MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 79 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2). प्रश्नाची ओळ दोनदा वाचावी, कारण तिची दिशा नकारार्थी आहे : कोणती जोडी चुकीची आहे असे विचारले असून 'चुकीची' या एका शब्दावर संपूर्ण प्रश्न उभा आहे आणि तो आजूबाजूच्या मजकुराइतक्याच सामान्य वजनात छापला आहे. हेही नोंदवावे की ही दोन स्तंभांची जोड्या जुळवण्याची रचना नाही. पर्यायांच्या वर छापलेल्या दोन ओळी — 'भारताचे राष्ट्रीय पक्ष' आणि 'स्थापना वर्ष' — या स्तंभशीर्षके आहेत; त्या फक्त प्रत्येक पर्यायात कोणत्या प्रकारची जोडी आहे एवढेच सांगतात. प्रत्येक क्रमांकित पर्याय स्वतःच पक्ष व वर्ष यांची, मधल्या डॅशसह पूर्ण झालेली जोडी आहे, आणि काम एवढेच की छापलेली प्रत्येक जोडी तपासायची. आता क्रमाने पाहा. कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) ची स्थापना 1964 साली, कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियामधील फुटीनंतर झाली, म्हणून पर्याय (1) टिकतो. बहुजन समाज पक्षाची स्थापना 14 एप्रिल 1984 रोजी कांशीराम यांनी केली, म्हणून पर्याय (3) टिकतो. आणि ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेसची स्थापना 1 जानेवारी 1998 रोजी ममता बॅनर्जी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधून बाहेर पडल्यानंतर केली, म्हणून पर्याय (4) टिकतो. पर्याय (2) मात्र कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियाला 1926 या वर्षाशी जोडतो, आणि नेमके तेच वर्ष चुकते. या पक्षाची स्थापना 26 डिसेंबर 1925 रोजी कानपूर येथे झाली आणि पक्ष स्वतःही तीच तारीख स्थापनादिन म्हणून पाळतो. इथे एक गुंतागुंत आहे, पण ती घाबरण्यासारखी नसून माहीत असण्यासारखी आहे : दुसऱ्या मांडणीनुसार स्थापना 17 ऑक्टोबर 1920 रोजी ताश्कंद येथे, परदेशातील भारतीय क्रांतिकारकांमध्ये झाली, आणि कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) आपली वंशावळ त्याच तारखेपासून मोजते; या दोन तारखांविषयीचा मतभेद दोन्ही पक्षांमध्ये फार जुना आहे. या प्रश्नापुरते महत्त्वाचे एवढेच की स्पर्धेतील दोन्ही तारखांपैकी एकही 1926 ची नाही, म्हणून छापलेली जोडी कोणत्याही मांडणीनुसार चुकीचीच ठरते — आणि प्रश्नाला हवी असलेली चुकीची जोडी तीच आहे. म्हणून उत्तर पर्याय (2). उत्तरावर परिणाम न करणारा पण नोंदवण्याजोगा एक संदर्भ : शीर्षक चारही पक्षांना राष्ट्रीय पक्ष म्हणते, पण निवडणूक आयोगाने 10 एप्रिल 2023 च्या आदेशाने कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया आणि ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस या दोघांची राष्ट्रीय पक्ष म्हणून असलेली मान्यता काढून घेतली होती — म्हणजे हा पेपर 4 जून 2023 रोजी लिहिला जाण्याच्या काही आठवडे आधीच. यातून लक्षात ठेवण्याजोगे तत्त्व असे की पक्षाची मान्यता ही बदलणारी अवस्था असते, तर त्याचे स्थापना वर्ष बदलत नाही.

• (1)कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) सी.पी.आय.-एम. – 1964 — ही जोडी बरोबर आहे, म्हणून नकारार्थी प्रश्नात ती उत्तर होऊ शकत नाही. कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) 1964 साली कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियामधील फुटीतून उभी राहिली; ती फूट आंतरराष्ट्रीय कम्युनिस्ट चळवळीतील मतभेद व देशांतर्गत राजकीय भूमिकांवरील वाद यांतून आली. पुढे 1969 साली आणखी एक फूट होऊन सी.पी.आय.(एम.एल.) तयार झाला. या पर्यायाची अडचण माहितीची नसून दिशेची आहे : पहिली जोडी तपासून ती बरोबर आहे हे कळल्यावर, प्रश्न बरोबर जोडी विचारतो असे गृहीत धरणारा उमेदवार इथेच थांबतो. म्हणून अशा प्रश्नांत प्रत्येक जोडीवर बरोबर किंवा चूक अशी खूण करावी आणि नंतर प्रश्नाची दिशा पुन्हा वाचून पर्याय निवडावा.
• (3)बहुजन समाज पक्ष (बी.एस.पी.) – 1984 — ही जोडीही बरोबर आहे. बहुजन समाज पक्षाची स्थापना 14 एप्रिल 1984 रोजी कांशीराम यांनी केली; त्याआधी त्यांनी 1971 साली अखिल भारतीय मागासवर्गीय व अल्पसंख्याक कर्मचारी महासंघ आणि 1981 साली दलित शोषित समाज संघर्ष समिती अशी संघटनात्मक बांधणी केली होती, आणि पक्षाची स्थापना ही त्या वाटचालीची पुढची पायरी होती. 14 एप्रिल ही डॉ. आंबेडकरांची जयंती असल्याने ती तारीख मुद्दाम निवडली गेली, आणि याच कारणाने ती लक्षात ठेवणेही सोपे जाते. वर्ष बरोबर असल्याने ही जोडी उत्तर नाही; उत्तर ती जोडी आहे जिचे वर्ष चुकते.
• (4)ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस (ए.आय.टी.सी.) – 1998 — ही जोडीदेखील बरोबर आहे. ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेसची स्थापना 1 जानेवारी 1998 रोजी ममता बॅनर्जी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधून बाहेर पडल्यानंतर केली, आणि पुढे या पक्षाने पश्चिम बंगालमधील तीन दशकांच्या डाव्या आघाडीच्या सत्तेला 2011 साली आव्हान देऊन ती संपवली. या पर्यायाबाबत गोंधळ होण्याची एकच शक्यता आहे आणि ती वर्षाची नसून दर्जाची : निवडणूक आयोगाने 10 एप्रिल 2023 च्या आदेशाने या पक्षाची राष्ट्रीय पक्ष म्हणून असलेली मान्यता काढून घेतली होती, त्यामुळे शीर्षकातील 'राष्ट्रीय पक्ष' हा उल्लेख पेपरच्या दिवशी शिळा झाला होता. पण प्रश्न स्थापना वर्षाची जोडी तपासतो, मान्यतेची नाही, म्हणून त्याचा उत्तरावर परिणाम होत नाही.

भारतातील पक्षांना मिळणारी मान्यता ही निवडणूक चिन्हे (राखीव ठेवणे व वाटप) आदेश, 1968 अन्वये निवडणूक आयोगाकडून दिली जाते आणि ती पूर्णपणे निवडणुकीतील कामगिरीवर ठरते. राष्ट्रीय पक्षाचा दर्जा मिळण्यासाठी तीनपैकी कोणतीही एक अट पूर्ण करावी लागते : चार किंवा अधिक राज्यांत वैध मतांच्या सहा टक्के मते आणि त्याबरोबर लोकसभेच्या चार जागा; किंवा किमान तीन राज्यांतून लोकसभेच्या एकूण जागांपैकी दोन टक्के जागा; किंवा किमान चार राज्यांत राज्यपक्ष म्हणून मान्यता. या अटी वेळोवेळी पडताळल्या जातात, म्हणून मान्यता मिळूही शकते आणि जाऊही शकते. 10 एप्रिल 2023 च्या आदेशाने निवडणूक आयोगाने आम आदमी पक्षाला राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता दिली आणि ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष व कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया या तिघांची राष्ट्रीय पक्ष म्हणून असलेली मान्यता काढून घेतली. पक्षांच्या स्थापनेच्या इतिहासाकडे वळले तर भारतातील डाव्या पक्षांची वंशावळ विशेष लक्षात ठेवण्याजोगी आहे : कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना 26 डिसेंबर 1925 रोजी कानपूर येथे झाली असे पक्ष स्वतः मानतो, तर 17 ऑक्टोबर 1920 रोजी ताश्कंद येथे झाली अशी दुसरी मांडणी असून कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) तिचा स्वीकार करते; 1964 साली फुटीतून सी.पी.आय.(एम.) उभा राहिला आणि 1969 साली आणखी फुटीतून सी.पी.आय.(एम.एल.). दुसरीकडे सामाजिक चळवळींतून उभे राहिलेले पक्षही आहेत : बहुजन समाज पक्षाची स्थापना 14 एप्रिल 1984 रोजी कांशीराम यांनी केली, आणि तो कर्मचारी संघटनांच्या व सामाजिक संघर्ष समित्यांच्या दीर्घ बांधणीतून आला. आणि मोठ्या पक्षांतील फुटीतून उभे राहिलेले प्रादेशिक पक्ष : ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस 1 जानेवारी 1998 रोजी ममता बॅनर्जी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधून बाहेर पडून स्थापन केला. या तीन प्रकारच्या उगमांची जाणीव ठेवली की स्थापना वर्षे केवळ आकडे न राहता क्रमाने लक्षात राहतात.

राजकीय पक्ष व निवडणूक व्यवस्था हा एमपीएससीच्या राज्यशास्त्र विभागातील नियमित विषय आहे, आणि त्यावरील प्रश्न बहुधा दोन प्रकारचे असतात : पक्ष व त्याचे स्थापना वर्ष अशा जोड्या, किंवा राष्ट्रीय व राज्यपक्ष मान्यतेच्या अटी. या प्रश्नात पहिला प्रकार वापरला असून त्याची रचना नकारार्थी आहे. आयोगाची इथली पद्धत नेहमीचीच — चारपैकी तीन जोड्या तंतोतंत बरोबर ठेवायच्या आणि एकीत वर्ष एका वर्षाने सरकवायचे. एका वर्षाचा फरक हा सर्वांत कठीण प्रकारचा फरक असतो, कारण वाचताना तो खटकत नाही; 1925 च्या जागी 1926 लिहिले तर स्थूल स्मरण असणाऱ्याला ते बरोबरच वाटते. म्हणून पक्षांची स्थापना वर्षे अंदाजाने नव्हे तर नेमकेपणाने लक्षात ठेवावी लागतात. या प्रश्नाला आणखी एक खास संदर्भ आहे : शीर्षकात चारही पक्षांना 'भारताचे राष्ट्रीय पक्ष' म्हटले असले तरी पेपर लिहिला गेला त्या दिवशी — 4 जून 2023 — त्यांपैकी दोघांची राष्ट्रीय पक्ष मान्यता निवडणूक आयोगाने आधीच, 10 एप्रिल 2023 रोजी काढून घेतली होती. म्हणजे शीर्षक त्या दिवशी शिळे होते. पण प्रश्नाचा निकाल मान्यतेवर नव्हे तर स्थापना वर्षावर लागतो, त्यामुळे उत्तर बदलत नाही; आणि यातून एक उपयोगी शिस्तही मिळते — प्रश्न नेमका कशाची पडताळणी मागतो ते ठरवावे आणि उरलेल्या तपशिलाला निर्णायक मानू नये. मराठी स्तंभात पक्षांची नावे व त्यांची संक्षिप्त रूपे देवनागरीत लिप्यंतरित छापली आहेत, आणि स्तंभशीर्षकाच्या दोन ओळी शेजारी शेजारी छापल्या असल्या तरी त्या मांडणीपुरत्याच असून त्यांना जोडून वाचायचे नाही.

• कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना 26 डिसेंबर 1925 रोजी कानपूर येथे झाली असे पक्ष स्वतः मानतो; 17 ऑक्टोबर 1920 रोजी ताश्कंद येथे झाली अशी दुसरी मांडणी कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) स्वीकारते. या दोन्ही मांडणींपैकी एकही 1926 हे वर्ष देत नाही.
• कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) 1964 साली कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियामधील फुटीतून उभी राहिली, आणि 1969 साली झालेल्या आणखी एका फुटीतून सी.पी.आय.(एम.एल.) तयार झाला.
• बहुजन समाज पक्षाची स्थापना 14 एप्रिल 1984 रोजी कांशीराम यांनी केली, आणि ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेसची स्थापना 1 जानेवारी 1998 रोजी ममता बॅनर्जी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधून बाहेर पडल्यानंतर केली.
• राष्ट्रीय पक्षाचा दर्जा निवडणूक आयोग निवडणूक चिन्हे (राखीव ठेवणे व वाटप) आदेश, 1968 अन्वये निवडणुकीतील कामगिरीवरून देतो : चार किंवा अधिक राज्यांत वैध मतांच्या सहा टक्के मते व लोकसभेच्या चार जागा, किंवा किमान तीन राज्यांतून लोकसभेच्या दोन टक्के जागा, किंवा किमान चार राज्यांत राज्यपक्ष म्हणून मान्यता.
• ही मान्यता वेळोवेळी पडताळली जाते आणि ती जाऊही शकते : 10 एप्रिल 2023 च्या आदेशाने निवडणूक आयोगाने आम आदमी पक्षाला राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता दिली आणि ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष व कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया यांची राष्ट्रीय पक्ष मान्यता काढून घेतली.

• प्रश्नाची नकारार्थी दिशा न वाचता बरोबर जोडी निवडणे — इथे चारपैकी तीन जोड्या बरोबर आहेत आणि 'चुकीची' या शब्दाला कोणतीही खूण नाही
• कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियाचे स्थापना वर्ष 1926 मानणे; पक्ष स्वतः 26 डिसेंबर 1925 ही कानपूरची तारीख पाळतो आणि दुसरी मांडणी 1920 ची ताश्कंदची आहे
• ही दोन स्तंभांची जोड्या जुळवण्याची रचना आहे असे समजून नव्याने जुळणी करत बसणे; इथे प्रत्येक क्रमांकित पर्यायच पूर्ण जोडी आहे आणि वरील दोन ओळी केवळ स्तंभशीर्षके आहेत
• पक्षाचा राष्ट्रीय दर्जा आणि त्याचे स्थापना वर्ष यांची गल्लत करणे — दर्जा बदलू शकतो, स्थापना वर्ष बदलत नाही
• एका वर्षाचा फरक खटकत नाही म्हणून तपासणी न करता जोडी स्वीकारणे; अशा प्रश्नांत आयोग नेमके तेवढेच बदलतो

पक्ष व निवडणुकांवरील प्रश्न एमपीएससीत तीन ठरावीक रूपांत येतात : पक्ष व स्थापना वर्ष अशा जोड्या तपासणे, पक्ष व संस्थापक अशा जोड्या तपासणे, आणि मान्यतेच्या अटी विचारणे. पहिली दोन रूपे जोडी-स्वरूपाची असल्याने त्यांच्यात नकारार्थी रचना सहज बसते, आणि आयोग तीच वापरतो. चुकीची जोडी बांधण्याची पद्धतही ठरलेली आहे : वर्ष एका वा दोन वर्षांनी सरकवणे, किंवा संस्थापकाचे नाव दुसऱ्या पक्षाच्या संस्थापकाशी बदलणे. दोन्ही चुका वाचताना खटकत नाहीत, म्हणून तपशील नेमकेपणाने लक्षात असावा लागतो. मान्यतेच्या अटींवरचे प्रश्न आकड्यांचे असतात — सहा टक्के, चार जागा, दोन टक्के, चार राज्ये — आणि तिथेही आकडा बदलून खोटे विधान बांधले जाते. चालू घडामोडींचा थरही या विषयाला असतो, कारण मान्यता मिळण्याच्या व जाण्याच्या घटना बातम्यांमध्ये येतात; परीक्षेच्या वर्षातील अशा बदलांची नोंद ठेवणे उपयोगी ठरते, आणि 2023 च्या एप्रिलमधील आदेश हे त्याचे नेमके उदाहरण आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  निवडणूक आयोगाने 10 एप्रिल 2023 च्या आदेशाने कोणत्या पक्षाला राष्ट्रीय पक्षाचा दर्जा दिला ?

  • (a)आम आदमी पक्ष
  • (b)राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष
  • (c)ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस
  • (d)कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया

  उत्तर(a) आम आदमी पक्ष — याच आदेशाने निवडणूक आयोगाने आम आदमी पक्षाला राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता दिली आणि त्याच वेळी ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष व कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया या तिघांची राष्ट्रीय पक्ष मान्यता काढून घेतली. मान्यता निवडणूक चिन्हे (राखीव ठेवणे व वाटप) आदेश, 1968 अन्वये निवडणुकीतील कामगिरीवर ठरते आणि ती वेळोवेळी पडताळली जात असल्याने मिळूही शकते व जाऊही शकते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बहुजन समाज पक्षाची स्थापना कोणी व कोणत्या वर्षी केली ?

  • (a)कांशीराम, 1984
  • (b)कांशीराम, 1971
  • (c)मायावती, 1984
  • (d)जगजीवन राम, 1981

  उत्तर(a) कांशीराम, 1984 — बहुजन समाज पक्षाची स्थापना 14 एप्रिल 1984 रोजी कांशीराम यांनी केली; डॉ. आंबेडकरांच्या जयंतीची ही तारीख मुद्दाम निवडली गेली होती. 1971 साली त्यांनी अखिल भारतीय मागासवर्गीय व अल्पसंख्याक कर्मचारी महासंघ आणि 1981 साली दलित शोषित समाज संघर्ष समिती स्थापन केली होती; ती पक्षस्थापनेच्या आधीची संघटनात्मक बांधणी होती. मायावती या पक्षाच्या नंतरच्या नेत्या आहेत, संस्थापक नव्हेत.