अटल पुनरुज्जीवन व शहरी परिवर्तन अभियान (AMRUT) विषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर नाही ?
- (1)AMRUT हे भारत सरकारचे प्रमुख अभियान आहे
- (2)गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय यांनी हे अभियान सुरू केले आहे
- (3)ते देशभरातील शहरांमधील पाण्याच्या पुरवठ्याची आव्हाने सोडविते
- (4)25 जून 2015 मध्ये देशातील 500 शहरांमध्ये ते कार्यान्वीत करण्यात आले
बरोबर उत्तर पर्याय (3). कोणत्याही पर्यायाकडे वळण्यापूर्वी प्रश्न दोनदा वाचा, कारण हा नकारार्थी प्रश्न आहे : कोणते विधान बरोबर 'नाही' असे तो विचारतो, आणि छपाईत 'नाही' हा शब्द ठळक केलेला नाही — पानावर कोणतीही खूण इशारा देत नाही. म्हणजे जी तीन विधाने खरी आहेत ती उत्तरातून वगळायची आणि जे कोसळते तेच शोधायचे. विधान (3) म्हणते की अमृत 'देशभरातील शहरांमधील पाण्याच्या पुरवठ्याची आव्हाने सोडविते', आणि हे विधान व्याप्तीच्या मुद्द्यावर कोसळते. अमृत अभियान देशातील शहरांमध्ये सरसकट नव्हे, तर निवडक पाचशे शहरे व नगरांमध्ये सुरू करण्यात आले; ही निवड लोकसंख्येचा आकार आणि वारसा वा नदीकाठचे शहर असणे अशा निकषांवर झाली, आणि भारतातील बहुसंख्य वैधानिक शहरे या अभियानाबाहेरच राहिली. या प्रश्नात त्याचा पुरावा प्रश्नातच आहे : विधान (4) पाचशे शहरांचा आकडा देते, म्हणजे विधान (4) खरे मानणाऱ्या उमेदवाराने अभियानाची व्याप्ती निवडक होती हे आधीच मान्य केलेले असते आणि मग तो तिला देशव्यापी म्हणणारे विधान स्वीकारू शकत नाही. विधान (3) खराब वर्णन ठरण्याचे दुसरे स्वतंत्र कारणही आहे : पाणीपुरवठा हे अभियानाच्या भर देण्याच्या क्षेत्रांपैकी एक क्षेत्र आहे, संपूर्ण अभियान नव्हे. अमृतची आखणी पाच शीर्षकांखाली मूलभूत नागरी पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी झाली — पाणीपुरवठा, मलनिःसारण व मैलागाळ व्यवस्थापन, पावसाळी पाण्याचा निचरा, हरित जागा व उद्याने, आणि बिगर-यांत्रिक शहरी वाहतूक — आणि त्यांना नागरी सुधारणा व क्षमता बांधणी जोडलेली आहे; त्यामुळे अभियानाला केवळ पाणीपुरवठ्यापुरते मर्यादित करणारे वाक्य ज्या पाचशे शहरांत ते चालले तिथेही त्याचे स्वरूप कमी करून सांगते. व्याप्तीचाच अर्थ अपेक्षित होता याला पुढच्या घडामोडीनेही दुजोरा मिळतो : 1 ऑक्टोबर 2021 रोजी सुरू झालेले अमृत 2.0 मुद्दाम सर्व वैधानिक शहरांपर्यंत वाढवण्यात आले आणि पाणीपुरवठ्याच्या सार्वत्रिक व्याप्तीचे उद्दिष्ट त्याला दिले गेले — पहिले अभियान आधीच देशभरातील शहरांत पोहोचले असते तर याची गरजच पडली नसती. म्हणून विधान (3) हेच बरोबर नसलेले विधान आहे आणि उत्तर पर्याय (3).
- (1)AMRUT हे भारत सरकारचे प्रमुख अभियान आहे — हे विधान बरोबर आहे, म्हणून 'कोणते विधान बरोबर नाही' असे विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ते असू शकत नाही. अमृत हे केंद्र शासनाच्या प्रमुख नागरी अभियानांपैकी एक असून ते स्मार्ट सिटी अभियान आणि शहरी भागांसाठीची प्रधानमंत्री आवास योजना यांच्यासोबत नागरी उपक्रमांच्या एकाच संचाचा भाग म्हणून सुरू झाले, आणि अभियान काळासाठी त्याला मोठे केंद्रीय अर्थसाहाय्य देण्यात आले. इथे उमेदवार अडखळतो, कारण 'प्रमुख अभियान' ही अनौपचारिक वर्णनात्मक भाषा आहे, व्याख्येने ठरलेली संज्ञा नव्हे — आणि नकारार्थी प्रश्नात मोघम वाटणारे वाक्यच पेरलेली चूक वाटू लागते. या रचनेत सुरक्षित प्रवृत्ती नेमकी उलटी असते : सैलसर शब्दांत मांडलेले पण खरे विधान ही आपण शोधत असलेली चूक नसते; चूक बहुधा तपासता येणारी एखादी गोष्ट — आकडा, तारीख किंवा व्याप्ती — चुकीची सांगणाऱ्या विधानात असते.
- (2)गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय यांनी हे अभियान सुरू केले आहे — हे विधान बरोबर मानले जाते आणि तेच उत्तर नाही. अमृत हा गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालयाचा कार्यक्रम आहे; तेच मंत्रालय अभियान राबवते, ज्या राज्य वार्षिक कृती आराखड्यांतून ते चालते त्यांना मंजुरी देते आणि त्यांच्या आधारे राज्यांना केंद्रीय साहाय्य वितरित करते. प्रशासकीय इतिहासाची एक नोंद इथे उपयुक्त आहे — या पर्यायाला आव्हान म्हणून नव्हे, तर माहिती म्हणून : जून 2015 मध्ये अभियान सुरू झाले त्या दिवशी या खात्याचे नाव शहरी विकास मंत्रालय असे होते, आणि 2017 साली शहरी विकास व गृहनिर्माण ही खाती एकत्र आणल्यावर त्याला आजचे नाव मिळाले; म्हणजे गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय हे त्याच खात्याचे उत्तराधिकारी रूप आहे आणि अभियान सुरुवातीपासून त्याच्याच जबाबदारीत राहिले आहे. नकारार्थी प्रश्नात काम एकच असते — जे विधान कोसळते ते शोधणे — आणि अभियान चालवणाऱ्या मंत्रालयाचे नाव देणाऱ्या विधानापेक्षा पर्याय (3) मधील व्याप्तीचा दावा कितीतरी उघडपणे कोसळतो.
- (4)25 जून 2015 मध्ये देशातील 500 शहरांमध्ये ते कार्यान्वीत करण्यात आले — हे विधान त्याच्या दोन्ही तपशिलांत बरोबर आहे, म्हणून ते उत्तर असू शकत नाही. अमृत 25 जून 2015 रोजी सुरू झाले — त्याच दिवशी स्मार्ट सिटी अभियान व शहरी आवास योजनाही सुरू झाली — आणि त्याची व्याप्ती निवडक पाचशे शहरे व नगरे एवढी होती. इथे उमेदवार एका ठरावीक पद्धतीने गुण गमावतो : तारीख व आकडा हेच परीक्षक बदलून टाकतो हे त्याला माहीत असते, ते नेमके आठवत नसतात, आणि केवळ संशयावरून तो हाच पर्याय निवडतो. नकारार्थी प्रश्नात ही प्रवृत्ती चुकीची ठरते, कारण आपल्याला पडताळता न येणारे विधान त्यामुळे खोटे ठरत नाही. शिवाय हे लक्षात घेण्याजोगे आहे की हा पर्याय आणि पर्याय (3) एकाच वेळी खरे असू शकत नाहीत — एक निवडक पाचशे शहरे म्हणतो, दुसरा देशभरातील शहरे म्हणतो; ही जोडीच चूक कुठे दडली आहे याचा भक्कम इशारा देते आणि प्रश्न या दोहोंपैकी कोणावर विश्वास ठेवायचा एवढ्यावर येऊन थांबतो.
अमृत हे 2015 साली सुरू झालेल्या केंद्र पुरस्कृत नागरी अभियानांच्या पिढीतील आहे, आणि त्याच्या शेजारच्या अभियानांपेक्षा ते कशाने वेगळे आहे हे पाहिले की ते नीट समजते. स्मार्ट सिटी अभियानाने स्पर्धेतून तुलनेने कमी शहरे निवडली आणि त्यांच्यातील ठरावीक क्षेत्राचा विकास व तंत्रज्ञानाधारित प्रकल्प यांना निधी दिला; अमृतने त्याहून व्यापक अशी पाचशे शहरे घेतली आणि नागरी पायाभूत सुविधांच्या साध्या, चकाकी नसलेल्या गरजांना निधी दिला : नळाद्वारे पाणीपुरवठा, मलनिःसारण जाळे व मैलागाळ व्यवस्थापन, पूर कमी करण्यासाठी पावसाळी पाण्याचा निचरा, उद्याने व हरित जागा, आणि चालणे व सायकल चालवणे यासाठीच्या सुविधा. त्याचे साधन म्हणजे राज्य वार्षिक कृती आराखडा — प्रत्येक राज्याने आपल्या शहरांचे प्रस्ताव एकत्र करून एकच आराखडा तयार करायचा आणि केंद्रीय मंत्रालयाकडून तो मंजूर करून घ्यायचा; म्हणजे प्रकल्पांची निवड दिल्लीकडे नव्हे तर राज्यांकडे राहिली. ही रचना मुद्दाम अशी होती, जेणेकरून प्रकल्प दिल्लीहून चालवण्याऐवजी राज्य व नगरपालिकांची क्षमता वाढावी. निधीला प्रोत्साहन म्हणून नागरी सुधारणा व क्षमता बांधणीचा एक संच जोडलेला होता — नगरपालिकांचे लेखांकन सुधारणे, ई-प्रशासन आणि स्वतःच्या उत्पन्नाचे स्रोत वाढवणे. 1 ऑक्टोबर 2021 रोजी सुरू झालेल्या अमृत 2.0 ने हाच दृष्टिकोन सर्व वैधानिक शहरांपर्यंत नेला, पाणीपुरवठ्याच्या सार्वत्रिक व्याप्तीचे उद्दिष्ट जाहीर केले आणि प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा पुनर्वापर व शहरी जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन यांवर अधिक भर दिला.
या पेपरातील सर्वात हमखास चुकणारा प्रश्नगट म्हणजे नकारार्थी प्रश्न — सात प्रश्नांत नकार वा वगळणी आहे, आणि 2024 च्या पेपराप्रमाणे इथे नकारदर्शक शब्द ठळक छापलेला नाही, म्हणजे पानावर कोणताही इशारा नाही. यातून वाचवणारी पद्धत यांत्रिक आहे : प्रश्न वाचा, आपण खोटे विधान शोधतो आहोत अशी समासात खूण करा, मग प्रत्येक पर्यायावर स्वतंत्रपणे खरे-खोटे अशी खूण करा आणि शेवटी प्रश्नाकडे परत या. इथे गुण गमावणारा उमेदवार बहुधा चारही तथ्ये माहीत असूनही उलट प्रश्नाचे उत्तर देणारा असतो, योजना माहीत नसणारा नव्हे. हा प्रश्न आणखी एका सवयीला बक्षीस देतो — एकाच वेळी टिकू न शकणारे पर्याय शोधणे : विधान (3) देशव्यापी व्याप्ती सांगते आणि विधान (4) पाचशे शहरांचा आकडा देते; हा विरोध दिसला की उत्तर याच दोहोंत आहे हे कळते आणि लक्ष कोणावर विश्वास ठेवायचा एवढ्यावर केंद्रित करता येते. एमपीएससी नागरी अभियानांवर भरपूर प्रश्न विचारते, कारण मोठ्या राज्यांत महाराष्ट्र सर्वाधिक नागरी राज्यांपैकी एक आहे आणि राज्यातील अनेक शहरे या अभियानात समाविष्ट होती; त्यामुळे प्रत्येक अभियानाचे सुरू होण्याचे वर्ष, मंत्रालय, व्याप्ती आणि भर देण्याची क्षेत्रे हे सर्व विचारले जाऊ शकते.
- अटल पुनरुज्जीवन व शहरी परिवर्तन अभियान (AMRUT) 25 जून 2015 रोजी निवडक पाचशे शहरे व नगरांमध्ये सुरू झाले; ते देशातील सर्व शहरांमध्ये सुरू झालेले नाही.
- अभियानाची भर देण्याची क्षेत्रे : पाणीपुरवठा, मलनिःसारण व मैलागाळ व्यवस्थापन, पावसाळी पाण्याचा निचरा, हरित जागा व उद्याने, आणि बिगर-यांत्रिक शहरी वाहतूक; यांना नागरी सुधारणा व क्षमता बांधणी हे जादा घटक जोडलेले आहेत.
- अमृत गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय राबवते; तेच राज्य वार्षिक कृती आराखड्यांना मंजुरी देते आणि त्यांच्या आधारे केंद्रीय साहाय्य वितरित करते. जून 2015 मध्ये अभियान सुरू झाले त्या दिवशी या खात्याचे नाव शहरी विकास मंत्रालय होते आणि 2017 साली खाती एकत्र आल्यावर त्याला आजचे नाव मिळाले.
- अमृत, स्मार्ट सिटी अभियान आणि प्रधानमंत्री आवास योजनेचा शहरी घटक हे तिन्ही एकाच दिवशी, केंद्राच्या नागरी उपक्रमांच्या एकाच संचाचा भाग म्हणून सुरू झाले.
- अमृत 2.0 हे 1 ऑक्टोबर 2021 रोजी सुरू झाले आणि त्याने अभियान सर्व वैधानिक शहरांपर्यंत नेले; पाणीपुरवठ्याची सार्वत्रिक व्याप्ती हे त्याचे उद्दिष्ट असून प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा पुनर्वापर व शहरी जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन यांवर त्यात भर आहे.
पाच प्रमुख क्षेत्रे : पाणीपुरवठा, मलनिस्सारण व मैलागाळ व्यवस्थापन, पावसाच्या पाण्याचा निचरा, हरित जागा व उद्याने, आणि बिगरयांत्रिक शहरी वाहतूक. व्याप्तीचाच अर्थ अभिप्रेत आहे याला अमृत 2.0 (1 ऑक्टोबर 2021) दुजोरा देते : सर्वांसाठी पाणी हे उद्दिष्ट ठेवून ते सर्वच वैधानिक नगरांपर्यंत वाढवण्यात आले — पहिले अभियान देशभरातील शहरांपर्यंत पोहोचले असते तर त्याची गरजच पडली नसती. नकारार्थी प्रश्नात एक गोष्ट पक्की ठेवा : जो तपशील पडताळता येत नाही तो केवळ त्यामुळे चुकीचा ठरत नाही.
- प्रश्नातील नकार निसटणे आणि बरोबर असलेले विधान निवडणे; छपाईत 'नाही' हा शब्द ठळक नसल्याने या रचनेत हीच चूक सर्वाधिक होते
- निवडक शहरांपुरत्या मर्यादित अभियानाचे वर्णन देशव्यापी असल्यासारखे वाचणे
- तारीख वा आकडा असलेला पर्याय केवळ आठवत नाही म्हणून निवडणे; पडताळता न येणारे विधान त्यामुळे खोटे ठरत नाही
- अमृतला केवळ पाणीपुरवठ्याची योजना मानणे; त्यात मलनिःसारण व मैलागाळ, पावसाळी पाण्याचा निचरा, हरित जागा व बिगर-यांत्रिक वाहतूकही येते
- एकाच वेळी टिकू न शकणारी दोन विधाने यादीत असतानाही ती जोडी लक्षात न घेणे; ती जोडीच उत्तर कुठे आहे याचा इशारा असते
केंद्राच्या योजनांवरील प्रश्न सुरू होण्याचे वर्ष, मंत्रालय, व्याप्ती आणि घटक अशा चार जागांवरून बांधले जातात, आणि इथे वापरलेले नकारार्थी रूप हे यांतील अनेक गोष्टी एकाच वेळी तपासण्याचे आयोगाचे आवडते साधन आहे — कारण चौथा पर्याय निवडण्यापूर्वी उरलेली तीन विधाने पडताळावी लागतात. ज्या अभियानांना 2.0 आवृत्ती आहे ती परीक्षकासाठी विशेष सोयीची असतात, कारण दोन आवृत्त्यांतील फरक — इथे निवडक पाचशे शहरे विरुद्ध सर्व वैधानिक शहरे — तयार खोटे विधान पुरवतो. कोणत्याही अभियानाची किफायतशीर तयारी म्हणजे पाच ओळींची नोंद : सुरू होण्याची तारीख, मंत्रालय, व्याप्ती, भर देण्याची क्षेत्रे आणि पुढच्या आवृत्तीत काय बदलले — या पाच ओळींवरून त्या योजनेवर बांधता येणाऱ्या जवळपास प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देता येते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अमृत (AMRUT) अभियानाच्या भर देण्याच्या क्षेत्रांत खालीलपैकी कोणत्या बाबीचा समावेश होत नाही ?
- (a)पाणीपुरवठा
- (b)मलनिःसारण व मैलागाळ व्यवस्थापन
- (c)शहरांतील मेट्रो रेल्वे प्रकल्प
- (d)हरित जागा व उद्याने
उत्तर(3) शहरांतील मेट्रो रेल्वे प्रकल्प — अमृतची पाच भर-क्षेत्रे म्हणजे पाणीपुरवठा, मलनिःसारण व मैलागाळ व्यवस्थापन, पावसाळी पाण्याचा निचरा, हरित जागा व उद्याने, आणि बिगर-यांत्रिक शहरी वाहतूक, म्हणजे चालणे व सायकलसाठीच्या सुविधा. मेट्रो रेल्वेचे प्रकल्प स्वतंत्र नागरी वाहतूक धोरण व निधीव्यवस्थेखाली येतात, अमृत अभियानाखाली नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अमृत 2.0 अभियानाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)ते 1 ऑक्टोबर 2021 रोजी सुरू झाले आणि सर्व वैधानिक शहरांपर्यंत विस्तारले
- (b)ते केवळ मूळ पाचशे शहरांपुरतेच मर्यादित ठेवण्यात आले
- (c)ते ग्रामविकास मंत्रालयाकडे सोपवण्यात आले
- (d)त्यात पाणीपुरवठ्याचा घटक वगळण्यात आला
उत्तर(1) ते 1 ऑक्टोबर 2021 रोजी सुरू झाले आणि सर्व वैधानिक शहरांपर्यंत विस्तारले — पाणीपुरवठ्याची सार्वत्रिक व्याप्ती हे त्याचे जाहीर उद्दिष्ट असून प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा पुनर्वापर व शहरी जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन यांवरही त्यात भर आहे. अभियान गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालयाकडेच आहे आणि पाणीपुरवठा हा त्याचा केंद्रस्थानी असलेला घटक आहे.