MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 73 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — अ, ब, क आणि ड. आधी हा प्रश्न काय आहे आणि काय नाही ते नोंदवावे. ही दोन स्तंभांची जोड्या जुळवण्याची रचना नाही : पेपरानेच प्रत्येक अक्षरांकित विधान आधीच जुळलेली जोडी म्हणून छापले आहे, म्हणजे 'अ. अमेरिका – उप-राष्ट्रपती पद' हे मधल्या डॅशसह एकच पूर्ण विधान आहे, आणि काम एवढेच की छापलेली प्रत्येक जोडी खरी की खोटी ते ठरवायचे — नव्याने कोणतीही जुळणी करायची नाही. विषय आहे संविधानातील उसन्या घेतलेल्या तरतुदी, म्हणजे घटनाकारांनी इतर देशांच्या राज्यघटनांतून घेऊन भारतीय परिस्थितीला जुळवून घेतलेल्या तरतुदी. आता चारही विधाने क्रमाने पाहा. विधान अ अमेरिकेला उप-राष्ट्रपती पदाशी जोडते आणि ते बरोबर आहे : उपराष्ट्रपती हे पद अमेरिकेच्या संविधानाच्या नमुन्यावरून घेतले असून त्याच स्रोतातून मूलभूत हक्क, न्यायिक पुनर्विलोकन, न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य, राष्ट्रपतींवरील महाभियोग आणि न्यायाधीशांना दूर करण्याची पद्धत या तरतुदीही आल्या. विधान ब कॅनडाला केंद्र सरकारसाठीच्या 'युनियन' या संज्ञेशी जोडते आणि प्रमाणित मांडणीनुसार ते बरोबर आहे : प्रबळ केंद्र असलेल्या संघराज्याचा नमुना, शेषाधिकार केंद्राकडे ठेवणे, राज्यपालांची नियुक्ती केंद्राकडून होणे आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र या तरतुदी कॅनडाकडून आल्या, आणि अनुच्छेद 1 त्यानुसारच भारताचे वर्णन राज्यांचा संघ असे करते — राज्यांच्या परस्पर करारातून बनलेले संघराज्य असे नव्हे. विधान क दक्षिण आफ्रिकेला राज्यसभेच्या निवडणूक पद्धतीशी जोडते आणि तेही बरोबर आहे : संविधान दुरुस्तीची पद्धत आणि राज्यसभा सदस्यांची निवडणूक पद्धत या दोन्ही तरतुदी दक्षिण आफ्रिकेकडून घेतल्या असून राज्यसभेचे सदस्य राज्य विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांकडून एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडले जातात. विधान ड आयर्लंडला राष्ट्रपतींकडून राज्यसभेत होणाऱ्या नामनिर्देशनाशी जोडते आणि तेही बरोबर आहे : राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे, राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत आणि वरिष्ठ सभागृहात नामनिर्देशनाची पद्धत या आयर्लंडकडून आलेल्या तरतुदी असून अनुच्छेद 80 नुसार साहित्य, विज्ञान, कला व समाजसेवा या क्षेत्रांत विशेष ज्ञान वा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या बारा सदस्यांना राष्ट्रपती नामनिर्देशित करतात. चारही जोड्या टिकतात, म्हणून उत्तर पर्याय (4). शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी : उसनी घेतलेली तरतूद म्हणजे नक्कल केलेली तरतूद नव्हे. अमेरिकेचे उपराष्ट्रपती राष्ट्रपतींबरोबरच एकाच यादीवर निवडले जातात आणि पद रिक्त झाल्यास तेच राष्ट्रपती होतात; भारतात उपराष्ट्रपती स्वतंत्रपणे निवडले जातात, ते पदसिद्ध राज्यसभेचे सभापती असतात आणि नवीन राष्ट्रपती निवडून येईपर्यंत ते केवळ राष्ट्रपतिपदाचा कार्यभार पाहतात.

• (1)फक्त अ — हा पर्याय फक्त सर्वांत परिचित जोडी स्वीकारतो आणि उरलेल्या तिन्ही नाकारतो. अमेरिका–उपराष्ट्रपती ही जोडी बहुतेक उमेदवारांना लगेच आठवते, कारण अमेरिकेकडून घेतलेल्या तरतुदींची यादी सर्वाधिक वाचली जाते. पण उरलेल्या तीनही जोड्या प्रमाणित यादीतल्याच आहेत : कॅनडाकडून प्रबळ केंद्राचा संघराज्य नमुना व 'युनियन' ही संज्ञा, दक्षिण आफ्रिकेकडून राज्यसभेची निवडणूक पद्धत व घटनादुरुस्तीची पद्धत, आणि आयर्लंडकडून राज्यसभेतील नामनिर्देशनाची पद्धत. या पर्यायाची निवड बहुधा दक्षिण आफ्रिका व आयर्लंड यांच्या वाट्याविषयी खात्री नसल्याने होते; पण खात्री नसणे म्हणजे विधान चुकीचे असणे नव्हे, आणि विधान-गटाच्या प्रश्नांत जे आठवत नाही ते सरसकट वगळण्याची सवय महागात पडते.
• (2)अ आणि क — या पर्यायाने विधान ब आणि विधान ड ही दोन्ही वगळली आहेत, आणि दोन्ही खरी आहेत. वगळण्याचे कारण बहुधा असे असते की 'युनियन' ही संज्ञा कॅनडाशी जोडणे परिचित वाटत नाही आणि आयर्लंडचे नाव ऐकले की फक्त मार्गदर्शक तत्त्वे आठवतात. पण आयर्लंडकडून आलेल्या तरतुदी तीन आहेत — मार्गदर्शक तत्त्वे, राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत आणि राज्यसभेतील नामनिर्देशनाची पद्धत — आणि नामनिर्देशनाची तरतूद अनुच्छेद 80 मध्ये आहे. कॅनडाच्या बाबतीत अनुच्छेद 1 चा मजकूरच आधार आहे : भारताचे वर्णन 'राज्यांचा संघ' असे केले आहे, आणि प्रबळ केंद्र असलेल्या कॅनेडियन नमुन्याशी ते सुसंगत आहे. दोन्ही जोड्या प्रमाणित यादीत असल्याने हा पर्याय अपुरा ठरतो.
• (3)अ, ब आणि ड — हा पर्याय तीन जोड्या स्वीकारतो आणि फक्त विधान क वगळतो, म्हणून तो बरोबर उत्तराच्या सर्वांत जवळ जाणारा आणि म्हणूनच सर्वांत धोकादायक चुकीचा पर्याय आहे. दक्षिण आफ्रिकेकडून घेतलेल्या तरतुदी दोनच आहेत आणि त्या दोन्ही कमी चर्चिल्या जातात, म्हणून ती जोडी वगळली जाते : संविधान दुरुस्तीची पद्धत आणि राज्यसभा सदस्यांच्या निवडणुकीची पद्धत. राज्यसभेच्या सदस्यांची निवडणूक राज्य विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांकडून एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने होते, आणि तिचा स्रोत दक्षिण आफ्रिका मानला जातो. या ठिकाणी होणारा दुसरा गोंधळ म्हणजे राज्यसभेशी संबंधित दोन वेगळ्या तरतुदींची गल्लत — निवडणुकीची पद्धत दक्षिण आफ्रिकेकडून आणि नामनिर्देशनाची पद्धत आयर्लंडकडून; दोन्ही राज्यसभेविषयी असल्याने त्या एकाच स्रोताच्या वाटतात.

भारतीय संविधानाची रचना जगातील अनेक राज्यघटनांचा अभ्यास करून झाली, आणि डॉ. आंबेडकरांनी संविधान सभेत हे उघडपणे मान्यही केले होते. यातील सर्वांत मोठा वाटा 1935 च्या भारत सरकार अधिनियमाचा आहे — संघराज्यीय रचना, राज्यपालांचे पद, न्यायपालिकेची चौकट, लोकसेवा आयोग, आणीबाणीच्या तरतुदी आणि प्रशासनाचे बरेचसे तपशील तिथूनच आले. उरलेल्या तरतुदी वेगवेगळ्या देशांकडून घेतल्या आहेत आणि त्यांची यादी परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. ब्रिटनकडून संसदीय शासनपद्धती, कायद्याचे राज्य, विधिविधानाची प्रक्रिया, एकेरी नागरिकत्व, मंत्रिमंडळाची पद्धत, संसदीय विशेषाधिकार आणि द्विसदन पद्धती. अमेरिकेकडून मूलभूत हक्क, न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य, न्यायिक पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतींवरील महाभियोग, न्यायाधीशांना दूर करण्याची पद्धत आणि उपराष्ट्रपतिपद. आयर्लंडकडून राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे, राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत आणि राज्यसभेतील नामनिर्देशनाची पद्धत. कॅनडाकडून प्रबळ केंद्र असलेले संघराज्य, केंद्राकडे शेषाधिकार, केंद्राकडून राज्यपालांची नियुक्ती आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र. ऑस्ट्रेलियाकडून समवर्ती सूची, संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे संयुक्त अधिवेशन आणि व्यापार व वाणिज्याचे स्वातंत्र्य. दक्षिण आफ्रिकेकडून घटनादुरुस्तीची पद्धत आणि राज्यसभा सदस्यांची निवडणूक पद्धत. फ्रान्सकडून प्रजासत्ताक आणि स्वातंत्र्य, समता व बंधुता ही उद्दिष्टे. सोव्हिएत संघाकडून मूलभूत कर्तव्ये आणि प्रास्ताविकेतील न्यायाचा आदर्श. जपानकडून कायद्याने प्रस्थापित पद्धत ही संकल्पना. आणि जर्मनीच्या वायमार राज्यघटनेकडून आणीबाणीच्या काळात मूलभूत हक्कांच्या स्थगितीची तरतूद. लक्षात ठेवण्याजोगे तत्त्व असे की उसनी घेतलेली प्रत्येक तरतूद भारतीय परिस्थितीनुसार बदलून घेतलेली आहे — नक्कल कुठेही नाही.

उसन्या घेतलेल्या तरतुदींची यादी एमपीएससीच्या राज्यशास्त्र विभागातील सर्वांत ठरावीक स्रोतांपैकी एक आहे, कारण ती मर्यादित, बंद आणि जोडी-स्वरूपाची आहे — म्हणजे तिच्यातून जोडी-प्रश्न सहज बांधता येतो. आयोग अशा प्रश्नांत बहुधा एक जोडी फिरवून खोटी जोडी तयार करतो, पण या प्रश्नात तसे केलेले नाही : चारही जोड्या प्रमाणित यादीतल्याच आहेत आणि उत्तर 'सर्व' आहे. म्हणजे इथली परीक्षा जोडी ओळखण्याची नसून आत्मविश्वासाची आहे — कमी परिचित जोडी दिसली की ती चुकीची असावी असे गृहीत धरण्याच्या सवयीची. दक्षिण आफ्रिका व आयर्लंड यांच्या वाट्याविषयी उमेदवार सहसा साशंक असतात, म्हणून तीन पर्याय नेमके त्याच दोन विधानांना वगळून बांधले आहेत. यावरचा उपाय म्हणजे यादी देशवार लिहून काढणे आणि विशेषतः राज्यसभेशी संबंधित दोन तरतुदी वेगळ्या ठेवणे — निवडणुकीची पद्धत दक्षिण आफ्रिकेकडून आणि नामनिर्देशनाची पद्धत आयर्लंडकडून. दुसरा नोंदवण्याजोगा मुद्दा रचनेचा : हा प्रश्न जोडी-स्वरूपाचा दिसतो पण दोन स्तंभांचा जुळवणी-प्रश्न नाही; प्रत्येक विधानच पूर्ण जोडी असल्याने नव्याने जुळवणी करण्याचा प्रयत्न वेळ वाया घालवतो. मराठी स्तंभात विधानांची अक्षरे देवनागरीत अ. ब. क. ड. अशी आहेत तर इंग्रजी स्तंभात मोठ्या अक्षरांत A. B. C. D.; मराठी मजकुरात 'स्विकार' अशी छपाई असून ती पेपरानुसार जशीच्या तशी ठेवली आहे.

• उपराष्ट्रपतिपद अमेरिकेच्या संविधानाकडून घेतले असून त्याच स्रोतातून मूलभूत हक्क, न्यायिक पुनर्विलोकन, न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य, राष्ट्रपतींवरील महाभियोग आणि न्यायाधीशांना दूर करण्याची पद्धत या तरतुदीही आल्या.
• कॅनडाकडून प्रबळ केंद्र असलेल्या संघराज्याचा नमुना, केंद्राकडे शेषाधिकार, केंद्राकडून राज्यपालांची नियुक्ती आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र या तरतुदी आल्या; अनुच्छेद 1 त्यानुसारच भारताचे वर्णन 'राज्यांचा संघ' असे करते.
• दक्षिण आफ्रिकेकडून संविधान दुरुस्तीची पद्धत आणि राज्यसभा सदस्यांची निवडणूक पद्धत घेतली आहे; राज्यसभेचे सदस्य राज्य विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांकडून एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडले जातात.
• आयर्लंडकडून राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे, राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत आणि राज्यसभेतील नामनिर्देशनाची पद्धत आली; अनुच्छेद 80 नुसार साहित्य, विज्ञान, कला व समाजसेवा या क्षेत्रांत विशेष ज्ञान वा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या बारा सदस्यांना राष्ट्रपती नामनिर्देशित करतात.
• उसनी घेतलेली तरतूद ही जुळवून घेतलेली तरतूद असते : अमेरिकेचे उपराष्ट्रपती राष्ट्रपतींबरोबर एकाच यादीवर निवडले जातात व पद रिक्त झाल्यास तेच राष्ट्रपती होतात, तर भारतात उपराष्ट्रपती दोन्ही सभागृहांच्या निर्वाचकगणाकडून स्वतंत्रपणे निवडले जातात, पदसिद्ध राज्यसभेचे सभापती असतात आणि नवीन राष्ट्रपती निवडून येईपर्यंत केवळ कार्यभार पाहतात.

• ही दोन स्तंभांची जोड्या जुळवण्याची रचना आहे असे समजून नव्याने जुळणी करत बसणे; इथे प्रत्येक अक्षरांकित विधानच आधीच पूर्ण झालेली जोडी आहे
• राज्यसभेशी संबंधित दोन तरतुदींची गल्लत करणे — निवडणुकीची पद्धत दक्षिण आफ्रिकेकडून आणि नामनिर्देशनाची पद्धत आयर्लंडकडून आली आहे
• कमी परिचित जोडी दिसली की ती चुकीची असावी असे गृहीत धरणे; इथे चारही जोड्या प्रमाणित यादीतल्या असून उत्तर 'सर्व' आहे
• आयर्लंडकडून फक्त मार्गदर्शक तत्त्वेच आली असे मानणे, तर राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत आणि राज्यसभेतील नामनिर्देशनही तिथूनच आले आहे
• उसनी घेतलेली तरतूद म्हणजे जशीच्या तशी नक्कल असे समजणे — प्रत्येक तरतूद भारतीय परिस्थितीनुसार बदलून घेतलेली आहे, आणि उपराष्ट्रपतिपद हे त्याचे स्पष्ट उदाहरण आहे

संविधानाच्या स्रोतांवरील प्रश्न एमपीएससीत जवळजवळ ठरलेल्या नियमितपणाने येतात, कारण ही यादी बंद, निःसंदिग्ध व जोडीच्या रूपात मांडता येणारी आहे. विचारण्याची तीन रूपे दिसतात : अमुक तरतूद कोणत्या देशाकडून घेतली, दिलेल्या जोड्यांपैकी कोणती चुकीची आहे, आणि दिलेल्या जोड्यांपैकी कोणत्या बरोबर आहेत. तिसऱ्या रूपात, म्हणजे या प्रश्नासारख्या रचनेत, आयोग कधीकधी सर्वच जोड्या बरोबर ठेवतो आणि उमेदवाराच्या शंकेखोरपणालाच शिक्षा करतो. म्हणून तयारी करताना यादी देशवार पाठ करण्याबरोबरच कमी परिचित तरतुदीही — दक्षिण आफ्रिकेचा वाटा, ऑस्ट्रेलियाचा वाटा, जपानकडून आलेली 'कायद्याने प्रस्थापित पद्धत' ही संकल्पना — नीट नोंदवाव्यात, कारण त्याच जागी प्रश्न बांधले जातात. उलट दिशेने विचारणारे प्रश्नही येतात : अमुक देशाकडून खालीलपैकी काय घेतले नाही; तिथेही तीच यादी पुरते, फक्त वाचनाची दिशा बदलते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय संविधानातील राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहेत ?

  • (a)अमेरिका
  • (b)आयर्लंड
  • (c)कॅनडा
  • (d)ऑस्ट्रेलिया

  उत्तर(b) आयर्लंड — मार्गदर्शक तत्त्वांची कल्पना आयर्लंडच्या राज्यघटनेकडून घेतली असून त्याच स्रोताकडून राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत आणि राज्यसभेत नामनिर्देशनाची पद्धत या तरतुदीही आल्या. अमेरिकेकडून मूलभूत हक्क व न्यायिक पुनर्विलोकन, कॅनडाकडून प्रबळ केंद्र असलेला संघराज्य नमुना व शेषाधिकार, आणि ऑस्ट्रेलियाकडून समवर्ती सूची व दोन्ही सभागृहांचे संयुक्त अधिवेशन आले आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  संविधानाच्या अनुच्छेद 80 अन्वये राष्ट्रपती राज्यसभेत किती सदस्य नामनिर्देशित करतात ?

  • (a)दोन
  • (b)बारा
  • (c)पंधरा
  • (d)वीस

  उत्तर(b) बारा — साहित्य, विज्ञान, कला व समाजसेवा या क्षेत्रांत विशेष ज्ञान किंवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या बारा व्यक्तींना राष्ट्रपती राज्यसभेत नामनिर्देशित करतात; ही तरतूद आयर्लंडच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे. उरलेले राज्यसभा सदस्य राज्य विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांकडून एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडले जातात, आणि ती निवडणूक पद्धत दक्षिण आफ्रिकेकडून घेतली आहे.