MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 80 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — अ - iv, ब - i, क - ii, ड - iii. ही खरीखुरी जोड्या जुळवण्याची रचना आहे आणि दोन्ही याद्या दोन स्वतंत्र याद्या म्हणूनच वाचल्या पाहिजेत : डावी यादी अ ते ड अशी अक्षरे असलेले संविधानाचे चार भाग देते, उजवी यादी i ते iv अशी अक्षरे असलेले चार विषय देते, आणि पेपरात या दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत ही केवळ मांडणीची बाब असून तिच्यातून कोणतीही जोडी सुचवली जात नाही. आता घटक क्रमाने पाहा. घटक अ हा भाग I आहे; त्याचे शीर्षक 'संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र' असून तो अनुच्छेद 1 पासून अनुच्छेद 4 पर्यंत जातो. अनुच्छेद 1 चीच सुरुवात 'भारत, म्हणजेच इंडिया, हा राज्यांचा संघ असेल' या घोषणेने होते, आणि पुढे हा भाग भारताचे राज्यक्षेत्र, तसेच नव्या राज्यांचा प्रवेश, स्थापना व निर्मिती आणि त्यांच्या क्षेत्र, सीमा व नावांतील बदल यांविषयी तरतुदी करतो. म्हणून अ ची जोडी iv शी. घटक ब हा भाग III आहे; त्याचे शीर्षक 'मूलभूत हक्क' असून तो अनुच्छेद 12 ते अनुच्छेद 35 पर्यंत जातो आणि त्यात समानतेचा हक्क, स्वातंत्र्याचा हक्क, शोषणाविरुद्धचा हक्क, धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क, सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क आणि घटनात्मक उपाययोजनांचा हक्क येतात. म्हणून ब ची जोडी i शी. घटक क हा भाग IX आहे; त्याचे शीर्षक 'पंचायती' असून तो 1992 च्या त्र्याहत्तराव्या घटनादुरुस्ती अधिनियमाने घातला गेला आणि अनुच्छेद 243 ते 243-ण पर्यंत जातो. अकराव्या अनुसूचीसह याच भागाने पंचायत राजला घटनात्मक आधार दिला. म्हणून क ची जोडी ii शी. घटक ड हा भाग II आहे; त्याचे शीर्षक 'नागरिकत्व' असून तो अनुच्छेद 5 ते अनुच्छेद 11 पर्यंत जातो आणि संविधानाच्या प्रारंभी कोण नागरिक असेल हे ठरवून, नागरिकत्व मिळवण्याचा व गमावण्याचा व्यापक कायदा करण्याचा अधिकार अनुच्छेद 11 अन्वये संसदेकडे सोपवतो. म्हणून ड ची जोडी iii शी. पूर्ण जुळणी अ - iv, ब - i, क - ii, ड - iii अशी होते आणि नेमकी तीच पर्याय (4) मध्ये छापली आहे. या प्रश्नातील खरी चलाखी डाव्या यादीच्या क्रमात आहे : भाग I, III, IX, II असा उलटसुलट क्रम मुद्दाम ठेवला आहे, म्हणजे डावी यादी क्रमवार वाचून उजवीशी सरळ जुळवण्याची सवय असणारा उमेदवार शेवटच्या दोन घटकांची अदलाबदल करून बसतो. सोडवण्याची सुरक्षित पद्धत म्हणजे प्रत्येक भागाचा विषय स्वतंत्रपणे आठवून लिहून काढणे आणि मगच पर्यायांकडे वळणे.

• (1)अ - iv, ब - ii, क - iii, ड - i — या पर्यायात फक्त पहिली जोडी बरोबर आहे — भाग I चा संबंध संघराज्य व त्याच्या राज्यक्षेत्राशी — आणि उरलेल्या तिन्ही चुकीच्या आहेत. इथे भाग III ला पंचायत राजशी, भाग IX ला नागरिकत्वाशी आणि भाग II ला मूलभूत हक्कांशी जोडले आहे; तिन्ही जोड्या ऐतिहासिकदृष्ट्याही अशक्य आहेत, कारण पंचायत राज संविधानात 1992 पर्यंत आलेच नव्हते आणि मूलभूत हक्क हा मूळ संविधानाचा गाभा असलेला तिसरा भाग आहे. हा पर्याय अशा उमेदवाराला भुलवतो जो पहिली जोडी तपासून ती बरोबर आहे हे पाहतो आणि उरलेल्या न तपासता तोच पर्याय भरतो. जोड्या जुळवण्याच्या प्रश्नात एक जोडी बरोबर असणे पुरेसे नसते — पूर्ण संच जुळावा लागतो, आणि म्हणून चारही जोड्या तपासल्याशिवाय पर्याय निवडू नये.
• (2)अ - iii, ब - i, क - ii, ड - iv — हा पर्याय बरोबर उत्तराच्या सर्वांत जवळ जातो आणि म्हणूनच सर्वांत धोकादायक आहे : त्यात मधल्या दोन जोड्या — भाग III शी मूलभूत हक्क आणि भाग IX शी पंचायत राज — अगदी बरोबर आहेत, फक्त पहिली व शेवटची जोडी एकमेकांत बदलली आहे. भाग I ला नागरिकत्वाशी आणि भाग II ला संघराज्य व राज्यक्षेत्राशी जोडले आहे, तर प्रत्यक्षात भाग I हा संघराज्य व राज्यक्षेत्राचा (अनुच्छेद 1 ते 4) आणि भाग II हा नागरिकत्वाचा (अनुच्छेद 5 ते 11) आहे. ही अदलाबदल नेमकी तिथेच घडवली आहे जिथे डाव्या यादीचा क्रम मोडलेला आहे — भाग II शेवटी छापला आहे — म्हणजे क्रमावर विसंबून जुळवणी करणाऱ्याला हाच पर्याय बरोबर वाटतो. भागांचा क्रम आणि त्यांचे अनुच्छेद-पल्ले लक्षात असतील तर ही चूक टाळता येते.
• (3)अ - ii, ब - iii, क - i, ड - iv — या पर्यायातील चारही जोड्या चुकीच्या आहेत. भाग I ला पंचायत राजशी, भाग III ला नागरिकत्वाशी, भाग IX ला मूलभूत हक्कांशी आणि भाग II ला संघराज्य व राज्यक्षेत्राशी जोडले आहे — म्हणजे उजव्या यादीतील प्रत्येक घटक चुकीच्या भागाकडे सरकवला आहे. अशा पूर्णपणे विस्कळीत पर्यायाचा उपयोग प्रश्नरचनेत वेगळाच असतो : तो निवडला जावा म्हणून नव्हे, तर उर्वरित तीन पर्याय अधिक विश्वासार्ह वाटावेत म्हणून. तरीही त्यातून एक उपयोगी धडा मिळतो — भाग IX ला मूलभूत हक्कांशी जोडणे केवळ चूक नाही तर कालक्रमानेही अशक्य आहे, कारण भाग IX 1992 च्या त्र्याहत्तराव्या घटनादुरुस्तीने घातला गेला, तर मूलभूत हक्क 1950 पासूनच संविधानात आहेत. भागांचे क्रमांक व त्यांचा काळ लक्षात ठेवला की असे पर्याय एका नजरेत बाद होतात.

संविधानाचे भाग हे त्याच्या रचनेचा सांगाडा आहेत आणि प्रत्येक भागाचे शीर्षक, त्यातील अनुच्छेदांचा पल्ला व त्याचा विषय यांची जोडी लक्षात ठेवली की राज्यशास्त्राच्या बऱ्याच मोठ्या भागावर पकड येते. भाग I — संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र, अनुच्छेद 1 ते 4 — देशाचे नाव व राज्यक्षेत्र ठरवतो आणि नवी राज्ये निर्माण करण्याचा व विद्यमान राज्यांचे क्षेत्र, सीमा व नावे बदलण्याचा अधिकार संसदेला देतो. भाग II — नागरिकत्व, अनुच्छेद 5 ते 11 — संविधानाच्या प्रारंभी कोण नागरिक असेल एवढेच ठरवतो आणि पुढील संपूर्ण व्यवस्था अनुच्छेद 11 अन्वये संसदेवर सोपवतो; त्यातूनच नागरिकत्व अधिनियम, 1955 आला. भाग III — मूलभूत हक्क, अनुच्छेद 12 ते 35 — समानता, स्वातंत्र्य, शोषणाविरुद्धचा हक्क, धार्मिक स्वातंत्र्य, सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क आणि घटनात्मक उपाययोजना यांचा समावेश करतो. भाग IV — राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे, अनुच्छेद 36 ते 51 — आणि भाग IVक — मूलभूत कर्तव्ये, अनुच्छेद 51क, जो 1976 च्या बेचाळिसाव्या घटनादुरुस्तीने घातला गेला. पुढे भाग V संघ, भाग VI राज्ये, भाग VIII संघराज्य क्षेत्रे, भाग IX पंचायती, भाग IXक नगरपालिका आणि भाग IXख सहकारी संस्था यांविषयी आहेत. यांतील शेवटचे तीन नंतरच्या घटनादुरुस्त्यांनी आलेले आहेत : भाग IX व अकरावी अनुसूची 1992 च्या त्र्याहत्तराव्या दुरुस्तीने, भाग IXक व बारावी अनुसूची 1992 च्या चौऱ्याहत्तराव्या दुरुस्तीने. आणखी एक नोंदवण्याजोगी गोष्ट म्हणजे भाग VII 1956 च्या सातव्या घटनादुरुस्तीने वगळण्यात आला, म्हणजे भागांची यादी सलग वाढत गेलेली नाही — तिच्यात भर पडली आहे आणि वजाबाकीही झाली आहे. भागांचे क्रमांक ऐतिहासिक थर दाखवतात : कमी क्रमांकाचे भाग मूळ संविधानाचे आणि क वा ख जोडलेले भाग नंतरच्या दुरुस्त्यांचे.

संविधानाचे भाग, त्यांचे विषय आणि त्यांचे अनुच्छेद-पल्ले हा एमपीएससीच्या राज्यशास्त्र विभागातील सर्वांत मूलभूत आणि म्हणूनच सर्वांत हमखास येणारा प्रश्नगट आहे. जोड्या जुळवण्याची रचना इथे नैसर्गिकपणे बसते, कारण माहिती मुळातच जोडीच्या स्वरूपात आहे. या प्रश्नात आयोगाने एक ठरावीक चलाखी वापरली आहे आणि ती ओळखण्यासारखी आहे : डाव्या यादीतील भाग क्रमवार न ठेवता I, III, IX, II असे उलटसुलट छापले आहेत. जोड्या जुळवण्याचे प्रश्न सोडवताना उमेदवार बहुधा डावी यादी वरून खाली वाचत उजव्या यादीशी क्रमाने जुळवत जातो, आणि क्रम मोडलेला असेल तर तीच सवय शेवटच्या दोन जोड्यांची अदलाबदल घडवते; पर्याय (2) नेमक्या त्याच अदलाबदलीचा बनवलेला आहे. यावरचा उपाय पद्धतशीर आहे : पर्यायांकडे पाहण्यापूर्वी प्रत्येक डाव्या घटकासमोर त्याचा विषय स्वतः लिहून काढावा, आणि मग तयार झालेला संच पर्यायांशी ताडून पाहावा. दुसरा उपयोगी मार्ग म्हणजे वगळण्याचा : एखादी एक जोडी पक्की माहीत असेल तर ती चुकीची असणारे पर्याय एका फटक्यात बाद होतात; इथे भाग IX म्हणजे पंचायत राज एवढे माहीत असले तरी दोन पर्याय लगेच जातात. मराठी स्तंभात डाव्या यादीची अक्षरे देवनागरीत अ. ब. क. ड. अशी आहेत तर उजव्या यादीची अक्षरे लॅटिन रोमन अंकांत i. ते iv. अशी आहेत, आणि भागांचे क्रमांक देवनागरी ओळींच्या आत रोमन अंकांतच — I, III, IX, II — छापले आहेत; हे सर्व पेपरानुसार जसेच्या तसे ठेवले आहे.

• संविधानाचा भाग I चे शीर्षक 'संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र' असून त्यात अनुच्छेद 1 ते 4 येतात; तो भारताचे नाव व राज्यक्षेत्र ठरवतो आणि नवी राज्ये निर्माण करण्याचा तसेच त्यांचे क्षेत्र, सीमा व नावे बदलण्याचा अधिकार देतो.
• भाग II चे शीर्षक 'नागरिकत्व' असून त्यात अनुच्छेद 5 ते 11 येतात; तो संविधानाच्या प्रारंभी कोण नागरिक असेल एवढेच ठरवतो आणि नागरिकत्व मिळवण्याचा व गमावण्याचा कायदा अनुच्छेद 11 अन्वये संसदेवर सोपवतो.
• भाग III चे शीर्षक 'मूलभूत हक्क' असून त्यात अनुच्छेद 12 ते 35 येतात; समानतेचा हक्क, स्वातंत्र्याचा हक्क, शोषणाविरुद्धचा हक्क, धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क, सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क आणि घटनात्मक उपाययोजनांचा हक्क हे त्यात येतात.
• भाग IX म्हणजे 'पंचायती', अनुच्छेद 243 ते 243-ण, हा 1992 च्या त्र्याहत्तराव्या घटनादुरुस्ती अधिनियमाने अकराव्या अनुसूचीसह घातला गेला; भाग IXक म्हणजे 'नगरपालिका' 1992 च्याच चौऱ्याहत्तराव्या घटनादुरुस्ती अधिनियमाने बाराव्या अनुसूचीसह घातला गेला.
• भाग IV मध्ये अनुच्छेद 36 ते 51 अन्वये राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे येतात आणि भाग IVक मध्ये अनुच्छेद 51क अन्वये मूलभूत कर्तव्ये, जी 1976 च्या बेचाळिसाव्या घटनादुरुस्ती अधिनियमाने घातली गेली; भाग VII 1956 च्या सातव्या घटनादुरुस्ती अधिनियमाने वगळण्यात आला.

• डावी यादी क्रमवार असेल असे गृहीत धरून उजव्या यादीशी सरळ जुळवणी करणे — इथे भाग I, III, IX, II असा मुद्दाम मोडलेला क्रम छापला आहे
• भाग I आणि भाग II यांची अदलाबदल करणे; भाग I संघराज्य व राज्यक्षेत्राचा (अनुच्छेद 1 ते 4) आणि भाग II नागरिकत्वाचा (अनुच्छेद 5 ते 11) आहे
• एक जोडी बरोबर आहे एवढे पाहून पर्याय निवडणे, तर जोड्या जुळवण्याच्या प्रश्नात संपूर्ण संच जुळावा लागतो
• पंचायत राज मूळ संविधानातच होते असे मानणे; भाग IX 1992 च्या त्र्याहत्तराव्या घटनादुरुस्तीने घातला गेला
• भागांची यादी सलग वाढत गेली आहे असे समजणे — भाग VII 1956 च्या सातव्या घटनादुरुस्तीने वगळण्यात आला आहे

संविधानाच्या भागांवर व अनुसूचींवर एमपीएससी जवळजवळ दरवर्षी काहीतरी विचारते, आणि विचारण्याची तीन रूपे ठरलेली आहेत : भाग व विषय अशा जोड्या जुळवणे, एखादा विषय कोणत्या भागात येतो ते विचारणे, आणि एखादा भाग वा अनुसूची कोणत्या घटनादुरुस्तीने आली ते विचारणे. तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — भाग, अनुच्छेद-पल्ला, विषय आणि संबंधित घटनादुरुस्ती अशा चार स्तंभांचा तक्ता एकदा लिहून काढणे. जोड्या जुळवण्याच्या रचनेत आयोगाची एक ठरावीक सवय दिसते आणि ती इथेही आहे : डाव्या यादीचा क्रम मुद्दाम मोडणे, म्हणजे क्रमावर विसंबून जुळवणी करणारा अडकावा. दुसरी सवय म्हणजे तीन पर्याय अशा प्रकारे बांधणे की प्रत्येकात एक-दोन जोड्या बरोबर असतील; त्यामुळे अर्धवट माहितीवर उत्तर देता येत नाही आणि चारही जोड्या तपासाव्याच लागतात. वेळ वाचवण्याचा मार्ग म्हणजे सर्वांत पक्की माहीत असलेली जोडी आधी वापरून पर्याय वगळणे, आणि उरलेल्या पर्यायांतच पुढची तपासणी करणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  संविधानाच्या कोणत्या भागात मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश करण्यात आला आहे ?

  • (a)भाग III
  • (b)भाग IV
  • (c)भाग IVक
  • (d)भाग IX

  उत्तर(c) भाग IVक — मूलभूत कर्तव्ये अनुच्छेद 51क अन्वये भाग IVक मध्ये येतात आणि हा भाग 1976 च्या बेचाळिसाव्या घटनादुरुस्ती अधिनियमाने स्वर्ण सिंग समितीच्या शिफारशीवरून घातला गेला; मूळ संविधानात मूलभूत कर्तव्ये नव्हती. भाग III मध्ये मूलभूत हक्क (अनुच्छेद 12 ते 35), भाग IV मध्ये राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (अनुच्छेद 36 ते 51) आणि भाग IX मध्ये पंचायती (अनुच्छेद 243 ते 243-ण) येतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  संविधानाच्या भाग II मध्ये कोणत्या अनुच्छेदांचा समावेश होतो ?

  • (a)अनुच्छेद 1 ते 4
  • (b)अनुच्छेद 5 ते 11
  • (c)अनुच्छेद 12 ते 35
  • (d)अनुच्छेद 36 ते 51

  उत्तर(b) अनुच्छेद 5 ते 11 — भाग II चे शीर्षक 'नागरिकत्व' असून तो संविधानाच्या प्रारंभी कोण नागरिक असेल हे ठरवतो आणि नागरिकत्व मिळवण्याचा व गमावण्याचा व्यापक कायदा करण्याचा अधिकार अनुच्छेद 11 अन्वये संसदेला देतो; त्यातूनच नागरिकत्व अधिनियम, 1955 आला. अनुच्छेद 1 ते 4 हा भाग I म्हणजे संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र, अनुच्छेद 12 ते 35 हा भाग III म्हणजे मूलभूत हक्क, आणि अनुच्छेद 36 ते 51 हा भाग IV म्हणजे मार्गदर्शक तत्त्वे.