MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 51 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 33.3. बहुमित दारिद्र्य निर्देशांक कुटुंबाचे उत्पन्न किती आहे असे विचारत नाही; तो कुटुंब किती बाबतींत वंचित आहे असे विचारतो, आणि मग साचलेली वंचितता नेमकी कधी दारिद्र्य ठरते हे ठरवण्यासाठी त्याला एक नियम लागतो. तोच नियम म्हणजे दारिद्र्याची मर्यादा, आणि ती एक तृतीयांशावर ठेवलेली आहे : ज्या कुटुंबाचा भारित वंचितता गुणांक एकूण शक्य भाराच्या 33.3 टक्के — म्हणजे एक तृतीयांश — किंवा त्यापेक्षा अधिक होतो, ते कुटुंब बहुमित दृष्ट्या दरिद्री मानले जाते. या गुणांकामागचे गणित समजून घेण्यासारखे आहे, कारण हा आकडा 'कशाचा एक तृतीयांश' ते कळल्याशिवाय अर्थपूर्ण होत नाही. निर्देशांक समान भार असलेल्या तीन अंगांवर उभा आहे — आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमान — म्हणजे प्रत्येक अंगाकडे एकूण भाराचा एक तृतीयांश भाग येतो. प्रत्येक अंगातील निर्देशक तो एक तृतीयांश आपसात समान वाटून घेतात, म्हणून दोन निर्देशक असलेल्या अंगात प्रत्येक निर्देशकाचा भार एक षष्ठांश होतो, आणि राहणीमानाच्या अनेक निर्देशकांचा भार प्रत्येकी त्याहून लहान असतो. प्रत्येक निर्देशकावर कुटुंब वंचित आहे की नाही एवढेच ठरवले जाते, ज्यांवर ते वंचित आहे त्या निर्देशकांचे भार बेरीज केले जातात, आणि तयार होणारा वंचितता गुणांक मर्यादेशी ताडून पाहिला जातो. एक तृतीयांश हीच मर्यादा निवडली, कारण ती कुटुंब एका पूर्ण अंगात वंचित असण्याइतकी आहे : आरोग्याच्या दोन्ही निर्देशकांवर, किंवा शिक्षणाच्या दोन्ही निर्देशकांवर, किंवा तेवढाच भार होईल इतक्या राहणीमान निर्देशकांवर वंचित असलेले कुटुंब या उंबरठ्यावर पोहोचते. या पद्धतीला अल्कायर-फॉस्टर पद्धत म्हणतात आणि ती दुहेरी मर्यादेची पद्धत आहे : पहिली मर्यादा प्रत्येक स्वतंत्र निर्देशकावर कुटुंब वंचित आहे का हे ठरवते, तर दुसरी — हीच एक तृतीयांशाची — बेरीज दारिद्र्य म्हणण्याइतकी झाली का हे ठरवते. निर्देशांक स्वतः दोन आकड्यांचा गुणाकार असतो — अशा कुटुंबांचे प्रमाण आणि त्यांच्यातील वंचिततेची सरासरी तीव्रता — म्हणजे ही मर्यादा कोणाला मोजायचे आणि कोणाच्या वंचिततेची सरासरी काढायची, हे दोन्ही ठरवते.

• (1)20.33 — दारिद्र्याची मर्यादा म्हणून हा आकडा चुकीचा आहे, पण या चौकटीत वीस टक्के हा आकडा निरर्थक नाही — आणि नेमके त्यामुळेच हा पर्याय धोकादायक ठरतो. ज्या कुटुंबाचा वंचितता गुणांक वीस टक्के आणि एक तृतीयांश यांच्या दरम्यान असतो, त्याचे वर्णन बहुमित दारिद्र्य निर्देशांकाच्या अहवालांत 'दारिद्र्याच्या उंबरठ्यावरील' म्हणजे दारिद्र्यास असुरक्षित कुटुंब असे केले जाते : ते दरिद्री म्हणून नोंदवले जात नाही, पण रेषेच्या इतके जवळ असते की आणखी एका वंचिततेने ते आत ओढले जाईल. म्हणजे हा आकडा चौकटीतला खरा उंबरठा आहे, फक्त विचारलेल्या प्रश्नाचा नाही. निर्देशांकाच्या तीन उंबरठ्यांचे काम वेगवेगळे आहे हे लक्षात ठेवले — वीस टक्के म्हणजे असुरक्षितता, एक तृतीयांश म्हणजे दारिद्र्य, आणि निम्मे म्हणजे तीव्र दारिद्र्य — तर असे पर्याय गोंधळ घालत नाहीत.
• (2)50.33 — पन्नास टक्के हाही या चौकटीतील खरा उंबरठा आहे आणि तोही विचारलेल्या प्रश्नाचे चुकीचेच उत्तर आहे. ज्या कुटुंबाचा वंचितता गुणांक एकूण शक्य भाराच्या निम्म्यापर्यंत पोहोचतो, ते तीव्र बहुमित दारिद्र्यात असल्याचे मानले जाते — ही दरिद्री कुटुंबांच्या आतली एक उपश्रेणी आहे, दरिद्री ठरवण्याची सीमा नव्हे. तीव्र दारिद्र्यातील प्रत्येक कुटुंब आधीच बहुमित दृष्ट्या दरिद्री असते, कारण पन्नास टक्के हा आकडा एक तृतीयांशाच्या पलीकडचा आहे; पण याच्या उलट खरे नाही — एक तृतीयांश ओलांडलेली अनेक कुटुंबे निम्म्यापर्यंत पोहोचलेली नसतात. प्रश्न दरिद्री ठरवण्याची सीमा विचारतो, दारिद्र्याच्या आतली तीव्रतेची पातळी नव्हे.
• (3)40.33 — उरलेल्या दोन चुकीच्या आकड्यांप्रमाणे चाळीस टक्क्यांना मात्र बहुमित दारिद्र्य निर्देशांकात कोणतेही स्थान नाही; तो असुरक्षिततेचा उंबरठा नाही, दारिद्र्याची मर्यादा नाही आणि तीव्र दारिद्र्याचा उंबरठाही नाही. एक तृतीयांश आणि निम्मे या दोन खऱ्या उंबरठ्यांच्या मधोमध बसणारा प्रशस्त वाटणारा आकडा म्हणूनच तो पर्यायांत ठेवलेला आहे, आणि 'मर्यादा एक तृतीयांशाच्या आसपास कुठेतरी आहे' एवढी ढोबळ जाणीव असणाऱ्या उमेदवाराला तो ओढून घेतो. मराठी स्तंभात एक छपाईची नोंद करण्याजोगी आहे : पर्याय (4) मध्ये '33.3' असा एकाच दशांश स्थळाचा आकडा छापला आहे, तर उरलेले तीन आकडे दोन दशांश स्थळांचे आहेत. एकसारखेपणातील हा फरक पेपरात जसा छापला आहे तसाच ठेवला आहे; तो उत्तर बदलत नाही, आणि केवळ रचनेवरून अंदाज बांधणे या प्रश्नात उपयोगी पडत नाही.

बहुमित दारिद्र्य निर्देशांक दारिद्र्य हे उत्पन्नातील कमतरता म्हणून नव्हे, तर अनेक वंचितता एकाच वेळी भोगणे म्हणून मोजतो; कारण एखादे कुटुंब उत्पन्नाच्या रेषेच्या वर असूनही शिक्षण, स्वच्छतागृह, स्वच्छ इंधन किंवा पुरेसे पोषण यांपासून वंचित असू शकते. संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) आणि ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानवी विकास उपक्रम (OPHI) यांनी प्रसिद्ध केलेला जागतिक निर्देशांक समान भार असलेल्या तीन अंगांवर उभा आहे — आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान — आणि तो दहा निर्देशकांतून मोजला जातो : आरोग्याच्या बाजूने बालमृत्यू व पोषण, शिक्षणाच्या बाजूने शाळेतील वर्षे व शाळेतील उपस्थिती, आणि राहणीमानाच्या बाजूने स्वयंपाकाचे इंधन, स्वच्छतागृह, पिण्याचे पाणी, वीज, घर व मालमत्ता. भारताचा राष्ट्रीय निर्देशांक नीती आयोग प्रसिद्ध करतो; त्याची रचना व एक तृतीयांशाची मर्यादा तीच आहे, पण तो बारा निर्देशक वापरतो — जागतिक दहांमध्ये माता आरोग्य आणि बँक खात्याची उपलब्धता हे दोन जोडून. या निर्देशांकाचा मुख्य आकडा केवळ दरिद्री लोकांचे प्रमाण नाही : निर्देशांक म्हणजे दरिद्री ठरलेल्या लोकांचे प्रमाण गुणिले त्या लोकांची भारित निर्देशकांवरील सरासरी वंचितता — म्हणजे किती जण दरिद्री आहेत आणि किती खोलवर आहेत, या दोन्ही गोष्टी तो नोंदवतो. यामुळे देश आपला निर्देशांक दोन प्रकारे कमी करू शकतो : कुटुंबे मर्यादेच्या वर नेऊन, किंवा मर्यादेखाली उरलेल्यांच्या वंचितता कमी करून.

आकड्याच्या स्मरणावर आधारलेल्या प्रश्नांत आयोग बहुधा खऱ्या चौकटीतलेच इतर आकडे चुकीचे पर्याय म्हणून ठेवतो, आणि हा प्रश्न त्याचे स्वच्छ उदाहरण आहे : वीस टक्के आणि पन्नास टक्के हे दोन्ही बहुमित दारिद्र्य निर्देशांकातील खरे उंबरठे आहेत, फक्त ते वेगळ्या गोष्टी ठरवतात. त्यामुळे 'हा आकडा या विषयात येतो' एवढ्या ओळखीवर उत्तर देणारा उमेदवार अडकतो, आणि 'हा आकडा नेमके काय ठरवतो' असे विचारणारा सुटतो. म्हणून तयारी करताना निर्देशांकाचे तीन उंबरठे त्यांच्या कामासह लिहून ठेवावेत — वीस टक्के म्हणजे दारिद्र्यास असुरक्षित, एक तृतीयांश म्हणजे बहुमित दरिद्री, निम्मे म्हणजे तीव्र बहुमित दरिद्री. दुसरी नोंद रचनेची : मर्यादा एक तृतीयांश आहे कारण अंगे तीन आहेत आणि त्यांचे भार समान आहेत; म्हणजे आकडा पाठ न करताही रचनेवरून तो काढता येतो, आणि रचनेतून काढलेला आकडा परीक्षेच्या ताणात टिकतो. मराठी स्तंभातील छपाईची एक नोंद : पर्याय (4) मध्ये '33.3' असे एकच दशांश स्थळ छापले आहे तर उरलेल्या तिन्ही पर्यायांत दोन दशांश स्थळे आहेत; पेपरात छापले आहे तसेच ठेवले आहे.

• ज्या कुटुंबाचा भारित वंचितता गुणांक एकूण शक्य भाराच्या 33.3 टक्के म्हणजे एक तृतीयांश किंवा त्याहून अधिक होतो, ते कुटुंब बहुमित दृष्ट्या दरिद्री मानले जाते; हीच बहुमित दारिद्र्य निर्देशांकाची दारिद्र्य मर्यादा आहे.
• मर्यादा एक तृतीयांश आहे कारण निर्देशांकाला आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान अशी समान भाराची तीन अंगे आहेत; म्हणून एक तृतीयांश भार म्हणजे एका पूर्ण अंगाइतका भार.
• वीस टक्के ते एक तृतीयांश या दरम्यानचा वंचितता गुणांक कुटुंबाला दारिद्र्यास असुरक्षित ठरवतो, तर पन्नास टक्के किंवा त्याहून अधिक गुणांक तीव्र बहुमित दारिद्र्य दर्शवतो.
• जागतिक बहुमित दारिद्र्य निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) आणि ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानवी विकास उपक्रम (OPHI) प्रसिद्ध करतात आणि तो तीन अंगांतील दहा निर्देशक वापरतो.
• भारताचा राष्ट्रीय बहुमित दारिद्र्य निर्देशांक नीती आयोग प्रसिद्ध करतो आणि तो बारा निर्देशक वापरतो — जागतिक दहा निर्देशकांत माता आरोग्य व बँक खात्याची उपलब्धता हे दोन जोडून.

• वीस टक्के हा असुरक्षिततेचा उंबरठा दारिद्र्याची मर्यादा मानणे
• पन्नास टक्के हा तीव्र दारिद्र्याचा उंबरठा दरिद्री ठरवण्याची सीमा मानणे
• आकडा नुसता पाठ करणे; रचनेवरून तो काढता येतो — तीन समान अंगे म्हणजे एक तृतीयांश
• बहुमित दारिद्र्य म्हणजे उत्पन्नाच्या दारिद्र्य रेषेचेच दुसरे रूप मानणे; इथे मोजमाप वंचिततेचे आहे, उत्पन्नाचे नाही
• जागतिक निर्देशांकातील दहा निर्देशक व भारताच्या राष्ट्रीय निर्देशांकातील बारा निर्देशक यांची गल्लत करणे

बहुमित दारिद्र्य निर्देशांक एमपीएससीच्या पेपरात चार रूपांत येतो : याच प्रश्नासारखा आकड्याच्या स्मरणाचा, घटकांचा — किती अंगे व किती निर्देशक, कोणता निर्देशक कोणत्या अंगात — संस्थात्मक, म्हणजे जागतिक व राष्ट्रीय आवृत्ती कोण प्रसिद्ध करते, आणि चालू घडामोडींचा, म्हणजे ताज्या राष्ट्रीय अहवालात भारताचे किंवा महाराष्ट्राचे चित्र काय. निर्देशांक दर काही वर्षांनी नव्याने प्रसिद्ध होत असल्याने प्रमाण व तीव्रतेचे आकडे बदलतात, पण रचना बदलत नाही; म्हणून टिकाऊ तयारी म्हणजे रचनाच लक्षात ठेवणे — तीन अंगे, दहा किंवा बारा निर्देशक, अंगांचे समान भार, आणि वीस टक्के, एक तृतीयांश व निम्मे हे तीन उंबरठे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बहुमित दारिद्र्य निर्देशांकात कुटुंबाचा वंचितता गुणांक 50 टक्के किंवा त्याहून अधिक असेल, तर त्या कुटुंबाचे वर्गीकरण कसे होते ?

  • (a)दारिद्र्यास असुरक्षित
  • (b)तीव्र बहुमित दारिद्र्यात
  • (c)दारिद्र्य रेषेच्या वर
  • (d)केवळ उत्पन्नाच्या दृष्टीने दरिद्री

  उत्तर(2) तीव्र बहुमित दारिद्र्यात — निम्म्या किंवा त्याहून अधिक भारित वंचिततेचा गुणांक तीव्र बहुमित दारिद्र्य दर्शवतो; ही दरिद्री कुटुंबांच्या आतील उपश्रेणी आहे, कारण अशी कुटुंबे एक तृतीयांशाची दारिद्र्य मर्यादा आधीच ओलांडलेली असतात. वीस टक्के ते एक तृतीयांश या दरम्यानचा गुणांक कुटुंबाला दारिद्र्यास असुरक्षित ठरवतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारताचा राष्ट्रीय बहुमित दारिद्र्य निर्देशांक कोण प्रसिद्ध करते आणि तो किती निर्देशक वापरतो ?

  • (a)भारतीय रिझर्व्ह बँक — दहा निर्देशक
  • (b)नीती आयोग — बारा निर्देशक
  • (c)केंद्रीय सांख्यिकी कार्यालय — आठ निर्देशक
  • (d)संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम — बारा निर्देशक

  उत्तर(2) नीती आयोग — बारा निर्देशक. भारताचा राष्ट्रीय निर्देशांक जागतिक निर्देशांकाचीच रचना व एक तृतीयांशाची मर्यादा वापरतो, पण जागतिक दहा निर्देशकांत माता आरोग्य आणि बँक खात्याची उपलब्धता हे दोन जोडून बारा निर्देशक वापरतो. जागतिक निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम व ऑक्सफर्ड दारिद्र्य व मानवी विकास उपक्रम यांनी प्रसिद्ध केला जातो.