MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 55 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2). हे वाक्य रॅग्नर नर्क्स यांचे असून ते त्यांच्या दारिद्र्याच्या दुष्टचक्राच्या मांडणीचे अत्यंत संक्षिप्त रूप आहे. या अर्थतज्ज्ञाचे नाव सामान्यतः 'Nurkse' असे लिहिले जाते, पण या पेपरात इंग्रजी स्तंभात ते 'Ragnar Nurks' असे छापले आहे आणि मराठी स्तंभात त्याच तुटक रूपाला अनुसरून 'रॅग्नर नर्क्स' असे लिप्यंतर आहे; दोन्ही जसेच्या तसे ठेवले आहेत. अविकसित देशांतील भांडवल निर्मितीवरील त्यांच्या मांडणीचा युक्तिवाद असा : अशा अर्थव्यवस्थेतील दारिद्र्य स्वतःच स्वतःला टिकवते, कारण ते दोन्ही बाजूंनी एकाच वेळी भांडवल संचयाची वाट अडवते — आणि वाक्यातील गोलाकारपणा हा दोष नसून तोच मुद्दा आहे. पुरवठ्याच्या बाजूची साखळी अशी : उत्पन्न कमी असल्याने निर्वाहापलीकडे फारसा शिल्लक राहत नाही, म्हणून बचत करण्याची क्षमता कमी; बचत कमी म्हणजे गुंतवणुकीचे प्रमाण कमी; गुंतवणूक कमी म्हणजे प्रत्येक कामगाराच्या हाती काम करण्यासाठी भांडवल कमी, म्हणून उत्पादकता कमी; आणि कमी उत्पादकता हेच उत्पन्न कमी असण्याचे कारण. मागणीच्या बाजूची साखळी समांतर चालते : उत्पन्न कमी म्हणजे क्रयशक्ती कमी, म्हणून कोणत्याही नव्या उत्पादनासाठीची देशांतर्गत बाजारपेठ लहान; बाजारपेठ लहान म्हणजे कारखाना उभारण्याची प्रेरणा कमी, कारण उत्पादन खपणारच नाही; प्रेरणा कमी म्हणजे पुन्हा भांडवल निर्मिती कमी, पुन्हा उत्पादकता कमी आणि पुन्हा उत्पन्न कमी. दोन्ही वर्तुळे स्वतःवरच बंद होतात, आणि म्हणूनच देशाचे दारिद्र्य हे त्याच्या दारिद्र्याचे कारणही असते आणि परिणामही. मागणीच्या बाजूच्या वर्तुळातून नर्क्स यांनी काढलेला व्यावहारिक निष्कर्ष म्हणजे संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत : ज्या बाजारपेठेला विकत घेण्याची ऐपतच नाही तिथे एकटा उद्योग भरभराटू शकत नाही, म्हणून अनेक उद्योगांत एकाच वेळी गुंतवणूक करावी — प्रत्येक उद्योगात रोजगार मिळालेले कामगार इतर उद्योगांचे ग्राहक बनतात आणि बाजारपेठ आतूनच मोठी होते. गर्दीने भरलेल्या शेतीतील छुपी बेकारी ही भांडवली प्रकल्पांसाठी वापरता येणारी दडलेली बचतक्षमता आहे, असाही युक्तिवाद त्यांनी केला. म्हणून उत्तर पर्याय (2).

• (1)जी. मिर्डाल — तिन्ही चुकीच्या नावांपैकी जी. मिर्डाल हे सर्वात धोकादायक नाव आहे, कारण त्यांची मांडणी खरोखर याच्याशी मिळतीजुळती आहे आणि दोन्ही अर्थतज्ज्ञ माहीत असणारा उमेदवारच इथे घुटमळतो. मिर्डाल यांचे 'वर्तुळाकार व संचयी कारणमीमांसा' हे तत्त्व सांगते की गरीब अर्थव्यवस्थेत एखादा बदल स्वतःला संतुलित करण्याऐवजी स्वतःलाच बळ देत जातो — म्हणजे स्वतःला बळकट करणाऱ्या स्पष्टीकरणांच्या याच कुटुंबातील ती कल्पना आहे. पण मिर्डाल हे तत्त्व मुख्यतः प्रदेशांमधील विषमता का रुंदावत जाते हे समजावण्यासाठी वापरतात : प्रगत प्रदेश मागास प्रदेशाकडून भांडवल व कुशल माणसे ओढून घेतो आणि त्याचे प्रतिकूल परिणाम अनुकूल परिणामांपेक्षा वरचढ ठरतात. प्रश्नात छापलेले वाक्य मात्र प्रदेशांच्या विषमतेविषयी नाही, तर एका देशाच्या दारिद्र्याच्या स्वयंपोषी वर्तुळाविषयी आहे — आणि ते वाक्य नर्क्स यांचे आहे.
• (3)रॉबिन्स — रॉबिन्स हे अर्थशास्त्राच्या पूर्णपणे वेगळ्या शाखेतील नाव आहे. अर्थशास्त्राच्या स्वरूपावरील त्यांच्या निबंधातून आलेली दुर्मिळतेवर आधारलेली व्याख्या त्यांच्या नावाशी जोडलेली आहे : उद्दिष्टे आणि पर्यायी उपयोग असलेली दुर्मिळ साधने यांच्यातील नाते म्हणून मानवी वर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे अर्थशास्त्र. ही व्याख्या अर्थशास्त्राची व्याप्ती ठरवते आणि तिच्यामुळे मार्शल यांची 'भौतिक कल्याणा'ची व्याख्या मागे पडली, पण अविकसित देशांतील भांडवल निर्मितीशी तिचा काही संबंध नाही. विकासाच्या अर्थशास्त्रातील प्रश्नात अशी सर्वपरिचित नावे मुद्दाम ठेवली जातात, कारण नाव ओळखीचे असणे आणि ते नेमक्या कल्पनेशी जोडता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत आणि प्रश्न दुसरीच तपासतो.
• (4)मार्शल — मार्शल हे केंब्रिज संप्रदायाचे संस्थापक आणि 'प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स' चे लेखक; त्यांचे योगदान सूक्ष्म अर्थशास्त्रात आहे — मागणी व पुरवठा यांच्या कातरीने ठरणारी किंमत, मागणीची लवचिकता, उपभोक्ता अधिशेष, आणि अल्पकाळ व दीर्घकाळ यांतील भेद. गरीब देशांतील भांडवल निर्मितीचा प्रश्न त्यांच्या कामाचा विषय नव्हता; विकासाचे अर्थशास्त्र ही स्वतंत्र शाखा म्हणून त्यांच्यानंतर, विसाव्या शतकाच्या मध्यावर, आकाराला आली आणि नर्क्स, रोझेनस्टाईन-रोदान, हर्शमन व लुईस ही त्या शाखेची नावे आहेत. प्रश्नातील वाक्य उद्धृतरूपात दिलेले असल्याने ते ओळखीच्या मोठ्या नावाला चिकटवण्याचा मोह होतो; पण उद्धरणाची जोडणी नावाच्या मोठेपणावरून नव्हे, तर त्या नावाने मांडलेल्या कल्पनेवरून करायची असते.

दारिद्र्याचे दुष्टचक्र ही सुरुवातीच्या विकास अर्थशास्त्राची मध्यवर्ती कल्पना असून ती स्वतःवर बंद होणाऱ्या दोन साखळ्या म्हणून लक्षात ठेवणे सर्वात सोपे. पुरवठ्याची साखळी : कमी उत्पन्न — कमी बचत — कमी गुंतवणूक — प्रति कामगार कमी भांडवल — कमी उत्पादकता — आणि पुन्हा कमी उत्पन्न. मागणीची साखळी : कमी उत्पन्न — कमी क्रयशक्ती — लहान बाजारपेठ — गुंतवणुकीची क्षीण प्रेरणा — पुन्हा कमी भांडवल, कमी उत्पादकता आणि कमी उत्पन्न. दोन्ही वर्तुळे बंद असल्याने कोणत्याही एका ठिकाणी केलेला थोडासा प्रयत्न वर्तुळ तोडण्याऐवजी त्यातच शोषला जातो — म्हणूनच या निदानावर उभे राहिलेले सर्व सिद्धांत मोठ्या व एकाच वेळी केलेल्या हस्तक्षेपाची मागणी करतात : नर्क्स यांची संतुलित वृद्धी, ज्यात अनेक उद्योगांतील गुंतवणूक प्रत्येकासाठी बाजारपेठ तयार करते, आणि रोझेनस्टाईन-रोदान यांचा 'बिग पुश', जो अविभाज्यता व बाह्य लाभ यांच्या भाषेत तोच युक्तिवाद मांडतो. यांच्या विरोधात अल्बर्ट हर्शमन उभे राहतात : भांडवलाची चणचण असलेल्या देशाला व्यापक आघाडी उभारता येत नाही, म्हणून त्याने मोक्याच्या क्षेत्रांत मुद्दाम गुंतवणूक करावी आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या तुटी व संधी — मागील व पुढील दुवे — उर्वरित अर्थव्यवस्थेत गुंतवणूक ओढून आणतील. गुन्नार मिर्डाल यांची वर्तुळाकार व संचयी कारणमीमांसा याच कुटुंबातील असली तरी ती प्रदेशांमधील विषमता रुंदावण्याच्या प्रश्नाला लागू केलेली आहे.

अशा श्रेय-जोडणीच्या प्रश्नांशिवाय एमपीएससीचा अर्थव्यवस्थेचा पेपर जवळपास कधीच जात नाही : कधी उद्धरण देऊन ते कोणाचे असे विचारायचे, कधी सिद्धांत देऊन त्याचा जनक विचारायचा, आणि कधी चार अर्थतज्ज्ञ व चार कल्पना जोडायला सांगायच्या. यात फिरणारी नावेही मोजकीच आहेत — अ‍ॅडम स्मिथ, मार्शल, रॉबिन्स, केन्स, नर्क्स, मिर्डाल, रोझेनस्टाईन-रोदान, हर्शमन, शुम्पिटर, अमर्त्य सेन — म्हणून नाव आणि त्याच्यासमोर एका ओळीची कल्पना असा तक्ता करून ठेवला की हे संपूर्ण कुटुंब आवाक्यात येते. मराठी माध्यमातील उमेदवारासाठी एक जादा इशारा : परदेशी नावांचे देवनागरी लिप्यंतर आयोग एकसारखे करत नाही, आणि इथे तर इंग्रजी स्तंभातील छपाईही प्रमाणित स्पेलिंगपेक्षा वेगळी आहे — 'Ragnar Nurks', आणि मराठीत 'रॅग्नर नर्क्स'. म्हणून हा तक्ता स्पेलिंगवरून नव्हे तर कल्पनेवरून पाठ करावा : 'देश गरीब आहे कारण तो गरीब आहे' हे वाक्य दिसताच दुष्टचक्र आणि त्यामागचे नाव आठवले पाहिजे. आणखी एक नोंद : याच पेपरातील प्रश्न 56 नर्क्स यांचा संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत विचारतो आणि प्रश्न 57 शुम्पिटर यांचा वृद्धी व विकासातील भेद — म्हणजे हा संपूर्ण गट एकत्रच अभ्यासलेला बरा.

• 'देश गरीब असतो कारण तो गरीबच असतो' हे वाक्य रॅग्नर नर्क्स यांचे असून ते त्यांच्या दारिद्र्याच्या दुष्टचक्राच्या सिद्धांताचे सार आहे; पेपरात इंग्रजीत 'Ragnar Nurks' आणि मराठीत 'रॅग्नर नर्क्स' असे छापले आहे, तर प्रचलित स्पेलिंग Nurkse असे आहे.
• पुरवठ्याच्या बाजूचे वर्तुळ : कमी उत्पन्न — कमी बचत — कमी गुंतवणूक — प्रति कामगार कमी भांडवल — कमी उत्पादकता — पुन्हा कमी उत्पन्न.
• मागणीच्या बाजूचे वर्तुळ : कमी उत्पन्न — कमी क्रयशक्ती — लहान बाजारपेठ — गुंतवणुकीची क्षीण प्रेरणा — कमी भांडवल निर्मिती — पुन्हा कमी उत्पन्न.
• मागणीच्या बाजूच्या वर्तुळावर नर्क्स यांचा उपाय म्हणजे संतुलित वृद्धी : अनेक उद्योगांत एकाच वेळी गुंतवणूक, जेणेकरून प्रत्येक उद्योगातील कामगार इतर उद्योगांचे ग्राहक बनतील आणि बाजारपेठ आतूनच विस्तारेल.
• गुन्नार मिर्डाल यांचे वर्तुळाकार व संचयी कारणमीमांसेचे तत्त्व यासारखेच पण वेगळे आहे : त्यात प्रतिकूल परिणाम अनुकूल परिणामांपेक्षा वरचढ ठरतात आणि प्रदेशांमधील विषमता कमी होण्याऐवजी रुंदावत जाते.

• मिर्डाल यांची वर्तुळाकार व संचयी कारणमीमांसा आणि नर्क्स यांचे दुष्टचक्र यांची गल्लत करणे; मिर्डाल यांचा भर प्रदेशांमधील रुंदावत्या विषमतेवर आहे
• उद्धरण सर्वात मोठ्या व परिचित नावाला चिकटवणे; जोडणी नावाच्या मोठेपणावरून नव्हे तर कल्पनेवरून करायची असते
• वाक्यातील गोलाकारपणा हा युक्तिवादातील दोष मानणे; ते वर्तुळ बंद असणे हाच सिद्धांताचा मुद्दा आहे
• नर्क्स यांचा संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत आणि वृद्धी सिद्धांतातील संतुलित वृद्धीचा मार्ग एकच मानणे
• परदेशी नावांचे लिप्यंतर एकसारखे असते असे गृहीत धरणे; इथे दोन्ही स्तंभांत नाव तुटक रूपात छापले आहे

श्रेय-जोडणीचे प्रश्न सोडवण्याची पद्धत सोपी आहे : नाव व त्याच्यासमोर एका ओळीची कल्पना असा तक्ता तयार ठेवायचा आणि दोन्ही दिशांनी उजळणी करायची — नावावरून कल्पना आणि कल्पनेवरून नाव. आयोग एकाच पेपरात एका अर्थतज्ज्ञाला दोनदाही आणू शकतो, जसे इथे नर्क्स यांचे वाक्य आणि पुढच्या प्रश्नात त्यांचा संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत. उद्धरणाच्या प्रश्नात नेहमी विचारायचे की हे वाक्य कोणत्या समस्येविषयी बोलते — इथे ते एका देशाच्या स्वयंपोषी दारिद्र्याविषयी बोलते, प्रदेशांमधील विषमतेविषयी नाही, आणि तेवढ्याने मिर्डाल बाद होतात. आणि लिप्यंतरावर विसंबू नये : आयोग परदेशी नावे वेगवेगळ्या प्रकारे लिहितो, म्हणून ओळख स्पेलिंगवर नव्हे तर कल्पनेवर आधारावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दारिद्र्याच्या दुष्टचक्रातील पुरवठ्याच्या बाजूची साखळी खालीलपैकी कोणत्या क्रमाने चालते ?

  • (a)कमी उत्पन्न — कमी बचत — कमी गुंतवणूक — कमी उत्पादकता — कमी उत्पन्न
  • (b)कमी उत्पन्न — लहान बाजारपेठ — क्षीण गुंतवणूक प्रेरणा — कमी उत्पन्न
  • (c)जास्त बचत — जास्त गुंतवणूक — जास्त उत्पादकता — जास्त उत्पन्न
  • (d)कमी लोकसंख्या — कमी मागणी — कमी उत्पादन — कमी उत्पन्न

  उत्तर(1) कमी उत्पन्न — कमी बचत — कमी गुंतवणूक — कमी उत्पादकता — कमी उत्पन्न. ही पुरवठ्याच्या बाजूची साखळी आहे : निर्वाहापलीकडे शिल्लक नसल्याने बचतक्षमता कमी राहते, त्यामुळे गुंतवणूक कमी होते, प्रति कामगार भांडवल कमी राहते आणि उत्पादकता खाली राहते. पर्याय (2) मध्ये दिलेली साखळी खरी आहे, पण ती मागणीच्या बाजूची आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  प्रदेशांमधील विषमता कमी होण्याऐवजी रुंदावत जाते हे सांगणारे 'वर्तुळाकार व संचयी कारणमीमांसा' हे तत्त्व कोणी मांडले ?

  • (a)रॅग्नर नर्क्स
  • (b)गुन्नार मिर्डाल
  • (c)अल्बर्ट हर्शमन
  • (d)आर्थर लुईस

  उत्तर(2) गुन्नार मिर्डाल — त्यांच्या मते गरीब अर्थव्यवस्थेत एखादा बदल स्वतःला संतुलित करण्याऐवजी स्वतःलाच बळ देत जातो, आणि प्रगत प्रदेशाकडे भांडवल व कुशल मनुष्यबळ ओढले जाण्याचे प्रतिकूल परिणाम अनुकूल परिणामांपेक्षा वरचढ ठरतात. नर्क्स यांचे दुष्टचक्र एका देशाच्या स्वयंपोषी दारिद्र्याविषयी आहे, तर हर्शमन दुव्यांच्या आधारे असंतुलित वृद्धीचा युक्तिवाद मांडतात.