MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 5 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'i, ii व iii'. या प्रश्नात चार नव्हे तर पाच घटक छापलेले आहेत, आणि सगळा प्रश्न मूल्याची तीन एकके आणि संघटनेची दोन रूपे यांच्यातला फरक ओळखण्यावर उभा आहे. विधान i — निष्क — यांतले सर्वांत पक्के : ऋग्वेदात निष्क म्हणजे गळ्यात वा छातीवर घालायचा सोन्याचा अलंकार; मरुतांचे वर्णन 'निष्कग्रीव' असे येते, म्हणजे गळ्यात निष्क घातलेले. हाच शब्द दान व देवाणघेवाणीत मूल्याचे माप म्हणूनही वापरला जातो, म्हणजे निष्क घालताही येतो आणि मोबदल्यात देताही येतो. विधान ii — कृष्णल — म्हणजे गुंजेचे लहानसे तांबडे-काळे बी, जे पुढे रत्ती या नावाने ओळखले गेले; सोने-चांदीसाठीचे सर्वांत लहान प्रमाणित वजन तेच होते. वजनावर चालणाऱ्या देवाणघेवाणीला एक एकक लागते, आणि वैदिक वाङ्मय हेच एकक वापरते. विधान iii — शतमान — म्हणजे शब्दशः 'शंभर मान', म्हणजेच शंभर कृष्णल एवढ्या वजनाचा धातूचा तुकडा; उत्तरवैदिक वाङ्मयात हे नाव येते, आणि ते विधान ii वरच थेट उभे असलेले ठरावीक मूल्य आहे. ही तिन्ही मिळून धातूच्या वजनावर आधारलेली एकच सुसंगत मूल्यव्यवस्था तयार होते. विधान iv — गण — म्हणजे टोळी, समूह किंवा संघटित मंडळ, आणि पुढच्या राजकीय भाषेत गणसंघ प्रजासत्ताकातील सभा. विधान v — श्रेणी — म्हणजे कारागीर वा व्यापाऱ्यांचा संघ, जो इ. स. पू. सहाव्या शतकापासून प्रभावी होत जातो आणि कायमस्वरूपी ठेवी सांभाळणाऱ्या पेढीचेही काम करतो. ही दोन्ही देवाणघेवाण ज्यांतून घडवली जाते अशा संस्था आहेत; मोबदला म्हणून हातातून हातात जाणारी वस्तू त्यांतली एकही नाही. नेमकी i, ii व iii हीच तीन विधाने घेणारा एकमेव पर्याय (1) असल्याने तेच उत्तर. एक भर घालण्याजोगी गोष्ट म्हणजे खरी नाणी — आहत नाणी — इ. स. पू. सहाव्या शतकापासूनची आहेत; त्यामुळे वैदिक काळातले 'विनिमयाचे माध्यम' म्हणजे वजनावर चालणारा धातू आणि संख्येने मोजली जाणारी गुरे, नाणे नव्हे. मराठी प्रश्नात 'वैदीक' असे छापले आहे; ते छापील रूप तसेच ठेवले आहे.

• (2)ii, iii व iv — हा पर्याय निष्क सोडून देतो आणि गण आत घेतो — म्हणजे दोन्ही बाजूंनी चुकीचा सौदा करतो. या यादीत ऋग्वेद स्वतः ज्याला विनिमयाचे माध्यम म्हणून वापरतो असा एकमेव घटक निष्क आहे, त्यामुळे तो वगळणारे उत्तर संचातले सर्वांत बळकट विधानच फेकून देते. दुसरीकडे गण हे मूल्याचे एकक मुळीच नाही : वैदिक सूक्तांत त्याचा अर्थ टोळी किंवा समूह असा येतो, आणि पुढच्या राजकीय शब्दकोशात तो गणसंघ प्रजासत्ताकातील संघटित मंडळ दर्शवतो. पाचही घटक म्हणजे न ओळखीच्या संस्कृत शब्दांची सरसकट यादी आहे असे मानून त्यांतले कोणतेही तीन निवडणारा उमेदवार इथे येऊन पडतो. प्रत्येक शब्दाला 'ही वस्तू मोबदला म्हणून दुसऱ्याच्या हाती देता येईल का ?' एवढाच प्रश्न विचारला असता, तर गण लगेच बाजूला पडला असता.
• (3)i, ii, iv व v — चार घटक असलेला हा एकमेव पर्याय आहे आणि त्याची लांबीच त्याचे आकर्षण आहे — निष्क व कृष्णल हे खरे असल्याचे ओळखणाऱ्या उमेदवाराला वाटते की जास्त भरलेले उत्तर अधिक सुरक्षित असावे. प्रत्यक्षात हा पर्याय दोन्ही चुकीची विधाने एकाच वेळी आत घेतो — गण आणि श्रेणी — आणि ती दोन्ही एकाच कसोटीवर पडतात. श्रेणी म्हणजे कारागीर वा व्यापाऱ्यांचा संघ; अशा संघांनी पैसा हाताळला, ठेवी घेतल्या, शिलालेखांत नोंदलेल्या कायमस्वरूपी देणग्यांचा कारभारही पाहिला — पण देवघेव सांभाळणारी संस्था म्हणजे स्वतः देवघेवीचे साधन नव्हे. मूल्याच्या दोन खऱ्या एककांना दोन संस्था जोडल्या की उत्तर अर्धेच बरोबर उरते, आणि संयुक्त पर्यायांच्या प्रश्नात अर्ध्या बरोबर उत्तराला शून्य गुण असतात.
• (4)i, iii व v — हा पर्याय निष्क व शतमान ठेवतो, पण कृष्णलाच्या जागी श्रेणी आणतो, आणि या अदलाबदलीने उत्तराचे अंतर्गत तर्कशास्त्रच कोसळते. शतमान म्हणजे शंभर कृष्णलांच्या वजनाचा तुकडा अशीच त्याची व्याख्या आहे; म्हणजे विधान iii स्वीकारणाऱ्याने विधान ii आधीच स्वीकारलेले असते. ही दोन विधाने एकत्रच टिकतात किंवा एकत्रच पडतात, आणि ज्या एककावरून दुसरे एकक निघाले तेच नाकारून पुढचे स्वीकारणे कोणत्याही वाचनात बसत नाही. श्रेणी ही तर हस्तकला व व्यापाराच्या संघटनेची बाब आहे, त्या व्यापारात चालणाऱ्या चलनाची नव्हे. यादीतील दोन विधाने तर्कदृष्ट्या एकमेकांत गुंतलेली आहेत हे ओळखणे, हा अशा संयुक्त प्रश्नांतून बाहेर पडण्याचा बहुधा सर्वांत जलद मार्ग असतो.

वैदिक काळात नाणी नव्हती, आणि तरीही देवाणघेवाण चालू होती — हा या प्रश्नाचा गाभा आहे. संपत्तीचे प्रमुख माप गुरे होते; ऋग्वेदातील दान, दक्षिणा व लूट यांची गणती गायींच्या संख्येत केली जाते, आणि श्रीमंतीचे वर्णनही तसेच येते. गुरांच्या जोडीला धातू वजनावर फिरत होता. निष्क हा सोन्याचा अलंकार आणि मूल्याचे माप या दोन्ही अर्थांनी येतो; कृष्णल म्हणजे गुंजेचे बी, हे सोने-चांदी तोलण्याचे सर्वांत लहान प्रमाणित वजन; आणि शतमान म्हणजे शंभर कृष्णलांचा धातूचा तुकडा, जो उत्तरवैदिक वाङ्मयात नावानिशी येतो. वजन ठरले की मूल्य ठरते, आणि मूल्य ठरले की देवाणघेवाण शक्य होते — नाण्यावर राजाचा शिक्का उमटण्याची वाट पाहावी लागत नाही. तो टप्पा पुढे येतो : महाजनपद काळात, इ. स. पू. सहाव्या शतकाच्या आसपास, चांदीची आहत नाणी सुरू होतात आणि तेव्हा भारतात खऱ्या अर्थाने नाणेपद्धत सुरू झाली असे मानले जाते. गण आणि श्रेणी हे शब्द याच काळाच्या पुढच्या टप्प्यातील संघटनांचे आहेत — पहिला राजकीय, दुसरा आर्थिक — आणि त्यांना चलनाच्या यादीत घातले की काळ आणि प्रकार दोन्ही चुकतात.

प्राचीन भारताच्या आर्थिक इतिहासावरचे प्रश्न एमपीएससी बहुधा शब्दांच्या यादीच्या रूपात विचारते, आणि त्या यादीत मुद्दाम दोन प्रकारचे शब्द मिसळलेले असतात : काही वस्तू वा एकके आणि काही संस्था. उमेदवाराची खरी कसोटी शब्द ओळखण्याची नसून त्यांचे वर्गीकरण करण्याची असते. म्हणून तयारी करताना प्रत्येक संज्ञेपुढे ती कशाची आहे हे लिहून ठेवावे — निष्क : अलंकार व मूल्यमाप; कृष्णल : वजनाचे एकक; शतमान : ठरावीक वजनाचा धातूचा तुकडा; गण : राजकीय संघटन; श्रेणी : व्यावसायिक संघ; पण : नंतरच्या काळातील तांब्याचे नाणे. दुसरी उपयुक्त सवय म्हणजे यादीतील घटकांमधले तार्किक बंध शोधणे. इथे शतमानाची व्याख्याच कृष्णलावर उभी असल्याने ती दोन विधाने एकत्र फिरतात, आणि हे लक्षात आले की कृष्णलाशिवाय शतमान घेणारा पर्याय (4) वाचतानाच बाद होतो. तिसरे म्हणजे काळाची सीमा पक्की ठेवणे : प्रश्न 'वैदिक काळात' असे म्हणतो, त्यामुळे इ. स. पू. सहाव्या शतकानंतरची नाणी, श्रेण्यांचा भरभराटीचा काळ आणि गणसंघांचे राजकारण या तिन्ही गोष्टी काळाबाहेरच्या ठरतात.

• ऋग्वेदात निष्क हा गळ्यात वा छातीवर घालायचा सोन्याचा अलंकार असून तोच दान व देवाणघेवाणीत मूल्याचे माप म्हणूनही वापरला जातो; मरुतांचे वर्णन 'निष्कग्रीव' म्हणजे गळ्यात निष्क घातलेले असे येते.
• कृष्णल म्हणजे गुंजेचे म्हणजेच रत्तीचे बी — सोने व चांदी तोलण्याचे लहान प्रमाणित वजन; आणि उत्तरवैदिक वाङ्मयातील शतमान म्हणजे शंभर कृष्णल एवढ्या वजनाचा धातूचा तुकडा.
• वैदिक काळात संपत्तीचे प्रमुख माप गुरे होती आणि धातू शिक्का मारलेल्या नाण्याच्या रूपात नव्हे तर वजनाच्या रूपात फिरत असे.
• गण म्हणजे टोळी वा संघटित मंडळ, आणि पुढच्या राजकीय भाषेत गणसंघ प्रजासत्ताकातील सभा; ते संघटनेचे रूप आहे, मूल्याचे एकक नाही.
• श्रेणी म्हणजे कारागीर वा व्यापाऱ्यांचा संघ, जो इ. स. पू. सहाव्या शतकापासून प्रभावी होतो आणि नाशिक व जुन्नरच्या लेणीशिलालेखांत नोंदल्याप्रमाणे कायमस्वरूपी ठेवी सांभाळणाऱ्या पेढीचेही काम करतो.
• भारतातील शिक्का मारलेली नाणी इ. स. पू. सहाव्या शतकाच्या आसपासच्या महाजनपद काळातील चांदीच्या आहत नाण्यांपासून सुरू होतात, म्हणजे वैदिक काळाच्या बाहेर.

• यादीतील सगळेच संस्कृत शब्द एकाच प्रकारचे आहेत असे मानणे — इथे तीन शब्द मूल्याची एकके आहेत आणि दोन शब्द संघटनांची नावे
• कृष्णल न घेता शतमान घेणे, जरी शतमानाची व्याख्याच शंभर कृष्णल अशी असल्याने ती दोन विधाने एकत्रच टिकतात किंवा एकत्रच पडतात
• श्रेणी पैसा हाताळत असे म्हणून तिला विनिमयाचे माध्यम मानणे — देवघेव सांभाळणारी संस्था आणि देवघेवीचे साधन या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत
• जास्त घटक असलेला पर्याय अधिक सुरक्षित मानणे; इथे चार घटकांचा पर्याय (3) दोन्ही चुकीची विधाने एकाच वेळी आत घेतो

प्राचीन भारताच्या आर्थिक व सामाजिक संज्ञांवर एमपीएससी संयुक्त पर्यायांचे प्रश्न विचारते, आणि त्यांची रचना ठरावीक असते : चार ते पाच संस्कृत संज्ञांची यादी, त्यांत दोन-तीन खऱ्या आणि उरलेल्या त्याच काळातल्या पण वेगळ्या प्रकारच्या. उत्तर ओळखीवर नव्हे तर वर्गीकरणावर सुटते. आणखी एक निरीक्षण म्हणजे आयोग विधानांची संख्या मुद्दाम बदलते — इथे नेहमीच्या चारऐवजी पाच विधाने आहेत — आणि सवयीने चारच वाचणारा उमेदवार शेवटचे विधान न पाहताच पर्यायांकडे वळतो. यादी किती लांब आहे ते आधी मोजून घेणे हा त्यावरचा साधा उपाय. तिसरे म्हणजे काळाची चौकट : 'वैदिक काळात', 'मौर्य काळात', 'गुप्त काळात' असे शब्द प्रश्नात असतील तर त्या चौकटीबाहेरची प्रत्येक गोष्ट आपोआप चुकीची ठरते, आणि नाणी, श्रेण्या व गणसंघ हे तिन्ही वैदिक चौकटीच्या पलीकडचे आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उत्तरवैदिक वाङ्मयात येणारा 'शतमान' हा शब्द कशाचे मोजमाप दर्शवतो ?

  • (a)शंभर कृष्णल एवढ्या वजनाचा धातूचा तुकडा
  • (b)शंभर गायींचा कळप
  • (c)शंभर कुटुंबांचे गाव
  • (d)शंभर योजनांचे अंतर

  उत्तर(a) शंभर कृष्णल एवढ्या वजनाचा धातूचा तुकडा — 'शतमान' म्हणजे शब्दशः शंभर मान, आणि कृष्णल हे सोने-चांदी तोलण्याचे लहान प्रमाणित वजन असल्याने शतमान हे त्यावर उभे असलेले ठरावीक मूल्य ठरते. वैदिक काळात धातू शिक्का मारलेल्या नाण्याच्या रूपात नव्हे तर वजनाच्या रूपात फिरत असे, आणि म्हणूनच अशा एककांची गरज होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  प्राचीन भारतातील 'श्रेणी' या संज्ञेचा अर्थ काय ?

  • (a)सोन्याचा अलंकार व मूल्यमाप
  • (b)कारागीर व व्यापाऱ्यांचा संघ
  • (c)गणसंघातील प्रजासत्ताक सभा
  • (d)वजनासाठी वापरले जाणारे गुंजेचे बी

  उत्तर(b) कारागीर व व्यापाऱ्यांचा संघ — श्रेणी हे व्यवसायानुसार बांधलेले संघ असून इ. स. पू. सहाव्या शतकापासून ते प्रभावी होत जातात; नाशिक व जुन्नरच्या लेणीशिलालेखांत त्यांच्याकडे ठेवलेल्या कायमस्वरूपी देणग्यांच्या नोंदी मिळतात. सोन्याचा अलंकार व मूल्यमाप म्हणजे निष्क, प्रजासत्ताक सभा म्हणजे गण आणि वजनाचे बी म्हणजे कृष्णल.