सेतु माधवराव पगडी यांच्या मते, नाथ पंथातील कोणत्या संताने 'शहा रमजान' हे नाव धारण करून सुफी संत निजामुद्दिन यांच्या कडून इस्लाम धर्माची दिक्षा घेतली. हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील एक गूढ आहे.
- (1)गोरखनाथ
- (2)गहिनीनाथ
- (3)जालन्धरनाथ
- (4)कानिफनाथ
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — कानिफनाथ. हा प्रश्न आधी नीट वाचावा, कारण तो घटनेविषयी नाही तर कोणी काय लिहिले याविषयी आहे : 'सेतु माधवराव पगडी यांच्या मते' असे प्रश्न स्वतःच सांगतो. मराठा व दख्खनच्या इतिहासाचे अभ्यासक, भाषातज्ज्ञ आणि प्रशासकीय सेवेतील अधिकारी असलेले पगडी हेच महाराष्ट्रात पूजल्या जाणाऱ्या नवनाथांपैकी एकाने 'शहा रमजान' हे नाव धारण करून सुफी संत निजामुद्दिन यांच्याकडून इस्लामची दीक्षा घेतली, या मांडणीसाठी उद्धृत केले जाणारे अधिकारी नाव आहे. ती व्यक्ती म्हणजे कानिफनाथ. ही कथा ज्या स्थानाशी जोडलेली आहे ते स्थान म्हणजे अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यातले मढी, आणि महाराष्ट्रातील सामाईक श्रद्धास्थानांचे तेच सर्वांत स्पष्ट उदाहरण मानले जाते : हिंदू भाविक तिथल्या संताला कानिफनाथ — पूर्वीचे कान्होबा — म्हणून ओळखतात, तर मुस्लीम भाविक त्याच व्यक्तीला 'शहा रमजान माही सवार' म्हणून ओळखतात, आणि मढीच्या वार्षिक यात्रेला शतकानुशतके दोन्ही समाज येत आले आहेत; या स्थानाशी वंशपरंपरेने जोडलेल्या घराण्यांत मुस्लीम घराणीही आहेत. हीच दुहेरी ओळख असल्यामुळे प्रश्नाच्या शेवटी 'हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील एक गूढ आहे' असे वाक्य येते : एकच संत एकाच वेळी दोन धार्मिक परंपरांत उभा राहतो, आणि त्याच्याविषयीच्या दोन्ही कथा एका चरित्रात सहजासहजी बसवता येत नाहीत. उमेदवाराला चार नाथनावांपैकी नेमक्या कोणत्या नावाला 'शहा रमजान' ही ओळख जोडायची एवढेच ठरवायचे आहे, आणि ती जोड कानिफनाथ व मढीच्या स्थानाशी आहे. दोन गोष्टी नोंदवून ठेवाव्यात : हे वाक्य प्रश्न असूनही दोन्ही भाषांत प्रश्नचिन्हाऐवजी पूर्णविरामाने संपते; आणि हे विधान स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेली घटना म्हणून नव्हे, तर एका परंपरेचे पगडी यांनी केलेले वाचन म्हणून मांडलेले आहे — इथेही ते तसेच घेतले आहे. मराठी प्रश्नात 'दिक्षा' असे छापले आहे; ते छापील रूप तसेच ठेवले आहे.
- (1)गोरखनाथ — नाथांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध नाव गोरखनाथांचे, म्हणून सहज सुचणारा अंदाजही तोच — आणि म्हणूनच ते नाव यादीत पहिले ठेवले आहे. मत्स्येंद्रनाथांचे शिष्य आणि कानफाटे योग्यांच्या नाथ संप्रदायाची घडी बसवणारे म्हणून ते ओळखले जातात; गोरखनाथ मठ आणि गोरखपूर हे शहर त्यांच्याच नावाने आहे, आणि त्यांचा प्रभाव नेपाळपासून गंगेच्या खोऱ्यातून दख्खनपर्यंत पोहोचलेला दिसतो. पण 'शहा रमजान' हे नाव किंवा मढीचे स्थान त्यांच्या परंपरेत कुठेच येत नाही. इथली चूक प्रकाराची नसून आकाराची आहे : प्रश्नात सांगितलेली विशिष्ट कथा ज्याची आहे त्याच्याऐवजी उमेदवार नाथ परंपरेतले सर्वांत मोठे नाव उचलतो.
- (2)गहिनीनाथ — गहिनीनाथांचे महाराष्ट्रातील स्थान फार मोठे आहे, पण ते अगदी वेगळ्या कारणासाठी. ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू निवृत्तिनाथ यांना दीक्षा देणारे नाथगुरू म्हणजे गहिनीनाथ, आणि त्या दीक्षेतूनच नाथ परंपरेचा प्रवाह वारकरी संप्रदायात आणि पुढे ज्ञानेश्वरीत उतरतो. महाराष्ट्राच्या अभ्यासक्रमात शिकवले जाणारे नाथनाव बहुधा हेच असल्याने, वारकरी प्रकरण नीट वाचलेला उमेदवार ओळखीच्या जोरावर इथे येऊन थांबतो. पण गहिनीनाथ जो दुवा घेऊन येतात तो नाथ-ते-वारकरी असा आहे, नाथ-ते-सुफी असा नाही; आणि प्रश्नात वर्णन केलेले स्थान व 'शहा रमजान' ही ओळख त्यांची नाही.
- (3)जालन्धरनाथ — जालन्धरनाथांची गणना नवनाथांत होते आणि मराठीत प्रचलित असलेल्या नवनाथकथांच्या चक्रात त्यांचे नाव वारंवार येते, त्यामुळे अशा यादीत हा पर्याय पूर्णपणे शक्य कोटीतला वाटतो. मात्र 'शहा रमजान' ही ओळख आणि मढीचे स्थान ज्यांच्याशी जोडलेले आहे ते हे नव्हेत. उत्तर नवनाथांपैकीच कोणीतरी असणार एवढे माहीत असूनही सुफी दीक्षेची कथा नेमकी कोणाशी जोडलेली आहे हे शिकलेले नसणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्यासाठीच हा पर्याय ठेवला आहे. ज्या प्रश्नात लेखकाचे नाव, धारण केलेले नवे नाव आणि दीक्षा देणारा सुफी संत अशा तिन्ही खुणा दिलेल्या असतात, तिथे या तिन्ही खुणा ज्याच्यावर एकत्र जुळतात तोच उत्तर ठरू शकतो.
नाथ संप्रदाय हा योगमार्गी परंपरेचा एक मोठा प्रवाह असून मत्स्येंद्रनाथ व गोरखनाथ यांच्यापासून त्याची घडी बसते; महाराष्ट्रात तो नवनाथांच्या कथांच्या रूपाने घरोघरी पोहोचला आहे. या परंपरेचे दोन दुवे विशेष महत्त्वाचे. पहिला वारकरी संप्रदायाकडे जाणारा : गहिनीनाथांनी निवृत्तिनाथांना दीक्षा दिली आणि निवृत्तिनाथ हेच ज्ञानेश्वरांचे गुरू, त्यामुळे नाथांचा योगमार्ग भागवत धर्माच्या मुख्य प्रवाहात मिसळला. दुसरा दुवा सुफी परंपरेकडे जाणारा, आणि तोच या प्रश्नाचा विषय आहे. अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यातले मढी हे कानिफनाथांचे स्थान; तिथे हिंदू भाविक कानिफनाथ म्हणून आणि मुस्लीम भाविक 'शहा रमजान माही सवार' म्हणून एकाच संताला भजतात, आणि वार्षिक यात्रेत दोन्ही समाज सहभागी होतात. मध्ययुगीन महाराष्ट्रात भक्ती व सुफी प्रवाह एकमेकांत मिसळून सामाईक श्रद्धास्थाने कशी तयार झाली, याचे हे नमुनेदार उदाहरण मानले जाते. सेतु माधवराव पगडी (1910-1994) यांनी या परंपरेचे वाचन मांडले, आणि नेमकी तीच मांडणी प्रश्नात उद्धृत केली आहे — म्हणजे प्रश्न इतिहासाच्या नोंदीविषयी नसून एका अभ्यासकाच्या विवेचनाविषयी आहे.
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासावरचे प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते : संत, त्यांचे गुरू व त्यांची स्थाने विचारून, किंवा एखाद्या अभ्यासकाचे मत उद्धृत करून. इथे दोन्ही एकत्र आले आहेत — नवनाथांपैकी एक व्यक्ती ओळखायची आहे आणि ती ओळख पगडी यांच्या मांडणीच्या आधारे द्यायची आहे. अशा प्रश्नात 'कोणाच्या मते' हा भाग वाचून सोडून देऊ नये, कारण तो नेमके काय विचारले जात आहे ते ठरवतो : घटना खरी घडली का असा वाद इथे अपेक्षित नाही, तर विशिष्ट अभ्यासकाने ती कोणाशी जोडली एवढेच विचारले आहे. दुसरे म्हणजे नाथांची नावे केवळ पाठ न करता त्या प्रत्येकाशी जोडलेले एक स्थान आणि एक कथा लक्षात ठेवावी — मत्स्येंद्रनाथ व गोरखनाथ म्हणजे संप्रदायाची स्थापना, गहिनीनाथ म्हणजे निवृत्तिनाथांची दीक्षा व वारकरी दुवा, कानिफनाथ म्हणजे मढी व शहा रमजान. तिसरे निरीक्षण महाराष्ट्रापुरते खास आहे : सामाईक श्रद्धास्थाने हा आयोगाच्या आवडीचा विषय आहे, कारण त्यातून धार्मिक इतिहास, स्थानिक भूगोल आणि सामाजिक सलोखा असे तिन्ही धागे एकाच प्रश्नात तपासता येतात.
- महाराष्ट्रात पूजल्या जाणाऱ्या नवनाथांपैकी एक असलेल्या कानिफनाथांचे स्थान अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यातल्या मढी येथे आहे.
- याच संताला हिंदू भाविक कानिफनाथ — पूर्वीचे कान्होबा — म्हणून तर मुस्लीम भाविक 'शहा रमजान माही सवार' म्हणून ओळखतात, त्यामुळे मढी हे महाराष्ट्रातील सर्वांत परिचित सामाईक श्रद्धास्थानांपैकी एक ठरते.
- सेतु माधवराव पगडी (1910-1994) हे प्रशासकीय अधिकारी, भाषातज्ज्ञ आणि मराठा व दख्खनच्या इतिहासाचे अभ्यासक असून, कानिफनाथांनी सुफी संत निजामुद्दिन यांच्याकडून इस्लामची दीक्षा घेतल्याच्या मांडणीसाठी त्यांचेच नाव उद्धृत केले जाते.
- मत्स्येंद्रनाथांचे शिष्य गोरखनाथ हे नाथ संप्रदायाची व कानफाटे योग्यांची घडी बसवणारे मानले जातात; गोरखनाथ मठ व गोरखपूर हे शहर त्यांच्याच नावाने ओळखले जाते.
- गहिनीनाथांचे महाराष्ट्रातील महत्त्व असे की त्यांनी ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू व गुरू निवृत्तिनाथ यांना दीक्षा दिली, आणि तोच नाथ परंपरा व वारकरी संत परंपरा यांच्यातला दुवा आहे.
प्रश्न सेतु माधवराव पगडी यांनी काय लिहिले एवढेच विचारतो, स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेली घटना कोणती हे नव्हे — ही मांडणी सामाईक श्रद्धास्थानाने जिवंत ठेवलेल्या परंपरेचे त्यांनी केलेले वाचन आहे, आणि म्हणूनच प्रश्नही तिला घटना न म्हणता 'गूढ' म्हणतो.
- नाथ परंपरेतले सर्वांत प्रसिद्ध नाव म्हणून गोरखनाथ निवडणे, प्रश्नातली विशिष्ट कथा कोणाशी जोडलेली आहे हे न तपासता
- गहिनीनाथ हे महाराष्ट्राच्या अभ्यासक्रमात वारंवार येतात म्हणून त्यांना उत्तर मानणे — त्यांचा दुवा वारकरी संप्रदायाशी आहे, सुफी परंपरेशी नाही
- 'कोणाच्या मते' हा प्रश्नातला भाग वगळून वाचणे; इथे विचारले आहे ते पगडी यांनी काय मांडले, घटना स्वतंत्रपणे सिद्ध झाली आहे का हे नव्हे
- मढी हे स्थान आणि तिथली दुहेरी ओळख माहीत नसल्याने नवनाथांपैकी कोणतेही नाव अंदाजाने निवडणे
महाराष्ट्राच्या धार्मिक व सांस्कृतिक इतिहासात एमपीएससीचे प्रश्न व्यक्ती, स्थान आणि परंपरा या तिन्हींची जुळणी तपासतात. संत-परंपरेच्या प्रश्नांत पर्याय म्हणून सहसा त्याच परंपरेतील चार खरी नावे दिली जातात, त्यामुळे 'हे नाव खरे आहे का' एवढ्या कसोटीने काहीच सुटत नाही; 'ही विशिष्ट कथा याच नावाची आहे का' हेच तपासावे लागते. आयोग अशा प्रश्नांत बहुधा एका अभ्यासकाचा हवाला देते — इथे सेतु माधवराव पगडी — आणि त्यामुळे प्रश्न इतिहासाच्या नोंदीऐवजी इतिहासलेखनाविषयीचा होतो; अशा वेळी उत्तर त्या अभ्यासकाच्या मांडणीशी सुसंगत असावे लागते. महाराष्ट्रापुरते आणखी एक निरीक्षण : हिंदू व मुस्लीम भाविक एकत्र येणारी स्थाने, त्यांची दोन नावे आणि त्यांच्या यात्रा हा विषय आयोगाला विशेष प्रिय आहे, म्हणून अशी स्थाने जिल्ह्यानिशी लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
हिंदू भाविक कानिफनाथ म्हणून आणि मुस्लीम भाविक 'शहा रमजान माही सवार' म्हणून ज्या संताला भजतात, ते मढी हे स्थान कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
- (a)अहमदनगर
- (b)बीड
- (c)उस्मानाबाद
- (d)औरंगाबाद
उत्तर(a) अहमदनगर — कानिफनाथांचे मढी हे स्थान अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यात असून तिथल्या वार्षिक यात्रेला हिंदू व मुस्लीम असे दोन्ही समाज शतकानुशतके येत आले आहेत. एकाच संताला दोन परंपरांत दोन नावांनी भजले जाणे, हेच या स्थानाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू व गुरू निवृत्तिनाथ यांना नाथ संप्रदायाची दीक्षा कोणी दिली ?
- (a)गोरखनाथ
- (b)गहिनीनाथ
- (c)कानिफनाथ
- (d)मत्स्येंद्रनाथ
उत्तर(b) गहिनीनाथ — त्यांनी निवृत्तिनाथांना दीक्षा दिली आणि निवृत्तिनाथांकडून ती परंपरा ज्ञानेश्वरांकडे गेली; नाथ संप्रदाय व वारकरी संप्रदाय यांना जोडणारा हाच दुवा आहे. मत्स्येंद्रनाथ व गोरखनाथ हे संप्रदायाच्या आरंभीचे गुरू असून कानिफनाथांचे स्थान मढी येथे आहे.