अन्नपूर्णा योजनेचे लाभार्थी कोण आहेत ?
- (1)शाळेतील मुली
- (2)प्रासंगिक कामगार
- (3)राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजनेखाली नाहीत असे जेष्ठ नागरिक
- (4)निवृत्त सैनिक
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजनेखाली नसलेले ज्येष्ठ नागरिक (पेपरात 'जेष्ठ' असे छापले आहे). अन्नपूर्णा योजना 1 एप्रिल 2000 पासून ग्रामविकास मंत्रालयाने सुरू केली, आणि तिचा हेतू वृद्धांच्या कल्याणव्यवस्थेतील एक नेमकी पण सहज नजरेआड होणारी फट भरून काढणे हा होता. राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमाचा भाग असलेली राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजना निराधार वृद्धांना दरमहा निवृत्तिवेतन देते, पण ती सुरुवातीपासूनच लक्ष्याधारित योजना आहे आणि प्रत्येक राज्यासाठी मंजूर लाभार्थ्यांची संख्या ठरलेली असते. याचा परिणाम असा की एखादी व्यक्ती पात्रतेच्या सर्व अटी पूर्ण करत असूनही केवळ राज्याचा कोटा संपल्यामुळे तिला काहीच मिळत नाही. अन्नपूर्णा योजना नेमकी याच वर्गासाठी आखलेली आहे : वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतनास पात्र असूनही प्रत्यक्षात ते न मिळणारा निराधार ज्येष्ठ नागरिक — मग ती योजना राष्ट्रीय असो वा राज्याची. अशा व्यक्तीला दरमहा दहा किलो अन्नधान्य मोफत दिले जाते, आणि ते राज्याच्या अन्न व नागरी पुरवठा यंत्रणेमार्फत सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतून पोहोचवले जाते; म्हणजे लाभ रोख रकमेच्या नव्हे तर वस्तुरूपाने मिळतो. रचनेमागचा विचार सोपा आहे — पात्र वृद्ध व्यक्ती पूर्णपणे आधाराविना राहू नये; निवृत्तिवेतन तिच्यापर्यंत पोहोचत नसेल, तर निदान धान्य पोहोचावे. योजनेचे नाव अन्नाची विपुलता देणाऱ्या अन्नपूर्णेवरून घेतलेले आहे, आणि तेही उत्पन्नाकडे नव्हे तर अन्नसुरक्षेकडेच बोट दाखवते. पर्याय (3) चा मजकूर योजनेची स्वतःचीच व्याख्यात्मक अट जशीच्या तशी मांडतो — राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजनेखाली न येणारे ज्येष्ठ नागरिक — म्हणून तोच बरोबर, आणि म्हणूनच छापलेल्या उरलेल्या तीन गटांपैकी एकही या योजनेचा लाभार्थी असू शकत नाही.
- (1)शाळेतील मुली — योजनेचे नावच या पर्यायाला मोहक बनवते : अन्नपूर्णा ही अन्नाची देवता आणि शाळेतील मुलांसाठीची अन्नयोजना हा देशातील सर्वात परिचित कार्यक्रमांपैकी एक. पण शाळेतील आहाराचा कार्यक्रम वेगळा आहे — माध्यान्ह भोजन योजना, जी आता पीएम पोषण या नावाने चालते आणि शाळकरी मुलांना शिजवलेले जेवण पुरवते. मुलींसाठीचे स्वतंत्र कार्यक्रमही आहेत, पण ते किशोरवयीन मुलींच्या पोषण व आरोग्याशी संबंधित योजनांमधून चालतात, अन्नपूर्णेतून नव्हे. अन्नपूर्णा योजनेचे स्वरूप याहून पूर्णपणे वेगळे आहे : ती शिजवलेले जेवण देत नाही, दरमहा दहा किलो कच्चे अन्नधान्य देते; ती शाळेतून नव्हे तर सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतून पोहोचते; आणि तिचा लाभार्थी मूल नव्हे तर वृद्ध व्यक्ती आहे.
- (2)प्रासंगिक कामगार — प्रासंगिक कामगार हे भारतातील रोजगार हमी व मजुरी-रोजगार कार्यक्रमांचे लक्ष्य आहेत, अन्नपूर्णा योजनेचे नव्हे, आणि हा फरक अपघाती नसून जाणीवपूर्वक आहे. मजुरी-रोजगार योजनांची रचना 'कामातून स्वतःहून निवड' या तत्त्वावर उभी असते : ठरावीक मजुरीवर अंगमेहनतीचे काम करायला तयार असणारे कुटुंबच त्यात येते, आणि हेच त्या योजनेचे गाळण आहे. अन्नपूर्णा नेमकी उलट्या टोकाची योजना आहे — तिचा लाभार्थी असा आहे जो वयामुळे व निराधारपणामुळे काम करूच शकत नाही, आणि म्हणून कामाच्या अटीवर उभी असलेली कोणतीही योजना त्याच्यापर्यंत पोहोचत नाही. कल्याणकारी योजना वाचताना 'ही योजना कोणाला वगळते' हा प्रश्न विचारला की असे पर्याय आपोआप बाद होतात.
- (4)निवृत्त सैनिक — निवृत्त सैनिकांसाठी पूर्णपणे स्वतंत्र कल्याणव्यवस्था आहे आणि ती ग्रामविकास मंत्रालयाकडे नव्हे तर संरक्षण मंत्रालयाच्या माजी सैनिक कल्याण विभागाकडे आहे. तिची रचना निवृत्तिवेतन, पुनर्वसन, आरोग्यसेवा आणि माजी सैनिक व त्यांच्या कुटुंबीयांसाठीच्या शैक्षणिक सवलती यांभोवती आहे. अन्नपूर्णा योजनेच्या पात्रतेत सेवेचा कोणताही उल्लेख नाही; तिची अट एकच आहे — वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतनास पात्र असूनही ते प्रत्यक्षात न मिळणे. आयोग असे पर्याय मुद्दाम ठेवतो, ज्यांच्यासाठी शासन खरोखर काहीतरी करते; त्यामुळे प्रत्येक पर्याय ओळखीचा वाटतो आणि केवळ त्या विशिष्ट योजनेचे ज्ञानच त्यांच्यात फरक करू शकते.
भारतातील गरिबांसाठीची अंशदानरहित सामाजिक सहाय्य व्यवस्था मुख्यतः राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमाखाली (NSAP) एकत्र आणलेली आहे, आणि तिची नावे सुटी सुटी पाठ करण्याऐवजी एक लहान कुटुंब म्हणून लक्षात ठेवणे उपयोगी ठरते. त्यातील निवृत्तिवेतन देणारे घटक तीन निराधार गटांना दरमहा रक्कम देतात : वृद्धांसाठी इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन योजना, विधवांसाठी इंदिरा गांधी राष्ट्रीय विधवा निवृत्तिवेतन योजना, आणि दिव्यांगांसाठी इंदिरा गांधी राष्ट्रीय दिव्यांग निवृत्तिवेतन योजना. त्यांच्याजोडीला कमावत्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर गरीब कुटुंबाला एकरकमी मदत देणारी राष्ट्रीय कुटुंब लाभ योजना आहे, आणि अन्नपूर्णा योजना आहे — या कुटुंबातील एकमेव घटक जो पैसे नव्हे तर अन्न देतो. या कुटुंबातील तिचे स्थानच तिची रचना समजावते : ती वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतनाला पर्याय नाही, तर त्याच्या खाली अंथरलेले शेवटचे सुरक्षाजाळे आहे — पात्र व्यक्तीपर्यंत निवृत्तिवेतन पोहोचत नाही तेव्हाच ते सक्रिय होते. भारतीय कल्याणकारी धोरणात हा आकार पुन्हा पुन्हा दिसतो : मर्यादित जागा असलेली एक लक्ष्याधारित योजना, आणि तिच्यात जागा न मिळालेल्यांना झेलणारी दुसरी योजना. हा आकार ओळखला की योजना एकेक करून पाठ करण्यापेक्षा त्या लक्षात ठेवणे कितीतरी सोपे होते.
एमपीएससीत योजनांवरील प्रश्न ठरावीक मोजक्या रूपांत येतात : लाभार्थी कोण, लाभ काय, कोणते मंत्रालय राबवते, कोणत्या वर्षी सुरू झाली, आणि कधीकधी कोणत्या नव्या योजनेत ती विलीन झाली. अन्नपूर्णेसारख्या जुन्या योजना सुरू होऊन दोन दशके उलटल्यावरही विचारल्या जातात, म्हणून केवळ चालू वर्षातील घोषणा वाचून तयारी करणारा उमेदवार इथे उघडा पडतो. आयोगाची दुसरी खुबी म्हणजे पर्यायांत असे गट ठेवणे, ज्यांच्यासाठी शासनाच्या खऱ्या योजना अस्तित्वात आहेत — शाळेतील मुली, प्रासंगिक कामगार, निवृत्त सैनिक — त्यामुळे प्रत्येक पर्याय 'शासन असे काहीतरी करते' म्हणून खरा वाटतो आणि त्यांच्यात फरक करण्यासाठी त्या विशिष्ट योजनेचे ज्ञानच लागते. म्हणून प्रत्येक योजनेची चार मुद्द्यांची छोटी नोंद करावी — लाभार्थी, लाभाचे स्वरूप, राबवणारे मंत्रालय, सुरू झाल्याचे वर्ष — आणि उजळणी नावाची नव्हे तर या नोंदीची करावी. एक भाषिक नोंद : या प्रश्नाच्या मराठी स्तंभात पर्याय (3) मध्ये 'जेष्ठ' असे छापले आहे; प्रचलित लेखन 'ज्येष्ठ' असे असले तरी पेपरात छापलेला शब्द तसाच ठेवला आहे.
- अन्नपूर्णा योजना 1 एप्रिल 2000 पासून ग्रामविकास मंत्रालयाने सुरू केली; तिचा लाभार्थी म्हणजे राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजनेस पात्र असूनही प्रत्यक्षात निवृत्तिवेतन न मिळणारा निराधार ज्येष्ठ नागरिक.
- या योजनेखाली लाभार्थ्याला दरमहा दहा किलो अन्नधान्य मोफत मिळते; ते राज्याच्या अन्न व नागरी पुरवठा विभागामार्फत सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतून दिले जाते, म्हणजे लाभ रोख नव्हे तर वस्तुरूप आहे.
- अन्नपूर्णा हा राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमाचा एक घटक असून त्या कार्यक्रमातील अन्न देणारा तो एकमेव घटक आहे; बाकीचे घटक रोख निवृत्तिवेतन किंवा एकरकमी मदत देतात.
- राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमाचे इतर घटक म्हणजे इंदिरा गांधी यांच्या नावाच्या वृद्धापकाळ, विधवा व दिव्यांग निवृत्तिवेतन योजना आणि कमावत्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर गरीब कुटुंबाला एकरकमी मदत देणारी राष्ट्रीय कुटुंब लाभ योजना.
- वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन ही मंजूर जागा मर्यादित असलेली लक्ष्याधारित योजना असल्याने पात्रतेच्या सर्व अटी पूर्ण करूनही एखाद्याला काहीच मिळत नाही; अन्नपूर्णा योजना नेमकी अशा व्यक्तीसाठी उरलेला हक्क म्हणून उभी केली गेली.
ती कोणती फट भरून काढते हे पाहा : वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन लक्ष्याधारित आहे आणि प्रत्येक राज्याला मंजूर जागांची संख्या मर्यादित आहे, म्हणून एखादी व्यक्ती पात्रतेच्या सर्व अटी पूर्ण करूनही केवळ वाटप संपल्यामुळे वंचित राहू शकते. नेमक्या त्याच व्यक्तीसाठी अन्नपूर्णा हा उरलेला हक्क आहे — निवृत्तिवेतन तिच्यापर्यंत पोहोचत नसेल, तर धान्य पोहोचेल.
- 'अन्नपूर्णा' या नावावरून ती शाळेतील मुलांची अन्नयोजना आहे असे मानणे; शालेय आहाराची योजना म्हणजे माध्यान्ह भोजन, आता पीएम पोषण
- अन्नपूर्णा योजना निवृत्तिवेतनाला पर्याय आहे असे समजणे; ती निवृत्तिवेतन न मिळणाऱ्या पात्र व्यक्तीसाठीचे उरलेले सुरक्षाजाळे आहे
- योजनेचा लाभ रोख रकमेच्या स्वरूपात मिळतो असे मानणे; ती दरमहा दहा किलो अन्नधान्य वस्तुरूपाने देते
- मंत्रालय चुकवणे — अन्नपूर्णा ग्रामविकास मंत्रालयाची योजना आहे, आणि माजी सैनिकांचे कल्याण संरक्षण मंत्रालयाकडे आहे
- पर्यायांतील प्रत्येक गटासाठी शासनाची काहीतरी योजना असते म्हणून तो पर्याय याच योजनेचा लाभार्थी मानणे
योजनांवरील प्रश्न सोडवण्याची सर्वात विश्वासार्ह पद्धत म्हणजे प्रत्येक योजनेची चार मुद्द्यांची नोंद तयार ठेवणे — लाभार्थी, लाभाचे स्वरूप, राबवणारे मंत्रालय आणि सुरू झाल्याचे वर्ष — कारण आयोग याच चार जागांपैकी कोणतीही एक रिकामी ठेवून प्रश्न बांधतो. दुसरी उपयुक्त सवय म्हणजे योजना कोणत्या मोठ्या कार्यक्रमाचा भाग आहे हे लक्षात ठेवणे : अन्नपूर्णा ही स्वतंत्र योजना म्हणून नव्हे तर राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमाचा घटक म्हणून लक्षात ठेवली, तर तिचा लाभार्थी कोण असणार हे आपोआप ठरते. आयोग जुन्या योजनाही सोडत नाही, म्हणून चालू घडामोडींसोबत 1990 व 2000 च्या दशकांतील प्रमुख कल्याणकारी योजनांची उजळणीही आवश्यक ठरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अन्नपूर्णा योजनेखाली पात्र लाभार्थ्याला दरमहा किती अन्नधान्य मोफत दिले जाते ?
- (a)5 किलो
- (b)10 किलो
- (c)20 किलो
- (d)35 किलो
उत्तर(2) 10 किलो — वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतनास पात्र असूनही ते न मिळणाऱ्या निराधार ज्येष्ठ नागरिकाला या योजनेखाली दरमहा दहा किलो अन्नधान्य मोफत मिळते आणि ते सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतून पोहोचवले जाते. लाभ वस्तुरूपाने दिला जातो, रोख स्वरूपात नाही; म्हणूनच ही योजना राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमातील अन्न देणारा एकमेव घटक ठरते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रमातील (NSAP) खालीलपैकी कोणता घटक रोख रकमेऐवजी अन्नधान्य पुरवतो ?
- (a)राष्ट्रीय कुटुंब लाभ योजना
- (b)इंदिरा गांधी राष्ट्रीय विधवा निवृत्तिवेतन योजना
- (c)अन्नपूर्णा योजना
- (d)इंदिरा गांधी राष्ट्रीय दिव्यांग निवृत्तिवेतन योजना
उत्तर(3) अन्नपूर्णा योजना — या कार्यक्रमातील बाकीचे घटक दरमहा निवृत्तिवेतन किंवा एकरकमी रोख मदत देतात, तर अन्नपूर्णा दरमहा दहा किलो अन्नधान्य मोफत पुरवते. राष्ट्रीय कुटुंब लाभ योजना कमावत्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर गरीब कुटुंबाला एकरकमी रक्कम देते, आणि विधवा व दिव्यांग योजना दरमहा निवृत्तिवेतन देतात.