MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 4 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'शुंग आणि विदर्भ (यज्ञसेन) घराणे'. 'मालविकाग्निमित्र' हे कालिदासाचे नाटक अग्निमित्र आणि मालविका यांच्याविषयीचे आहे, आणि ही दोन्ही नावे घराण्यांशी बांधलेली आहेत. अग्निमित्र हा विदिशेहून राज्य करणारा शुंग राजा — इ. स. पू. सुमारे 185 मध्ये मौर्य सत्ता संपवून शुंग घराणे स्थापणाऱ्या पुष्यमित्र शुंगाचा मुलगा. नाटक स्वतःच हा काळ पक्का करते, कारण त्यात पुष्यमित्राच्या अश्वमेधाचा आणि यज्ञाचा घोडा राखणाऱ्या त्याच्या नातवाचा — वसुमित्राचा — उल्लेख येतो. मालविका ही प्रमुख राणी धारिणी हिची सेविका म्हणून अग्निमित्राच्या दरबारात प्रथम दिसते, पण प्रत्यक्षात ती विदर्भाच्या राजघराण्यातील राजकन्या आहे; आणि नाटकाचा राजकीय धागा म्हणजे विदर्भाचा अधिपती यज्ञसेन याच्याशी अग्निमित्राचा झगडा — पर्याय (1) मध्ये कंसात छापलेले नावच ते. कथानकाचा शेवट असा : वरदा नदीच्या रेषेवर विदर्भाचे राज्य यज्ञसेन आणि त्याचा आप्त माधवसेन यांच्यात विभागले जाते, मालविका ही माधवसेनाची बहीण असल्याचे उघड होते, आणि तिचा अग्निमित्राशी विवाह होऊन या तडजोडीवर शिक्कामोर्तब होते. शुंग घराणे आणि विदर्भाचे घराणे यांच्यातला हा विवाहसंबंधच प्रश्नात विचारला आहे, म्हणून नाटक ज्यावर प्रकाश टाकते तो पर्याय (1) आहे. या नाटकाचे व्यापक मोल असे की, शुंग घराण्याच्या आरंभीच्या पिढीला मांस-रक्त देणारा तो एकमेव वाङ्मयीन स्रोत आहे : कितीतरी शतकांनंतर लिहिलेले दरबारी नाटक असूनही त्याने शुंग-विदर्भ संघर्षाची, त्याच्या वैवाहिक सोडवणुकीची आणि सिंधू नदीकाठी शुंग सैन्याचा यवनांशी झालेल्या गाठीची स्मृती जपली आहे. उरलेल्या तिन्ही पर्यायांतील प्रत्येक जोडी खऱ्या इतिहासातील एखाद्या विवाहसंबंधाची आठवण करून देते, पण ती या नाटकाची नाही — आणि दोन जोड्या तर या नाटकाच्या काळाच्याही नाहीत.

• (2)गुप्त आणि वाकाटक घराणे — या यादीतला सर्वांत धोकादायक पर्याय हाच, कारण गुप्त-वाकाटक विवाहसंबंध खरा आहे आणि प्रसिद्धही : दुसऱ्या चंद्रगुप्ताची कन्या प्रभावतीगुप्ता हिचा विवाह वाकाटक राजा दुसरा रुद्रसेन याच्याशी झाला, आणि पतीच्या निधनानंतर तिने आपल्या मुलांच्या वतीने कारभारी म्हणून वाकाटक राज्य चालवले — या संबंधाने एका पिढीभराचे दख्खनचे राजकारण घडवले. सापळा आणखी तीक्ष्ण होतो तो अभ्यासकांच्या जुन्या मताने : कालिदास दुसऱ्या चंद्रगुप्ताच्या दरबारी होता असे बहुधा मानले जाते, आणि त्यामुळे कालिदासाचे प्रत्येक नाटक गुप्त घराण्याच्या इतिहासाला जोडून टाकण्याचा मोह होतो. पण 'मालविकाग्निमित्र'चा काळ त्याहून कित्येक शतके आधीचा, शुंग पर्वातला आहे, आणि त्यातील शुंग पात्रांची नावे नाटकात स्पष्ट येतात. कवीचा आश्रयदाता कोण आणि त्याने लिहायला निवडलेले घराणे कोणते, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
• (3)शक आणि सातवाहन घराणे — शक व सातवाहन घराण्यांत विवाहसंबंध झाला होता हे खरे — पहिल्या रुद्रदामनाच्या जुनागढ शिलालेखात त्याची कन्या सातवाहन राजाला दिल्याची नोंद येते, आणि इसवी सनाच्या पहिल्या दोन शतकांत पश्चिम दख्खनमध्ये शक-सातवाहन संघर्ष व तडजोड दोन्ही चालू राहतात. पण हा संबंध शिलालेख व नाण्यांतून कळतो, 'मालविकाग्निमित्र'मधून नव्हे, आणि तो अग्निमित्राच्या कितीतरी नंतरच्या काळातला आहे. शक व सातवाहन यांचा वैवाहिक दुवा नीट लक्षात ठेवलेल्या उमेदवाराने विवाहाचा उल्लेख येताच तीच आठवण पुढे करावी, यासाठीच हा पर्याय ठेवला आहे. प्रश्न मात्र एका विशिष्ट ग्रंथावरून काय कळते हे विचारतो; म्हणून कसोटी नाटकातील पात्रे माहीत आहेत का ही आहे, कोणताही विवाहसंबंध आठवतो का ही नाही.
• (4)चालुक्य आणि वर्धन घराणे — चालुक्य आणि वर्धन ही घराणी सातव्या शतकात समकालीन होती खरी, पण नातेवाईक म्हणून नव्हे तर प्रतिस्पर्धी म्हणून : बदामीच्या दुसऱ्या पुलकेशीने नर्मदेवर हर्षवर्धनाची आगेकूच रोखली, आणि ऐहोळे शिलालेखात नोंदलेला हाच संघर्ष या दोन घराण्यांतील इतिहासाने जपलेला संबंध आहे. हर्षाच्या घराण्यात वैवाहिक संबंध झाला तो चालुक्यांशी नव्हे — त्याची बहीण राज्यश्री हिचा विवाह मौखरी घराण्यातील ग्रहवर्मन याच्याशी झाला होता. शिवाय सातवे शतक हे 'मालविकाग्निमित्र'च्या जगापासून फार दूर आहे; त्यामुळे हा पर्याय घराण्यांच्या वस्तुस्थितीवरही चुकतो आणि नाटकाच्या कालक्रमावरही.

'मालविकाग्निमित्र' हे कालिदासाचे सर्वांत आधीचे नाटक मानले जाते, आणि इतिहासाच्या दृष्टीने त्याचे मोल त्याच्या काव्यगुणाइतकेच त्याने जपलेल्या राजकीय स्मृतीत आहे. मौर्य सत्तेचा शेवट करून पुष्यमित्र शुंगाने इ. स. पू. सुमारे 185 मध्ये शुंग घराणे स्थापले; त्याचा मुलगा अग्निमित्र विदिशेहून राज्य करत होता आणि तोच या नाटकाचा नायक. नाटकात पुष्यमित्राच्या अश्वमेधाचा उल्लेख येतो, यज्ञाचा घोडा राखणारा नातू वसुमित्र येतो आणि सिंधू नदीकाठी यवनांशी झालेली गाठ येते — म्हणजे शुंग काळाविषयी शिलालेख व नाण्यांपलीकडे जाऊन जे थोडे सांगता येते, त्याचा बराचसा भाग या नाटकातून येतो. दुसरा धागा विदर्भाचा. यज्ञसेन आणि माधवसेन यांच्यातील तंट्यात अग्निमित्राने हस्तक्षेप केला, विदर्भाचे राज्य वरदा नदीच्या रेषेवर दोघांत वाटले गेले आणि माधवसेनाची बहीण मालविका हिच्याशी अग्निमित्राचा विवाह होऊन ती तडजोड पक्की झाली. प्राचीन भारतात विवाह हे राजकीय साधन कसे वापरले जाई याचे हे नेटके उदाहरण आहे : युद्धाचा निकाल आणि वैवाहिक करार एकाच कथानकात गुंफलेले दिसतात, आणि नाटककार त्या दोन्ही गोष्टींना एकत्रच शेवटाकडे नेतो.

प्राचीन भारतावरील प्रश्नांत एमपीएससी बहुधा 'ग्रंथ आणि त्यातून कळणारी माहिती' अशी जोडी विचारते, आणि पर्यायांत खऱ्या इतिहासातील दुसऱ्याच घराण्यांच्या जोड्या ठेवते. अशा प्रश्नात दोन चुका सर्वाधिक होतात. पहिली : कवीचा आश्रयदाता आणि कवीने लिहिलेला काळ एकच मानणे — कालिदास गुप्तकाळातील मानला जातो, म्हणून त्याची नाटकेही गुप्त घराण्याविषयी असतील असे गृहीत धरणे. दुसरी : प्रश्नात विवाहसंबंधाचा उल्लेख येताच आठवणारा कोणताही प्रसिद्ध विवाहसंबंध पुढे करणे — गुप्त-वाकाटक किंवा शक-सातवाहन. या दोन्ही चुका टाळायच्या असतील तर ग्रंथाची तीन अंगे वेगवेगळी नोंदवावीत : ग्रंथाचा लेखक, ग्रंथाचा काळ आणि ग्रंथात येणारी पात्रे व घराणी. संस्कृत नाटकांच्या बाबतीत ही सवय विशेष उपयोगी, कारण 'मुद्राराक्षस' मौर्यांविषयी, 'मालविकाग्निमित्र' शुंगांविषयी, 'हर्षचरित' वर्धनांविषयी अशी नेमकी जोडणी लक्षात ठेवली की या प्रकारचा कोणताही प्रश्न पर्याय वाचतानाच सुटतो. शिवाय दख्खन व विदर्भाच्या प्राचीन संदर्भांना महाराष्ट्राच्या दृष्टीने वेगळे महत्त्व आहे, आणि विदर्भाचा उल्लेख असलेला असा प्रश्न आयोगाला दुहेरी सोयीचा ठरतो.

• कालिदासाचे सर्वांत आधीचे नाटक मानल्या जाणाऱ्या 'मालविकाग्निमित्र'चा नायक अग्निमित्र हा विदिशेचा शुंग राजा असून तो पुष्यमित्र शुंगाचा मुलगा होता; पुष्यमित्राने इ. स. पू. सुमारे 185 मध्ये शुंग घराणे स्थापले.
• प्रमुख राणी धारिणी हिची सेविका म्हणून नाटकात प्रवेश करणारी मालविका ही प्रत्यक्षात विदर्भाच्या राजघराण्यातील राजकन्या असून तिच्या अग्निमित्राशी झालेल्या विवाहाने नाटक संपते.
• नाटकाचा राजकीय धागा म्हणजे विदर्भाचा यज्ञसेन याच्याशी अग्निमित्राचा संघर्ष; त्याचा शेवट वरदा नदीच्या रेषेवर विदर्भाचे राज्य यज्ञसेन व माधवसेन यांच्यात विभागले जाण्यात होतो.
• पुष्यमित्राचा अश्वमेध, यज्ञाचा घोडा राखणारा राजपुत्र वसुमित्र आणि सिंधू नदीकाठी यवन सैन्याशी झालेली गाठ यांची स्मृतीही याच नाटकाने जपली आहे.
• दुसऱ्या चंद्रगुप्ताची कन्या प्रभावतीगुप्ता हिचा दुसऱ्या रुद्रसेनाशी झालेला गुप्त-वाकाटक विवाह खरा असला तरी तो कितीतरी नंतरच्या काळातला असून शिलालेखीय पुराव्यांतून कळतो, या नाटकातून नव्हे.

• कालिदास गुप्तकाळातील मानला जातो म्हणून त्याचे नाटकही गुप्त घराण्याविषयी असेल असे गृहीत धरणे — आश्रयदात्याचा काळ आणि कथानकाचा काळ वेगवेगळे असतात
• विवाहसंबंधाचा उल्लेख येताच गुप्त-वाकाटक किंवा शक-सातवाहन असा प्रसिद्ध संबंध पुढे करणे, प्रश्न मात्र एका विशिष्ट नाटकातून काय कळते हे विचारत असताना
• चालुक्य व वर्धन यांच्यातील नाते वैवाहिक समजणे — दुसरा पुलकेशी आणि हर्षवर्धन यांच्यातील संबंध युद्धाचा होता, आणि हर्षाची बहीण राज्यश्री मौखरी घराण्यात दिली गेली होती
• मालविका ही केवळ दासी आहे असे नाटकाच्या सुरुवातीवरून मानणे आणि तिच्या विदर्भातील राजकुलाशी असलेल्या नात्याकडे दुर्लक्ष करणे

प्राचीन भारताच्या भागात एमपीएससी ग्रंथ आणि घराणी यांची जोडणी वारंवार तपासते, आणि प्रश्नाची मांडणी सहसा दोनपैकी एक असते : ग्रंथ देऊन त्यातून कोणत्या घराण्याची माहिती मिळते असे विचारणे, किंवा घराणे देऊन त्याचा मुख्य वाङ्मयीन स्रोत विचारणे. पर्यायांत नेहमी खऱ्या इतिहासातील दुसऱ्या जोड्या ठेवल्या जातात, म्हणून 'ही जोडी अस्तित्वात होती का' एवढेच तपासून चालत नाही; 'ही जोडी याच ग्रंथातून कळते का' हे तपासावे लागते. दुसरे निरीक्षण म्हणजे आयोग महाराष्ट्राशी दुवा असणारे प्राचीन संदर्भ — विदर्भ, वाकाटक, सातवाहन — मुद्दाम निवडते, कारण त्यातून प्राचीन भारत आणि राज्याचा इतिहास हे दोन्ही घटक एकाच प्रश्नात तपासता येतात. म्हणून कालिदासाच्या नाटकांचा अभ्यास करताना केवळ नावे न लक्षात ठेवता प्रत्येक नाटकातील राजा, त्याचे घराणे आणि त्यातून कळणारी एक ऐतिहासिक घटना अशी नोंद ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'मालविकाग्निमित्र' या नाटकाचा नायक अग्निमित्र हा कोणत्या घराण्याचा राजा होता आणि कोणत्या नगरीतून राज्य करत होता ?

  • (a)शुंग घराणे; विदिशा
  • (b)मौर्य घराणे; पाटलीपुत्र
  • (c)सातवाहन घराणे; प्रतिष्ठान
  • (d)वाकाटक घराणे; नंदिवर्धन

  उत्तर(a) शुंग घराणे; विदिशा — अग्निमित्र हा पुष्यमित्र शुंगाचा मुलगा असून विदिशेहून राज्य करत होता, आणि नाटकात पुष्यमित्राच्या अश्वमेधाचा व नातू वसुमित्राचा उल्लेख येऊन हा काळ पक्का होतो. पाटलीपुत्र ही मौर्यांची, प्रतिष्ठान ही सातवाहनांची आणि नंदिवर्धन ही वाकाटकांची राजधानी असल्याने ते तिन्ही पर्याय दुसऱ्या घराण्यांकडे नेतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दुसऱ्या चंद्रगुप्ताची कन्या प्रभावतीगुप्ता हिचा विवाह कोणत्या वाकाटक राजाशी झाला होता ?

  • (a)पहिला प्रवरसेन
  • (b)दुसरा रुद्रसेन
  • (c)हरिषेण
  • (d)दुसरा प्रवरसेन

  उत्तर(b) दुसरा रुद्रसेन — प्रभावतीगुप्ता ही त्याचीच राणी, आणि त्याच्या निधनानंतर तिने आपल्या अल्पवयीन मुलांच्या वतीने वाकाटक राज्याचा कारभार पाहिला; यातून गुप्त प्रभाव दख्खनपर्यंत पोहोचला. पहिला प्रवरसेन हा वाकाटक सत्तेचा विस्तार करणारा आधीचा राजा, दुसरा प्रवरसेन हा प्रभावतीगुप्तेचा पुत्र आणि हरिषेण हा वाकाटक घराण्यातील नंतरचा प्रसिद्ध राजा होय.