव्हे. भारताचा स्वतःचा पोषणविषयक प्रयत्नही याच तर्कावर पोषण अभियानातून चालतो; ते 8 मार्च 2018 रोजी राजस्थानातील झुंझुनू येथे सुरू झाले आणि खुरटलेली वाढ, कमी पोषण, रक्तक्षय व कमी वजनाची बालके यांच्या घटीची उद्दिष्टे ठेवून बालकाच्या पहिल्या हजार दिवसांवर अनेक विभागांचे काम एकवटण्याचा प्रयत्न करते.

आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि त्यांचे पदाधिकारी हा एमपीएससीच्या चालू घडामोडींतील लहान पण भरवशाचा वाटा आहे, आणि त्यावरचे प्रश्न बहुधा एकाच पद्धतीने बांधले जातात : एका मोहिमेचे वा संस्थेचे नाव घ्यायचे, तिचे नेतृत्व कोणाकडे, तिचे उद्दिष्ट काय आणि ती कुठे चालते अशी विधाने लिहायची, आणि त्यांतले एक विधान ओळखीचे नाव घालून खोटे करायचे. घातलेले नाव पटण्यासारखे असण्यापेक्षा ओळखीचे असण्यावर भर असतो — इथे त्याच वर्षीच्या मथळ्यांतले, पण पूर्णपणे वेगळ्या संस्थेतले, अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री. यावर दोन सवयी भरवशाने काम करतात. पहिली : विधाने आठवणीशी ताडण्याआधी एकमेकांशी ताडून पाहणे — एकाच पदावर दोन वेगळ्या व्यक्तींचा दावा करणारी दोन विधाने एकत्र खरी असू शकत नाहीत, आणि एवढ्याने पर्यायसंच लगेच अर्धा होतो. दुसरी : बातमीतल्या प्रत्येक नावाला त्याच्या कथेबरोबरच त्याची संस्थाही जोडून ठेवणे, कारण संस्थेशिवाय सुटे राहिलेले नावच चुकीचे पर्याय वापरतात. मोहिमेचे जाहीर उद्दिष्ट काळजीपूर्वक वाचणेही उपयोगी : ‘2030 पर्यंत कुपोषणाचे उच्चाटन’ ही मुदत शाश्वत विकास ध्येयांशी जुळणारी आहे, आणि मुदतीची वर्षे पुढच्या पेपरात पाच-दहा वर्षांनी सरकवणे हा परीक्षकांचा आवडता खेळ आहे.

• संयुक्त राष्ट्रांच्या महासचिवांनी 20 फेब्रुवारी 2023 रोजी कॅनडाच्या अफशान खान यांची स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळीच्या समन्वयकपदी, सहायक महासचिव दर्जासह, नियुक्ती जाहीर केली; मे 2023 च्या मध्यावर त्यांनी पदभार स्वीकारला.
• त्यांच्या आधी ही चळवळ नेदरलँड्सच्या गर्डा फर्बर्ख यांच्याकडे होती; समन्वयक हे चळवळीच्या सचिवालयाचे प्रमुख असतात आणि सदस्य देशांच्या सरकारी संपर्क अधिकाऱ्यांशी काम करतात.
• 2010 साली सुरू झालेली स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळ देशांच्या पुढाकाराने चालते आणि 2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवणे हे तिचे जाहीर ध्येय आहे — शाश्वत विकास ध्येयांशी, विशेषतः दुसऱ्या ध्येयाशी, सुसंगत असे.
• तिच्या सदस्यत्वात पासष्ट देश आणि भारतातील चार राज्ये येतात; प्रत्येक सदस्य सरकारकडून संपर्क अधिकारी नेमतो व अनेक भागधारकांचे व्यासपीठ उभे करतो, ज्याला देणगीदार, नागरी समाज, उद्योग व संयुक्त राष्ट्रांच्या जाळ्यांचे पाठबळ मिळते.
• या प्रश्नातील खोट्या विधानात आलेले अँटनी ब्लिंकन हे अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री आहेत आणि या चळवळीत त्यांचे कोणतेही पद नाही.

• एकाच पदावर दोन वेगळी नावे सांगणारी विधाने एकत्र स्वीकारणे — ती परस्परविरोधी असल्याने असा संच स्वतःच स्वतःला खोडतो
• नावे घेणारी विधाने धोकादायक मानून दोन्ही टाकून देणे; योग्य कृती म्हणजे त्या पदावर कोणते नाव बसते हे ठरवणे
• 2030 ही मुदत शाश्वत विकास ध्येयांची असल्याचे लक्षात न ठेवणे; मुदतीची वर्षे बदलणे हा या साच्यातील नेहमीचा फेरफार आहे
• तीन विधाने पडताळून चौथ्याकडे दुर्लक्ष करणे — एकच पेरलेले विधान वगळता पूर्ण बरोबर वाटणारा पर्याय याच घाईसाठी ठेवलेला असतो

आंतरराष्ट्रीय मोहिमा व त्यांचे प्रमुख यांवरील प्रश्न एमपीएससी दोन रूपांत विचारते. पहिले रूप थेट असते — अमुक संस्थेचे प्रमुख कोण, अमुक अहवाल कोण काढते, अमुक निर्देशांक कोणाचा. दुसरे रूप, इथे वापरलेले, चार विधाने मांडते : नेतृत्व, उद्दिष्ट, व्याप्ती आणि कार्यपद्धती; आणि त्यांतले एक ओळखीचे परंतु असंबद्ध नाव घालून खोटे केलेले असते. उत्तराची पद्धत ठरलेली आहे : आधी विधानांची अंतर्गत सुसंगती तपासा, मग प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे पडताळा, आणि शेवटी संच निवडा. तयारी करताना प्रत्येक नावाशी त्याची संस्था, पद, देश आणि नियुक्तीचे वर्ष जोडून ठेवावे; आणि प्रत्येक जागतिक उपक्रमाशी त्याचे लक्ष्य वर्ष. भारताशी संबंधित दुवाही तपासला जातो — इथे भारतातील चार राज्ये या चळवळीची सदस्य आहेत आणि पोषण अभियान हा समांतर राष्ट्रीय कार्यक्रम आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  फेब्रुवारी 2023 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासचिवांनी स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळीच्या समन्वयकपदी कोणाची नियुक्ती जाहीर केली ?

  • (a)गर्डा फर्बर्ख
  • (b)अफशान खान
  • (c)हेन्रिएटा फोर
  • (d)कॅथरीन रसेल

  उत्तर(b) अफशान खान — 20 फेब्रुवारी 2023 रोजी महासचिवांनी कॅनडाच्या अफशान खान यांची या चळवळीच्या समन्वयकपदी सहायक महासचिव दर्जासह नियुक्ती जाहीर केली आणि मे 2023 च्या मध्यावर त्यांनी पदभार स्वीकारला. गर्डा फर्बर्ख या त्यांच्या पूर्वसुरी होत्या; हेन्रिएटा फोर व कॅथरीन रसेल यांचा संबंध युनिसेफच्या कार्यकारी संचालकपदाशी आहे, या चळवळीच्या समन्वयकपदाशी नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्केलिंग अप न्यूट्रिशन चळवळीचे जाहीर ध्येय कोणते आहे ?

  • (a)2025 पर्यंत जगातील बालमृत्यू निम्म्यावर आणणे
  • (b)2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवणे
  • (c)2040 पर्यंत सर्व देशांना अन्नधान्यात स्वयंपूर्ण करणे
  • (d)2035 पर्यंत जागतिक अन्नधान्य साठा दुप्पट करणे

  उत्तर(b) 2030 पर्यंत कुपोषणाचे सर्व प्रकार संपवणे — ही मुदत शाश्वत विकास ध्येयांशी, विशेषतः भूक संपवणे व सुधारित पोषण साधणे या दुसऱ्या ध्येयाशी, जुळवून घेतलेली आहे. ‘सर्व प्रकार’ हा शब्दप्रयोग महत्त्वाचा आहे, कारण त्यात कमी पोषण, खुरटलेली वाढ, कृशता, सूक्ष्म पोषकद्रव्यांच्या कमतरता आणि स्थूलत्व हे सर्व एकाच प्रश्नाचे भाग म्हणून येतात.