MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 48 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). प्रश्नातील खरे काम 'संतुलित' या शब्दाने केले आहे. वृद्धीच्या अर्थशास्त्रात या शब्दाला नेमका अर्थ आहे : अर्थव्यवस्थेचे वर्णन करणाऱ्या प्रमुख राशी सर्व एकाच स्थिर दराने वाढत असतील, म्हणजे अर्थव्यवस्था मोठी होत असताना त्यांच्यातील गुणोत्तरे जशीच्या तशी राहत असतील, तेव्हा ती संतुलित वृद्धीच्या मार्गावर असते. अशी वृद्धी अर्थव्यवस्थेचा आकार बदलत नाही — ती अर्थव्यवस्था मोठी करते, तिचे प्रमाण तसेच ठेवून. छापलेले चारही पर्याय 'अमुक व तमुक वृद्धी दरांतील समानता' अशा एकाच साच्याचे आहेत, म्हणजे प्रश्न असा आहे की कोणत्या राशी एका सुरात आणाव्या लागतात — आणि अर्थव्यवस्था जे निर्माण करते व ज्यावर ती निर्माण करते त्या दोन्ही राशी एकत्र नावानिशी घेणारा एकच पर्याय आहे : उत्पन्न, उत्पादन आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती. तिन्ही एकेक करून पाहा. उत्पादन आणि उत्पन्न एकत्रच वाढले पाहिजेत, कारण ती एकाच व्यवहाराची दोन वाचने आहेत : अर्थव्यवस्था वर्षभरात जे निर्माण करते तेच त्या वर्षात उत्पन्न म्हणून वाटले जाते; म्हणून उत्पादनाच्या वाढीपेक्षा उत्पन्नाचा वृद्धी दर पुढे गेला तर ती खरी वृद्धी नसते, ती किमतींतील वाढ असते. साधनसंपत्तीचा दर त्यांच्याशी जोडावा लागतो, कारण मार्ग केवळ आकडेवारीने सुसंगत न राहता प्रत्यक्षात टिकाऊ ठरण्याची अट तीच आहे. उत्पन्न व उत्पादन ज्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर उभे आहेत तिची भरपाई वा विस्तार होण्याच्या दरापेक्षा ती वेगाने चढत असतील, तर जादाचे उत्पादन मोठ्या प्रवाहातून नव्हे तर साठ्यातून काढले जात आहे, आणि तो मार्ग टिकवता येत नाही. म्हणूनच या तिन्ही राशी जोडीजोडीने न येता एकाच पर्यायात एकत्र येतात. उरलेले तीन पर्याय यांतील एक आवश्यक घटक गाळतात किंवा त्याच्या जागी लोकसंख्या आणतात — आणि लोकसंख्या हा पूर्णपणे वेगळा प्रश्न आहे; ती दरडोई उत्पन्नाच्या चर्चेत येते, वाढणाऱ्या राशींमधील प्रमाणबद्धतेच्या चर्चेत नव्हे. एक नोंद : मराठी स्तंभात हा प्रश्न रिकाम्या जागेच्या रूपात छापला आहे, तर इंग्रजी स्तंभात तो प्रत्येक पर्यायाने पूर्ण होणारे अपुरे वाक्य म्हणून छापला आहे; दावा दोन्हीकडे एकच आहे.

• (2)उत्पन्नातील वृद्धी दर आणि लोकसंख्या वृद्धी दर यांच्यातील समानता — चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात शिकवणारा आहे, कारण तो वर्णन करत असलेली स्थिती खरी आहे — पण ती ध्येय नव्हे, तर ध्येयाच्या नेमकी उलट आहे. राष्ट्रीय उत्पन्न लोकसंख्येच्या वाढीच्या नेमक्या त्याच दराने वाढत असेल, तर दरडोई उत्पन्न मुळीच बदलत नाही : अर्थव्यवस्था अधिक उत्पादन करते, पण ते वाटून घ्यायला प्रमाणात अधिक माणसेही असतात, आणि दशकाच्या शेवटी सरासरी माणूस दशकाच्या सुरुवातीइतकाच असतो. विकासाच्या अर्थशास्त्रात या स्थितीला नाव आहे — निम्नस्तरीय समतोलाचा सापळा — ज्यात उत्पन्नातील प्रत्येक वाढ ती शक्य करून देणाऱ्या जादा लोकसंख्येतच शोषली जाते; धोरणाचे उद्दिष्ट ती स्थिती गाठणे नव्हे, तिच्यातून बाहेर पडणे हे असते. 'वृद्धीत लोकसंख्या महत्त्वाची असते' ही योग्य जाणीवच उमेदवाराला इथे ओढते, पण लोकसंख्येची जागा दरडोई उत्पन्नाच्या चर्चेत आहे, प्रमाणबद्धतेच्या अटीत नाही.
• (3)नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वृद्धी दर आणि उत्पन्नातील वृद्धी दर यांच्यातील समानता — हा पर्याय बरोबर उत्तराचाच एक भाग आहे आणि तो त्यात काय म्हटले आहे यामुळे नव्हे, तर काय गाळले आहे यामुळे चुकतो. उत्पन्नाची वाढ साधनसंपत्तीच्या वाढीशी बांधणे ही अटीचा खराखुरा भाग आहे, पण इथे उत्पादन गायब आहे — आणि उत्पादन वगळले की संतुलनाचा गाभाच निघून जातो. उत्पन्न व उत्पादन तत्त्वतः वेगळे जाऊ शकतात : राष्ट्रीय लेख्यांत तो फरक म्हणजेच चलनवाढीचे चित्र, आणि अधिक उत्पादन करण्याऐवजी मालमत्ता विकून उत्पन्न टिकवले जाते तेव्हाही तेच घडते. म्हणून केवळ साधनसंपत्ती व उत्पन्न यांचा उल्लेख करणारे संतुलनाचे वर्णन राष्ट्रीय लेख्यांतील मध्यवर्ती समीकरणच अनुक्त ठेवते. जिथे एकाच विषयावर दोन घटकांचा आणि तीन घटकांचा असे दोन्ही पर्याय छापलेले असतात, तिथे — तीनही घटक विषयाला लागू असतील तर — अधिक पूर्ण विधानच अपेक्षित असते.
• (4)नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वृद्धी दर आणि लोकसंख्या वृद्धी दर यांच्यातील समानता — हा पर्याय अर्थव्यवस्थेच्या उत्पादक हिशेबाबाहेरचे दोन घटक जोडतो आणि उत्पन्न व उत्पादन दोन्ही वगळतो; त्यामुळे तो संतुलित वृद्धीपेक्षा माल्थसच्या प्रश्नाच्या अधिक जवळ जातो — लोकसंख्येच्या वाढीशी उदरनिर्वाहाची साधने ताळ राखू शकतील का, हीच माल्थसची चिंता होती. तो प्रश्न कितीही महत्त्वाचा असला तरी इथे विचारलेला नाही. संतुलित वृद्धी ही वाढत्या अर्थव्यवस्थेच्या अंतर्गत प्रमाणांविषयीची कल्पना आहे; आणि ज्या अर्थव्यवस्थेत साधनसंपत्ती व लोकसंख्या योगायोगाने सारख्या दराने वाढत आहेत, तिथेही उत्पन्न व उत्पादन एकमेकांपेक्षा आणि या दोन्हींपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या दराने वाढू शकतात — आणि नेमके तेच असंतुलन ही संकल्पना नाकारू पाहते.

'संतुलित' या शब्दामागे वृद्धीच्या अर्थशास्त्रात दोन वेगळ्या कल्पना वावरतात आणि दोन्ही लक्षात ठेवाव्या लागतात, कारण एमपीएससी दोन्हींविषयी विचारते. पहिली म्हणजे वृद्धी सिद्धांतातील संतुलित वृद्धीचा मार्ग — याच प्रश्नात तपासली गेलेली कल्पना : असा मार्ग ज्यावर अर्थव्यवस्थेच्या प्रमुख राशी एकाच स्थिर दराने वाढतात, त्यांच्यातील प्रमाणे स्थिर राहतात आणि विस्तार होत असतानाही अर्थव्यवस्थेची रचना टिकून राहते. दुसरी म्हणजे विकासाच्या अर्थशास्त्रातील संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत, जो रॅग्नर नर्क्स व रोझेनस्टाईन-रोदान यांच्याशी जोडला जातो : गरीब देशाने एकाच क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी अनेक क्षेत्रांत एकाच वेळी गुंतवणूक करावी, कारण प्रत्येक नवा उद्योग इतरांच्या उत्पादनांना मागणी निर्माण करतो आणि ज्या बाजारपेठेला विकत घेण्याची ऐपतच नाही तिथे एकटा उद्योग भरभराटू शकत नाही. याच्या विरोधात अल्बर्ट हर्शमन यांचा असंतुलित वृद्धीचा युक्तिवाद उभा आहे : भांडवलाची चणचण असलेल्या देशाला व्यापक आघाडी परवडत नाही, म्हणून त्याने मोक्याच्या ठिकाणी मुद्दाम असंतुलन निर्माण करावे आणि त्या गुंतवणुकीतून निर्माण होणाऱ्या दुव्यांनी बाकीची अर्थव्यवस्था ओढून घ्यावी. दोन्ही अर्थ एकमेकांशी संबंधित आहेत — दोन्ही अर्थव्यवस्थेच्या भागांमधील प्रमाणाविषयी आहेत — पण पहिला एका मार्गाचे वर्णन आहे आणि दुसरा गुंतवणूक धोरणाची शिफारस; प्रश्नात कोणता अर्थ वापरला आहे त्यावर अपेक्षित उत्तर ठरते. याच पेपरात पुढे प्रश्न 56 दुसरा अर्थ विचारतो, म्हणून दोन्ही वेगळे ठेवणे इथे थेट उपयोगी पडते.

या पेपरात विकासाच्या अर्थशास्त्राच्या एकाच टप्प्यातून आलेल्या प्रश्नांचा एक गट आहे — संतुलित वृद्धी, नर्क्स व दारिद्र्याचे दुष्टचक्र, विकास व वृद्धी यांतील शुम्पिटरचा भेद — आणि हे प्रश्न सुट्या व्याख्या म्हणून नव्हे तर एकसंध गट म्हणून तयार केले असता जास्त फायदा देतात. या भागात आयोगाची सवय अशी की पर्यायांत केवळ कोणत्या दोन-तीन राशी नावाने घेतल्या आहेत एवढाच फरक ठेवायचा, म्हणजे ओळखीचे वाक्य ओळखून उत्तर देता येऊ नये आणि संकल्पनेला प्रत्यक्षात काय लागते हे विचारावेच लागेल. अशा पर्यायसंचाचे तंत्र म्हणजे चारही पर्याय राशींची यादी म्हणून वाचणे आणि कोणती राशी आत-बाहेर होते ते पाहणे : इथे उत्पन्न तीन वेळा येते, नैसर्गिक साधनसंपत्ती तीन वेळा, लोकसंख्या दोनदा आणि उत्पादन फक्त एकदाच. उत्पादनाची ही एकुलती एक हजेरी दुर्लक्ष करण्याजोगी नसून तपासण्याजोगी खूण आहे, कारण अर्थव्यवस्था काय निर्माण करते हेच वगळणारे वृद्धीचे वर्णन मध्यवर्ती घटकच गाळून बसते. दुसरा पद्धतीचा मुद्दा : एका पर्यायातील सर्व घटक दुसऱ्या पर्यायात असून त्यात आणखी एक लागू घटक जोडलेला असेल, तर लांबचा पर्यायच अपेक्षित असतो.

• संतुलित वृद्धीचा मार्ग म्हणजे असा मार्ग ज्यावर अर्थव्यवस्थेच्या प्रमुख राशी एकाच स्थिर दराने वाढतात, त्यामुळे त्यांच्यातील गुणोत्तरे बदलत नाहीत आणि विस्तार होत असतानाही अर्थव्यवस्थेची रचना टिकून राहते.
• राष्ट्रीय लेख्यांत उत्पन्न व उत्पादन ही एकाच व्यवहाराची दोन वाचने आहेत; म्हणून उत्पादनाच्या वाढीशी जुळत नसलेली उत्पन्नाची वाढ ही खरी विस्तारवाढ नसून किमतींतील वाढ दर्शवते.
• उत्पन्न व उत्पादनाची वाढ साधनसंपत्तीच्या वाढीपेक्षा पुढे गेली, तर जादाचे उत्पादन मोठ्या प्रवाहातून नव्हे तर साठ्यातून काढले जाते; म्हणूनच संतुलनाच्या अटीत साधनसंपत्तीचा घटक समाविष्ट केला जातो.
• उत्पन्नाचा वृद्धी दर आणि लोकसंख्या वृद्धी दर समान असतील तर दरडोई उत्पन्न जागच्या जागी राहते; विकासाच्या अर्थशास्त्रात या स्थितीला निम्नस्तरीय समतोलाचा सापळा म्हणतात आणि ती गाठण्याची नव्हे, तर टाळण्याची स्थिती आहे.
• रॅग्नर नर्क्स व रोझेनस्टाईन-रोदान यांचा संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत ही वेगळी कल्पना असून तो अनेक क्षेत्रांत एकाच वेळी गुंतवणुकीची शिफारस करतो; त्याच्या विरोधात अल्बर्ट हर्शमन दुव्यांच्या आधारे मुद्दाम असंतुलित वृद्धीचा युक्तिवाद मांडतात.

• संतुलित वृद्धीच्या प्रश्नात लोकसंख्या ओढून आणणे; लोकसंख्येची जागा दरडोई उत्पन्नाच्या चर्चेत आहे, अर्थव्यवस्थेच्या राशींमधील प्रमाणबद्धतेत नाही
• उत्पन्नाचा दर व लोकसंख्येचा दर समान असणे हे धोरणाचे उद्दिष्ट मानणे; ती दरडोई उत्पन्न कधीच न वाढणारी सापळ्याची स्थिती आहे
• दोन घटकांचा पर्याय निवडून तीन घटकांचा पर्याय सोडणे, जेव्हा तिन्ही घटक विषयाला लागू असतात
• वृद्धी सिद्धांतातील संतुलित वृद्धीचा मार्ग आणि नर्क्स यांचा संतुलित वृद्धीचा सिद्धांत यांची गल्लत करणे; दुसरा गुंतवणूक धोरणाची शिफारस आहे
• उत्पन्न व उत्पादन एकच असल्याने त्यांतील एकाचा उल्लेख पुरेसा आहे असे मानणे; ते वेगळे जाऊ शकतात, आणि तो फरक म्हणजेच चलनवाढीचे चित्र

एमपीएससीच्या पेपरात विकासाचे अर्थशास्त्र मुख्यतः व्याख्या आणि श्रेय या दोन रूपांत तपासले जाते : नाव दिलेल्या संकल्पनेला काय लागते, ती कोणत्या अर्थतज्ज्ञाने मांडली, आणि तिच्या विरोधातील सिद्धांत काय सांगतो. पर्याय बहुधा उत्पन्न, उत्पादन, भांडवल, रोजगार, लोकसंख्या व साधनसंपत्ती अशा मोजक्या राशींची अदलाबदल करून बनवलेले असतात, म्हणजे ओळखीचे वाक्य ओळखून काही उपयोग होत नाही आणि संकल्पना नेमक्या कोणत्या राशी एकत्र बांधते हे विचारावेच लागते. संतुलित व असंतुलित वृद्धी, दारिद्र्याचे दुष्टचक्र, 'बिग पुश' आणि वृद्धी व विकास यांतील शुम्पिटरचा भेद हा एक आटोपशीर गट असून बहुतेक पेपरांत त्यातून एकापेक्षा जास्त प्रश्न येतात; म्हणून ते सुटे शब्द म्हणून नव्हे तर एकत्रित अभ्यासणे कितीतरी किफायतशीर ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एखाद्या देशाच्या राष्ट्रीय उत्पन्नाचा वृद्धी दर आणि लोकसंख्येचा वृद्धी दर नेमके समान असतील, तर त्याचा परिणाम काय होतो ?

  • (a)दरडोई उत्पन्न वाढते
  • (b)दरडोई उत्पन्न जागच्या जागी राहते
  • (c)राष्ट्रीय उत्पन्न घटते
  • (d)चलनवाढ आपोआप शून्यावर येते

  उत्तर(2) दरडोई उत्पन्न जागच्या जागी राहते — अर्थव्यवस्था अधिक उत्पादन करत असली तरी ते वाटून घेणारी माणसेही प्रमाणात वाढलेली असतात, त्यामुळे सरासरी माणसाच्या हाती काहीच जास्त पडत नाही. विकासाच्या अर्थशास्त्रात या स्थितीला निम्नस्तरीय समतोलाचा सापळा म्हणतात आणि धोरणाचे उद्दिष्ट ती गाठणे नव्हे तर तिच्यातून बाहेर पडणे हे असते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अनेक क्षेत्रांत एकाच वेळी व्यापक गुंतवणूक करण्याऐवजी मोक्याच्या ठिकाणी मुद्दाम असंतुलन निर्माण करून दुव्यांच्या आधारे वाढ घडवावी, असा युक्तिवाद कोणी मांडला ?

  • (a)रॅग्नर नर्क्स
  • (b)रोझेनस्टाईन-रोदान
  • (c)अल्बर्ट हर्शमन
  • (d)आर्थर लुईस

  उत्तर(3) अल्बर्ट हर्शमन — भांडवलाची चणचण असलेल्या देशाला सर्व क्षेत्रांत एकाच वेळी गुंतवणूक परवडत नाही, म्हणून मोक्याच्या ठिकाणी मुद्दाम असंतुलन निर्माण करावे आणि पुढील व मागील दुव्यांनी उर्वरित अर्थव्यवस्था ओढून घ्यावी असा त्यांचा युक्तिवाद आहे. नर्क्स व रोझेनस्टाईन-रोदान याच्या उलट, अनेक क्षेत्रांत एकाच वेळी गुंतवणुकीची — संतुलित वृद्धीची — बाजू घेतात.