MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 57 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — अ आणि ब. या प्रश्नात फक्त दोनच विधाने छापली आहेत, अ आणि ब, आणि दोन्ही मिळून जोसेफ शुम्पिटर यांनी त्यांच्या आर्थिक विकासाच्या सिद्धांतात केलेला विकास व वृद्धी यांतील भेद मांडतात. विधान अ बरोबर आहे. शुम्पिटर यांची सुरुवात ते ज्याला 'वर्तुळाकार प्रवाह' म्हणतात तिथून होते — अशी स्थितीशील स्थिती, जिथे अर्थव्यवस्था वर्षानुवर्षे स्वतःचीच पुनरावृत्ती करते : त्याच पद्धतींनी त्याच वस्तू त्याच ग्राहकांसाठी तयार होतात, प्रत्येक जण अनुभवातून शिकलेली नित्यक्रमाची चाकोरी पाळतो, आणि व्यवस्था अशा अर्थाने समतोलात असते की तिच्यातून बदलाची कोणतीही प्रेरणाच निर्माण होत नाही. त्यांच्या मते विकास म्हणजे या चाकोरीची तीव्रता वाढणे नव्हे, तर ती चाकोरी तुटणे — असा उत्स्फूर्त व खंडित बदल, जो बाहेरून लादला जात नाही तर आर्थिक व्यवस्थेच्या आतूनच उगवतो, आणि जो आधीचा समतोल पुन्हा गाठण्याऐवजी त्याला जागचा हलवतो. हा तडा पाडणारा घटक म्हणजे उद्योजक — आणि शुम्पिटर उद्योजकाची व्याख्या भांडवलदार वा व्यवस्थापक अशी न करता 'नव्या जुळण्या घडवून आणणारी व्यक्ती' अशी करतात : नवी वस्तू, उत्पादनाची नवी पद्धत, नवी बाजारपेठ, कच्च्या मालाचा नवा स्रोत, किंवा उद्योगाची नवी संघटनात्मक रचना. अशा नवप्रवर्तनांमुळे ज्या जुन्या रचना बाजूला पडतात त्यांचे मूल्यच नष्ट होते; म्हणून याच प्रक्रियेला शुम्पिटर यांनी पुढे 'सर्जनशील विध्वंस' असे नाव दिले, आणि प्रगती व व्यापारचक्रातील चढउतार दोन्हींचा उगम त्यांच्या मते तिथेच आहे. विधान ब हे त्याच भेदाची दुसरी बाजू म्हणून बरोबर आहे. शुम्पिटर यांच्या वापरात वृद्धी म्हणजे बचत आणि लोकसंख्या हळूहळू वाढत गेल्याने घडणारा संथ, अखंड बदल — अधिक माणसे आणि अधिक भांडवल तेच ते काम अधिक प्रमाणात करत राहणे. यामुळे अर्थव्यवस्थेचा आकार वाढतो पण तिचे स्वरूप बदलत नाही, आणि क्रमशः व अखंड असल्यामुळेच ती वर्तुळाकार प्रवाहाला धक्का लावत नाही. दोन्ही विधाने टिकतात, म्हणून उत्तर पर्याय (3). मराठी स्तंभातील शब्दरचनेची एक नोंद : विधान ब मध्ये 'हळुवार बचत आणि लोकसंख्या वाढीमुळे' असे संक्षिप्त रूप छापले आहे; इथे अभिप्रेत अर्थ बचतीचा दर व लोकसंख्या हळूहळू वाढत जाणे असा आहे, आणि विधान त्याच अर्थाने बरोबर ठरते.

• (1)अ फक्त — हा पर्याय शुम्पिटर यांची विकासाची मांडणी स्वीकारतो आणि वृद्धीची मांडणी नाकारतो; त्यामुळे भेदाला एकच बाजू उरते. हे नाकारणे बहुधा दोनपैकी एका कारणाने घडते. पहिले म्हणजे उमेदवार वृद्धी व विकास हे शब्द एकमेकांना पर्यायी मानतो आणि म्हणून त्यांना वेगळे अर्थ देणारे विधान त्याला पचत नाही. दुसरे म्हणजे वृद्धीची व्याख्या फार साधी वाटते — बचत व लोकसंख्या हळूहळू वाढणे एवढेच — आणि साधे वाटणारे विधान अपुरे असावे असा संशय येतो. प्रत्यक्षात तिचा साधेपणा हाच मुद्दा आहे : वृद्धी संख्यात्मक व अखंड असते, म्हणून ती अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप बदलत नाही; आणि नेमके त्यामुळेच ती विकासापेक्षा वेगळी ठरते, जो गुणात्मक व खंडित असतो. दोन विधानांच्या प्रश्नात प्रसिद्ध अर्धा भाग स्वीकारून दुसरा नाकारणे ही सर्वात नेहमीची चूक आहे.
• (2)ब फक्त — हा पर्याय वृद्धीची व्याख्या स्वीकारतो आणि विकासाची नाकारतो, म्हणजे शुम्पिटर यांच्या दोन कल्पनांपैकी अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण कल्पनाच फेकून देतो. विधान अ विकासाचे वर्णन 'स्थितीशील स्थितीत खंडित आणि उत्स्फूर्त बदल' असे करते, आणि या वर्णनातील प्रत्येक घटक शुम्पिटर यांचाच आहे : स्थितीशील स्थिती म्हणजे त्यांचा वर्तुळाकार प्रवाह, खंडित म्हणजे बदल टप्प्याटप्प्याने न होता तडा पाडून होणे, आणि उत्स्फूर्त म्हणजे बदलाचा उगम व्यवस्थेच्या आतच असणे — बाहेरून लादलेला धक्का नव्हे. हे विधान नाकारणारा उमेदवार बहुधा विकास म्हणजे वृद्धीचाच अधिक वेगवान प्रकार असे मानतो; शुम्पिटर यांचा संपूर्ण युक्तिवाद नेमका त्याच समजुतीविरुद्ध आहे.
• (4)वरीलपैकी कोणतेही नाही — 'वरीलपैकी कोणतेही नाही' हा सुटकेचा पर्याय तेव्हाच घ्यायचा असतो, जेव्हा प्रत्येक ठोस विधान ठामपणे बाद झालेले असते; इथे मात्र दोन्ही विधाने अर्थशास्त्रातील सर्वाधिक परिचित भेदांपैकी एक जसाच्या तसा मांडतात. हा पर्याय निवडणे म्हणजे एकतर शुम्पिटर यांच्याविषयी काहीच मत नसताना अंदाज टाळण्यासाठी सुटकेचा मार्ग घेणे, नाहीतर विधानांच्या अवघड शब्दरचनेमुळे — 'खंडीत', 'उत्स्फूर्त', 'स्थितीशील स्थिती' — गोंधळून जाणे. अशा वेळी शब्दरचनेतून बाहेर पडून विधान साध्या शब्दांत स्वतःला सांगून पाहावे : 'विकास म्हणजे चाकोरी तुटणे' आणि 'वृद्धी म्हणजे तीच चाकोरी मोठ्या प्रमाणावर चालू राहणे'. एवढ्या भाषांतरानंतर दोन्ही विधाने ओळखीची होतात आणि सुटकेच्या पर्यायाची गरज उरत नाही.

शुम्पिटर यांची मांडणी वर्तुळाकार प्रवाहापासून सुरू होते — स्थितीशील समतोलातील अशी अर्थव्यवस्था, जिथे उत्पादन एका कालखंडातून दुसऱ्या कालखंडात जसेच्या तसे पुन्हा घडते — आणि ती विचारते की अशी व्यवस्था आतून बदलेल कशी. त्यांचे उत्तर आहे नवप्रवर्तन : ते उद्योजक घडवून आणतो आणि बँकांनी निर्माण केलेल्या पतपुरवठ्यातून त्याला वित्त मिळते — हा शेवटचा मुद्दा बहुधा दुर्लक्षित राहतो, पण त्यामुळेच बँकर हा विकासात निष्क्रिय मध्यस्थ न राहता आवश्यक भागीदार ठरतो. त्यांच्या मांडणीत नवप्रवर्तनाची पाच रूपे आहेत : नवी वस्तू बाजारात आणणे, उत्पादनाची नवी पद्धत वापरणे, नवी बाजारपेठ खुली करणे, कच्च्या मालाचा वा मध्यवर्ती वस्तूंचा नवा स्रोत मिळवणे, आणि उद्योगाची नवी संघटनात्मक रचना उभारणे — उदाहरणार्थ मक्तेदारी निर्माण करणे किंवा ती मोडणे. नवप्रवर्तकाला काही काळ अतिरिक्त नफा मिळत असल्याने त्याचे अनुकरण करणारे झुंडीने पुढे येतात, आणि अनुकरणाची ही लाट व त्यानंतर होणारे जुळवून घेणे यांतूनच त्यांच्या सिद्धांतात व्यापारचक्रे निर्माण होतात. त्यांच्या पुढच्या कामात विकसित झालेला व्यापक निष्कर्ष म्हणजे सर्जनशील विध्वंस : जी प्रक्रिया नवी उत्पादने व पद्धती निर्माण करते तीच जुन्या रचनांभोवती उभ्या राहिलेल्या कंपन्या, कौशल्ये व व्यवस्था नष्ट करते; म्हणून भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेतील प्रगती अस्तित्वात असलेल्याच्या उलथापालथीपासून वेगळी करता येत नाही. या अर्थाने विकास गुणात्मक व रचनात्मक आहे, तर वृद्धी संख्यात्मक व अखंड.

दोन विधानांचा प्रश्न ही आयोगाची एक ठरावीक रचना आहे आणि तिच्यात सापळा साधा असतो : दोनपैकी एक विधान अधिक परिचित असते, आणि उमेदवार तेवढेच स्वीकारून दुसरे नाकारतो. इथे विकासाची व्याख्या नाट्यपूर्ण आहे — खंडित, उत्स्फूर्त, चाकोरी तोडणारी — म्हणून ती लक्षात राहते; वृद्धीची व्याख्या साधी आहे आणि म्हणून ती अपुरी वाटते. प्रत्यक्षात भेद तेव्हाच पूर्ण होतो जेव्हा दोन्ही बाजू एकत्र वाचल्या जातात : वृद्धी म्हणजे तेच ते काम अधिक प्रमाणात, विकास म्हणजे काम करण्याची पद्धतच बदलणे. मराठी माध्यमातील उमेदवारासाठी इथे शब्दरचनेचा एक अडथळा आहे — 'स्थितीशील स्थिती', 'खंडीत', 'उत्स्फूर्त' असे पारिभाषिक शब्द वाचताना अर्थ हरवण्याची शक्यता असते; अशा वेळी विधान स्वतःच्या साध्या शब्दांत पुन्हा मांडून पाहणे हा सर्वात उपयुक्त उपाय ठरतो. या पेपरातील विकास अर्थशास्त्राचा गट एकसंध आहे हेही लक्षात घेण्याजोगे : प्रश्न 48 संतुलित वृद्धीचा मार्ग विचारतो, प्रश्न 55 नर्क्स यांचे दुष्टचक्र, प्रश्न 56 संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत आणि हा प्रश्न शुम्पिटर — म्हणजे प्रमाणित पाठ्यपुस्तकातील काही मोजक्या पानांतून चार प्रश्न आले आहेत.

• शुम्पिटर विकासाची व्याख्या अशी करतात : आर्थिक व्यवस्थेच्या आतून उगवणारा उत्स्फूर्त व खंडित बदल, जो वर्तुळाकार प्रवाहाचा स्थितीशील समतोल हळूहळू जुळवून न घेता जागचा हलवतो.
• वृद्धीची व्याख्या ते बचत व लोकसंख्या हळूहळू वाढत गेल्याने घडणारा संथ, अखंड बदल अशी करतात; त्यामुळे अर्थव्यवस्थेचा आकार वाढतो पण स्वरूप बदलत नाही.
• त्यांच्या सिद्धांतात विकास घडवणारा घटक म्हणजे उद्योजक — भांडवलाचा मालक म्हणून नव्हे, तर नव्या जुळण्या घडवून आणणारी व्यक्ती म्हणून — आणि त्याच्या नवप्रवर्तनाला बँकांनी निर्माण केलेल्या पतपुरवठ्यातून वित्त मिळते.
• शुम्पिटर नवप्रवर्तनाची पाच रूपे सांगतात : नवी वस्तू, उत्पादनाची नवी पद्धत, नवी बाजारपेठ, कच्च्या मालाचा नवा स्रोत, आणि उद्योगाची नवी संघटनात्मक रचना.
• सर्जनशील विध्वंस ही त्यांची संज्ञा अशा प्रक्रियेसाठी आहे, जिच्यात नवप्रवर्तन जुन्या रचनेवर उभ्या असलेल्या कंपन्या, कौशल्ये व व्यवस्था यांचे मूल्य नष्ट करते; म्हणून भांडवलशाहीतील प्रगती उलथापालथीपासून वेगळी करता येत नाही.

• दोन विधानांच्या प्रश्नात अधिक परिचित असलेले विधान स्वीकारून दुसरे नाकारणे
• वृद्धी व विकास हे शब्द एकमेकांना पर्यायी मानणे; शुम्पिटर यांचा संपूर्ण युक्तिवाद त्यांना वेगळे ठेवण्यावर उभा आहे
• वृद्धीची व्याख्या साधी वाटते म्हणून ती अपुरी मानणे; तिचा साधेपणा हाच भेदाचा मुद्दा आहे
• विकास म्हणजे वृद्धीचाच अधिक वेगवान प्रकार असे समजणे; विकास खंडित आहे, वेगवान वृद्धी नव्हे
• 'स्थितीशील स्थिती', 'खंडीत', 'उत्स्फूर्त' अशा पारिभाषिक शब्दांमुळे गोंधळून सुटकेचा पर्याय निवडणे

शुम्पिटर एमपीएससीच्या पेपरात तीन रूपांत येतात : वृद्धी व विकास यांतील भेदाची व्याख्या, नवप्रवर्तन-उद्योजक-सर्जनशील विध्वंस यांची श्रेय-जोडणी, आणि कधीकधी व्यापारचक्रांचा प्रश्न. आयोग त्यांचा भेद इथल्यासारख्या दोन विधानांच्या रचनेसाठी कच्चा माल म्हणूनही वापरतो, जिथे प्रत्येक विधान एका संज्ञेची व्याख्या देते आणि दोन्ही स्वतंत्रपणे स्वीकारायची वा नाकारायची असतात; या रचनेतील सर्वात नेहमीची चूक म्हणजे प्रसिद्ध अर्धा भाग स्वीकारून दुसरा नाकारणे. त्यांच्याबरोबर तयार करण्याजोगा गट म्हणजे विकास अर्थशास्त्राचे उर्वरित प्रकरण — नर्क्स, रोझेनस्टाईन-रोदान, हर्शमन व मिर्डाल हे सर्व प्रमाणित पाठ्यपुस्तकातील त्याच काही पानांतून प्रश्न पुरवतात, आणि हा पेपर त्यांपैकी अनेकांचा वापर करतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शुम्पिटर यांच्या सिद्धांतात आर्थिक विकास घडवून आणणारा मुख्य घटक कोणता ?

  • (a)भांडवलाचा मालक
  • (b)नव्या जुळण्या घडवून आणणारा उद्योजक
  • (c)शासनाची गुंतवणूक
  • (d)लोकसंख्येची वाढ

  उत्तर(2) नव्या जुळण्या घडवून आणणारा उद्योजक — शुम्पिटर उद्योजकाची व्याख्या भांडवलाचा मालक वा व्यवस्थापक अशी न करता नवप्रवर्तन प्रत्यक्षात आणणारी व्यक्ती अशी करतात, आणि त्याच्या नवप्रवर्तनाला बँकांनी निर्माण केलेल्या पतपुरवठ्यातून वित्त मिळते. लोकसंख्येची व बचतीची हळूहळू होणारी वाढ ही त्यांच्या मते वृद्धी घडवते, विकास नव्हे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'सर्जनशील विध्वंस' (creative destruction) ही संकल्पना खालीलपैकी काय दर्शवते ?

  • (a)युद्धामुळे होणारी अर्थव्यवस्थेची पडझड
  • (b)नवप्रवर्तनामुळे जुन्या रचनेवर उभ्या असलेल्या कंपन्या व कौशल्यांचे मूल्य नष्ट होणे
  • (c)नैसर्गिक आपत्तीनंतरची पुनर्बांधणी
  • (d)सार्वजनिक उपक्रमांचे खाजगीकरण

  उत्तर(2) नवप्रवर्तनामुळे जुन्या रचनेवर उभ्या असलेल्या कंपन्या व कौशल्यांचे मूल्य नष्ट होणे — शुम्पिटर यांच्या मते जी प्रक्रिया नवी उत्पादने व पद्धती निर्माण करते तीच जुन्या व्यवस्थांना निकालात काढते, म्हणून भांडवलशाहीतील प्रगती आणि उलथापालथ एकमेकांपासून वेगळ्या करता येत नाहीत. ही संकल्पना युद्ध, आपत्ती वा खाजगीकरण या घटनांविषयी नाही.