संतुलीत वृद्धी सिद्धांतानुसार _______ मधे संतुलनाची गरज आहे. अ. उपभोग्य वस्तू व औद्योगिक वस्तू ब. भांडवली वस्तू व औद्योगिक वस्तू क. कृषी क्षेत्र व औद्योगिक क्षेत्र ड. अर्थव्यवस्थेतील सर्व क्षेत्र
- (1)फक्त अ
- (2)फक्त क
- (3)फक्त ड
- (4)फक्त अ आणि ब
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — फक्त ड. रॅग्नर नर्क्स यांनी मांडलेला आणि रोझेनस्टाईन-रोदान यांनी 'बिग पुश' या रूपात पुढे नेलेला संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत हा कोणत्या तरी ठरावीक दोन क्षेत्रांमधील प्रमाणाविषयीचा सिद्धांत नाही; तो संपूर्ण अर्थव्यवस्थेने एकत्रितपणे पुढे सरकण्याविषयीचा आहे — आणि चारपैकी फक्त विधान ड तेच सांगते. सिद्धांतामागचा तर्क पाहिला की यापेक्षा अरुंद कोणतेही उत्तर का चालत नाही हे स्पष्ट होते. नर्क्स यांच्या मांडणीनुसार गरीब देशाची अडचण अशी की त्याची देशांतर्गत बाजारपेठ कोणत्याही नव्या उद्योगाला तगवण्याइतकी मोठीच नसते : एकाकीपणे कारखाना उभारणाऱ्या उत्पादकाला असे आढळते की आजूबाजूच्या लोकांना त्याचा माल विकत घेण्याची ऐपतच नाही; त्यामुळे तंत्रज्ञान कितीही फायदेशीर असले तरी गुंतवणुकीची प्रेरणा क्षीणच राहते. यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग म्हणजे अनेक उद्योगांत एकाच वेळी गुंतवणूक करणे — कारण मग प्रत्येक उद्योगात रोजगार मिळालेले कामगार इतर सर्व उद्योगांचे ग्राहक बनतात, आणि एकटा गुंतवणूकदार जी मागणी स्वतःसाठी तयार करू शकला नसता ती सामूहिकपणे तयार होते. हा युक्तिवाद किती क्षेत्रे एकाच वेळी हलतात याच्या प्रमाणातच चालतो; तो कोणत्याही एका जोडीत बसवता येत नाही. शिवाय सिद्धांताची दुसरी अटही आहे : क्षेत्रांची वाटचाल परस्परांशी सुसंगत प्रमाणात व्हावी, कारण ज्या उद्योगाला कच्चा माल पुरवणाऱ्यांची किंवा त्याचे उत्पादन विकत घेणाऱ्यांची क्षमता मागे राहते तो उद्योग वाढ निर्माण करण्याऐवजी अडथळा निर्माण करतो. विधान क — कृषी क्षेत्र व औद्योगिक क्षेत्र यांतील संतुलन — खरी अट सांगते : धान्यपुरवठा वाढल्याशिवाय होणारा औद्योगिक विस्तार अन्नधान्याच्या किमती वाढवतो आणि मजुरीवर ताण आणतो, जी विकसनशील अर्थव्यवस्थेतील उत्कृष्ट उदाहरण असलेली मर्यादा आहे. पण ती सिद्धांताची दोन क्षेत्रांपुरती संक्षिप्त आवृत्ती आहे, सिद्धांत नव्हे — आणि प्रश्न सिद्धांत काय मागतो असे विचारतो, त्यात काय समाविष्ट आहे असे नाही. विधाने अ व ब त्याहून अरुंद आहेत, आणि विधान ब तर खरा विरोधही मांडत नाही, कारण भांडवली वस्तू या स्वतःच औद्योगिक वस्तू आहेत. सिद्धांत जी अट प्रत्यक्षात घालतो त्या रूपात ती फक्त विधान ड मांडते, म्हणून उत्तर पर्याय (3). एक नोंद : या प्रश्नात 'वरीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे' अशी शेवटची ओळ छापलेली नाही.
- (1)फक्त अ — हा पर्याय उपभोग्य वस्तू व औद्योगिक वस्तू यांतील संतुलन निवडतो. या परिसरात एक खरा आणि महत्त्वाचा वादही आहे — विकसनशील अर्थव्यवस्थेने आधी भांडवली वस्तूंची क्षमता उभारावी आणि उपभोग्य वस्तूंतील मागेपणा काही काळ स्वीकारावा का, हा तो वाद, आणि भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेतील महालनोबिस रणनीतीने तीच निवड केली. पण तो वाद गुंतवणुकीच्या रचनेविषयी आहे, संतुलित वृद्धीच्या सिद्धांताविषयी नाही. संतुलित वृद्धीचा प्रश्न 'गुंतवणूक कोणत्या वस्तूंत करावी' हा नाही, तर 'ती किती रुंद आघाडीवर एकाच वेळी करावी' हा आहे. शिवाय 'उपभोग्य वस्तू विरुद्ध औद्योगिक वस्तू' ही मांडणीही नेमकी नाही, कारण अनेक उपभोग्य वस्तू उद्योगातच तयार होतात; खरा भेद उपभोग्य वस्तू आणि भांडवली वस्तू असा असतो.
- (2)फक्त क — चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात प्रबळ आहे, कारण तो निवडत असलेले विधान जिथवर जाते तिथवर खरे आहे. कृषी व उद्योग यांतील संतुलन ही विकासाची खरी अट आहे : औद्योगिक कामगारांना खायला लागते, उद्योगाला शेतीतून कच्चा माल लागतो आणि ग्रामीण क्रयशक्तीतून बाजारपेठ लागते; त्यामुळे शेती जागच्या जागी असताना औद्योगिकीकरण करणाऱ्या अर्थव्यवस्थेत अन्नधान्याच्या किमती वाढतात, मजुरीवर ताण येतो आणि आयातीचा बोजा वाढतो. पण संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत या एका जोडीपुरता नाही. तो सर्व क्षेत्रांत एकाच वेळी व परस्परसुसंगत प्रमाणात गुंतवणूक मागतो, आणि कृषी-उद्योग जोडी ही त्याची दोन क्षेत्रांपुरती विशेष घटना आहे. 'खरे विधान' आणि 'प्रश्नाला अपेक्षित विधान' यांतील फरक इथेच निर्णायक ठरतो.
- (4)फक्त अ आणि ब — हा पर्याय यादीतील दोन सर्वात दुर्बल विधाने एकत्र करतो आणि त्यांचे दोष बेरजेने वाढवतो. विधान अ सिद्धांताला उपभोग्य व औद्योगिक वस्तूंमधील प्रमाणापुरते संकुचित करते, जो प्रत्यक्षात गुंतवणुकीच्या रचनेचा प्रश्न आहे. विधान ब त्याहून वाईट आहे, कारण 'भांडवली वस्तू विरुद्ध औद्योगिक वस्तू' हा खरा भेदच नाही : यंत्रे, अवजारे व संयंत्रे या भांडवली वस्तू स्वतःच औद्योगिक वस्तूंचा एक प्रकार आहेत, त्यांचा पर्याय नाहीत. एका गटाला त्याच्याच उपगटाशी संतुलित करण्याची अट अर्थहीन ठरते. औद्योगिकीकरणाच्या चर्चेतील अर्थपूर्ण भेद भांडवली वस्तू विरुद्ध उपभोग्य वस्तू असा आहे — आणि तोच भेद भारताच्या दुसऱ्या योजनेतील निवडीमागे होता.
संतुलित वृद्धी ही गरीब देशाने गुंतवणूक कशी करावी या विकास अर्थशास्त्रातील दीर्घ वादाची एक बाजू आहे. नर्क्स यांची मांडणी दारिद्र्याच्या दुष्टचक्रापासून सुरू होते : उत्पन्न कमी म्हणून बाजारपेठ लहान, बाजारपेठ लहान म्हणून गुंतवणुकीची प्रेरणा नाही, आणि गुंतवणूक नाही म्हणून उत्पादकता व उत्पन्न कमीच. यातून बाहेर पडण्याचा त्यांचा मार्ग म्हणजे एकाच वेळी अनेक क्षेत्रांतील गुंतवणुकीची रुंद आघाडी, जेणेकरून प्रत्येक नवा उद्योग इतरांसाठी ग्राहक पुरवेल आणि बाजारपेठ आतूनच वाढेल. रोझेनस्टाईन-रोदान वेगळ्या वाटेने त्याच निष्कर्षापर्यंत पोहोचतात : पायाभूत सुविधा, कामगारांचे प्रशिक्षण आणि मागणी यांतील बाह्य लाभ व अविभाज्यता यांमुळे ठरावीक आकारापेक्षा मोठा गुंतवणूक कार्यक्रमच यशस्वी होऊ शकतो — हाच 'बिग पुश'. अल्बर्ट हर्शमन याच्या नेमके उलट मांडतात : भांडवल व प्रशासकीय क्षमता दोन्हींची चणचण असलेल्या देशाला सर्व काही एकाच वेळी करता येत नाही, म्हणून त्याने मोक्याच्या ठिकाणी गुंतवणूक करावी आणि निर्माण होणाऱ्या मागील व पुढील दुव्यांनी उर्वरित अर्थव्यवस्थेत गुंतवणूक ओढून आणावी. या वादात लक्षात ठेवण्याजोगा शब्दप्रयोगाचा बारकावा असा : वृद्धी सिद्धांतातील 'संतुलित वृद्धीचा मार्ग' आणि इथला 'संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत' ही एकाच शब्दाची दोन वेगळी रूपे आहेत — पहिले अर्थव्यवस्थेच्या राशी एकाच दराने वाढण्याचे वर्णन आहे, दुसरे गुंतवणूक धोरणाची शिफारस. याच पेपरातील प्रश्न 48 पहिला अर्थ विचारतो आणि हा प्रश्न दुसरा.
आयोग एका पेपरात एकाच संकल्पनेची दोन वेगळी रूपे विचारतो, तेव्हा तो नेमके हेच तपासत असतो की उमेदवाराने शब्द पाठ केला आहे की अर्थ समजून घेतला आहे. इथे 'संतुलित वृद्धी' हा शब्द प्रश्न 48 मध्ये वृद्धीच्या मार्गाच्या अर्थाने येतो आणि इथे नर्क्स यांच्या धोरणसिद्धांताच्या अर्थाने; उत्तरे वेगळी आहेत आणि दोन्ही वेळा शब्द तोच आहे. दुसरा उपयुक्त कोन म्हणजे पर्यायांची रुंदी तपासणे : विधान अ दोन वस्तूप्रकारांची जोडी सांगते, विधान ब एका गटाला त्याच्याच उपगटाशी जोडते, विधान क दोन क्षेत्रांची जोडी सांगते, आणि विधान ड संपूर्ण अर्थव्यवस्था सांगते. सिद्धांताचा युक्तिवाद 'जितकी जास्त क्षेत्रे एकत्र हलतील तितका तो अधिक चालतो' असा असल्याने रुंदीच्या शिडीत सर्वात वरचे विधानच त्याच्याशी जुळते. तिसरा मुद्दा परीक्षा-कौशल्याचा : 'खरे विधान' आणि 'प्रश्नाला अपेक्षित विधान' यांतील फरक. कृषी-उद्योग संतुलन हे खरे विधान आहे, पण विचारले आहे सिद्धांत काय मागतो — आणि सिद्धांत दोन क्षेत्रांच्या जोडीत बसत नाही. आयोग या पट्ट्यात प्रश्न बांधताना खऱ्या पण अपुऱ्या विधानाचा वापर वारंवार करतो, म्हणून प्रत्येक विधान 'खरे आहे का' आणि 'पुरेसे आहे का' या दोन्ही कसोट्यांवर तपासावे.
- संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत — रॅग्नर नर्क्स आणि रोझेनस्टाईन-रोदान यांचा 'बिग पुश' — कोणत्याही एका जोडीत नव्हे, तर अर्थव्यवस्थेच्या सर्व क्षेत्रांत एकाच वेळी व परस्परसुसंगत प्रमाणात गुंतवणूक मागतो.
- या सिद्धांताची यंत्रणा मागणीची आहे : प्रत्येक नव्या उद्योगात रोजगार मिळालेले कामगार इतर उद्योगांचे ग्राहक बनतात, म्हणून रुंद आघाडीवरील गुंतवणूक अशी बाजारपेठ तयार करते जी एकटी गुंतवणूक स्वतःसाठी तयार करू शकली नसती.
- कृषी व उद्योग यांतील संतुलन ही विकासाची खरी अट आहे — धान्य उत्पादन न वाढता झालेला औद्योगिक विस्तार अन्नधान्याच्या किमती वाढवतो व मजुरीवर ताण आणतो — पण ती सर्वसाधारण सिद्धांताची दोन क्षेत्रांपुरती विशेष घटना आहे.
- अल्बर्ट हर्शमन यांची असंतुलित वृद्धीची रणनीती ही विरुद्ध बाजू आहे : भांडवलाची चणचण असलेल्या देशाने मोक्याच्या ठिकाणी गुंतवणूक करावी आणि मागील व पुढील दुव्यांच्या आधारे उर्वरित अर्थव्यवस्थेत गुंतवणूक ओढून आणावी.
- भांडवली वस्तू या औद्योगिक वस्तूंचाच एक प्रकार आहेत, त्यांचा पर्याय नाहीत; औद्योगिकीकरणाच्या चर्चेतील अर्थपूर्ण भेद भांडवली वस्तू विरुद्ध उपभोग्य वस्तू असा असतो आणि भारताच्या दुसऱ्या योजनेतील महालनोबिस रणनीती त्याच निवडीवर उभी होती.
मागणीचा युक्तिवाद एकाच वेळी किती क्षेत्रे हलतात त्या प्रमाणात चालतो, म्हणून त्याला कोणत्याही एका जोडीत बसवता येत नाही; आणि प्रत्येक क्षेत्राला त्याचा कच्चा माल पुरवणाऱ्या क्षेत्रांबरोबर पावले टाकावी लागतात, नाहीतर विस्तारातून वृद्धी न होता अडथळाच तयार होतो. याच्या विरुद्ध रणनीती म्हणजे हर्शमन यांची असंतुलित वृद्धी : मोक्याच्या ठिकाणी गुंतवणूक करा आणि निर्माण होणाऱ्या दुव्यांनी बाकीची अर्थव्यवस्था ओढून घेऊ द्या.
- 'संतुलित वृद्धी' या शब्दाची दोन रूपे एकच मानणे; वृद्धी सिद्धांतातील मार्ग आणि नर्क्स यांची धोरणशिफारस वेगळ्या गोष्टी आहेत
- कृषी-उद्योग संतुलन हे खरे विधान असल्याने तेच अपेक्षित उत्तर मानणे; ते खरे आहे पण सिद्धांताची अट म्हणून अपुरे आहे
- 'भांडवली वस्तू विरुद्ध औद्योगिक वस्तू' असा खरा भेद आहे असे मानणे; भांडवली वस्तू या औद्योगिक वस्तूंचाच उपगट आहेत
- सिद्धांताला गुंतवणुकीच्या रचनेच्या वादात मिसळणे; संतुलित वृद्धी 'काय उत्पादन करावे' नव्हे तर 'किती रुंद आघाडीवर एकाच वेळी गुंतवणूक करावी' हे सांगते
- पर्यायांची रुंदी न तपासणे; सिद्धांताचा युक्तिवाद जितकी जास्त क्षेत्रे एकत्र हलतील तितका बळकट होतो, म्हणून सर्वात व्यापक विधान त्याच्याशी जुळते
विकास अर्थशास्त्रातील हा गट — दारिद्र्याचे दुष्टचक्र, संतुलित वृद्धी, बिग पुश, असंतुलित वृद्धी आणि वृद्धी व विकास यांतील शुम्पिटरचा भेद — एमपीएससीच्या अर्थव्यवस्था विभागात दरवर्षी काही ना काही पुरवतो, आणि याच पेपरात त्याच्या तीन जागा भरलेल्या आहेत. प्रश्न बहुधा तीन आकारांचे असतात : सिद्धांत काय मागतो, तो कोणी मांडला, आणि त्याच्या विरोधात कोण उभे आहे. पर्याय तयार करताना आयोग खरी पण अपुरी विधाने वापरतो, म्हणून प्रत्येक विधानावर दोन कसोट्या लावाव्यात — ते खरे आहे का, आणि प्रश्नाने विचारलेल्या नेमक्या गोष्टीचे उत्तर देते का. तयारीसाठी नाव, एका ओळीची कल्पना आणि विरोधी बाजू असा तिहेरी तक्ता पुरेसा ठरतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
रोझेनस्टाईन-रोदान यांच्या 'बिग पुश' सिद्धांताचा मुख्य युक्तिवाद खालीलपैकी कोणता ?
- (a)गुंतवणूक केवळ कृषी क्षेत्रापुरती मर्यादित ठेवावी
- (b)ठरावीक आकारापेक्षा मोठा, एकाच वेळी अनेक क्षेत्रांत केलेला गुंतवणूक कार्यक्रमच यशस्वी होऊ शकतो
- (c)मोक्याच्या एका क्षेत्रात गुंतवणूक करून दुव्यांवर अवलंबून राहावे
- (d)परकीय मदतीशिवाय कोणतीही गुंतवणूक शक्य नाही
उत्तर(2) ठरावीक आकारापेक्षा मोठा, एकाच वेळी अनेक क्षेत्रांत केलेला गुंतवणूक कार्यक्रमच यशस्वी होऊ शकतो — पायाभूत सुविधा, कामगारांचे प्रशिक्षण आणि मागणी यांतील अविभाज्यता व बाह्य लाभ यांमुळे छोट्या, सुट्या गुंतवणुका फुकट जातात, असा त्यांचा युक्तिवाद आहे. मोक्याच्या ठिकाणी गुंतवणूक करून दुव्यांवर अवलंबून राहण्याची भूमिका अल्बर्ट हर्शमन यांची आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भांडवली वस्तू आणि औद्योगिक वस्तू यांच्यातील संबंधाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)भांडवली वस्तू या औद्योगिक वस्तूंचाच एक प्रकार आहेत
- (b)भांडवली वस्तू आणि औद्योगिक वस्तू परस्परविरोधी गट आहेत
- (c)भांडवली वस्तू केवळ शेतीतच तयार होतात
- (d)औद्योगिक वस्तू म्हणजे फक्त उपभोग्य वस्तू
उत्तर(1) भांडवली वस्तू या औद्योगिक वस्तूंचाच एक प्रकार आहेत — यंत्रे, अवजारे व संयंत्रे ही उद्योगातच तयार होणारी उत्पादने असून ती पुढील उत्पादनासाठी वापरली जातात. म्हणून 'भांडवली वस्तू विरुद्ध औद्योगिक वस्तू' असा भेद अर्थहीन ठरतो; औद्योगिकीकरणाच्या चर्चेतील अर्थपूर्ण भेद भांडवली वस्तू विरुद्ध उपभोग्य वस्तू असा आहे.