मोलुस्का वर्गीय प्राणी मृदूकाय असतात आणि ते खालील वैशिष्ट्ये धारण करतात : अ. ते प्राणीसृष्टीमधील दुसरा सर्वांत मोठा वर्ग आहे ब. सर्वसाधारणपणे ते द्विपक्षीय सममितीय असतात क. ते फक्त जमिनीवरच राहातात ड. त्याना मांसल पाय असतात वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)फक्त अ
- (2)अ, ब आणि ड
- (3)अ, ब आणि क
- (4)फक्त अ आणि ब
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अ, ब आणि ड. पर्यायांकडे पाहण्याआधी चारही विधाने एकेक करून तपासली की हा संच सहज सुटतो. विधान अ बरोबर आहे : नोंदल्या गेलेल्या जातींच्या संख्येनुसार मोलुस्का हा प्राणीसृष्टीतील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा गट असून तो आर्थ्रोपोडाच्या — कीटक, कवचधारी, अष्टपाद व त्यांचे नातेवाईक — मागे आणि इतर सर्व गटांच्या पुढे आहे. मराठी स्तंभात यासाठी 'वर्ग' हा शब्द वापरला आहे तर इंग्रजी स्तंभात 'phyllum'; शब्द वेगळे असले तरी दावा एकच आहे — क्रमांक दुसरा — आणि तो खरा आहे. विधान ब जसे छापले आहे तसे बरोबर आहे, आणि त्यातील 'सर्वसाधारणपणे' हा शब्द खरोखर काम करतो : मोलुस्कांची मूळ शरीररचना द्विपक्षीय सममितीय आहे, म्हणजे डावी व उजवी बाजू एकमेकांचे प्रतिबिंब असते; शिंपल्याच्या दोन सारख्या झडपांत आणि माकुळाच्या शरीरात ते उघड दिसते. गोगलगायींमुळे मात्र चित्र गुंतागुंतीचे होते, कारण त्यांच्या विकासात 'टॉर्शन' घडते — अंतरंग पिंड 180 अंशांपर्यंत पिळवटला जातो — आणि त्यामुळे प्रौढ गोगलगायीचे कवच वेटोळेदार होते व दोन्ही बाजूंचे अंतर्गत अवयव असमान राहतात. म्हणजे संघ मूळ रचनेने व बहुसंख्य सदस्यांच्या बाबतीत द्विपक्षीय सममितीय आहे, पण प्रत्येक सदस्याच्या बाबतीत नाही — 'सर्वसाधारणपणे' हा शब्द नेमकी हीच सूट देतो. विधान ड बरोबर आहे : मांसल पाय हा मोलुस्काच्या शरीररचनेतील तीन ठळक भागांपैकी एक असून उरलेले दोन म्हणजे अंतरंग पिंड आणि आवरण. हाच पाय गोगलगायीत सरपटण्याचा तळवा असतो, शिंपल्यात जमिनीत घुसणारा कुऱ्हाडीच्या आकाराचा अवयव असतो, आणि माकुळ व ऑक्टोपसमध्ये ओळखू न येण्याइतका बदलून हात व शुंडकांचे वलय बनतो — त्यांच्या वर्गाचे नाव सेफॅलोपोडा म्हणजे 'शीर्ष-पाय' हेच सांगते. विधान क हे एकमेव चुकीचे विधान आहे : मोलुस्का प्रामुख्याने जलचर आणि त्यातही मुख्यतः सागरी आहेत — किनाऱ्यावरील शिंपले व कालवांपासून खोल पाण्यातील माकुळ व नॉटिलसपर्यंत — आणि आणखी एक गट गोड्या पाण्यात राहतो; केवळ गॅस्ट्रोपोडांपैकी काही, म्हणजे जमिनीवरील गोगलगायी व स्लग, भूचर झाले आहेत. त्यांना 'फक्त जमिनीवरच राहणारे' म्हणणे म्हणजे सत्याच्या नेमके उलट बोलणे. अ, ब व ड टिकतात आणि क पडते, म्हणून उत्तर पर्याय (2).
- (1)फक्त अ — हा पर्याय संघाच्या आकाराचा क्रम मान्य करतो आणि बाकी सर्व नाकारतो, म्हणजे दोन भक्कम विधाने विनाकारण फेकून देतो. तो द्विपक्षीय सममिती नाकारतो, प्रत्यक्षात मोलुस्कांची मूळ शरीररचना द्विपक्षीय सममितीयच आहे आणि विधानात 'सर्वसाधारणपणे' हा शब्द मुद्दाम घातलेला आहे — गोगलगायींमधील टॉर्शनसारखे अपवाद सामावून घेण्यासाठीच. तो मांसल पायही नाकारतो, प्रत्यक्षात पाय, अंतरंग पिंड व आवरण हे तीन भाग म्हणजे मोलुस्काच्या व्याख्येचाच भाग आहेत. 'फक्त अ' निवडणारा उमेदवार बहुधा असा असतो, जो केवळ पहिले विधान पक्के माहीत असल्याने सुरक्षित वाटणारा सर्वात लहान पर्याय उचलतो; पण विधान-निवाड्याच्या प्रश्नात सुरक्षितता खात्रीत नसते, ती प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासण्यात असते.
- (3)अ, ब आणि क — याच पर्यायाभोवती प्रश्न बांधलेला आहे, कारण तो उघडउघड चुकीचे विधान आत घेतो आणि सर्वात पक्के खरे विधान बाहेर ठेवतो. विधान क सांगते की मोलुस्का फक्त जमिनीवरच राहतात; प्रत्यक्षात हा संघ प्रामुख्याने सागरी आहे — कालवे, शिंपले, कवड्या, माकुळ, ऑक्टोपस, नॉटिलस — आणि गोड्या पाण्यातही मोठा गट राहतो. जमिनीवरील गोगलगायी व स्लग हे संघाचा एक भाग आहेत, संपूर्ण संघ नव्हे. शिवाय हा पर्याय विधान ड, म्हणजे मांसल पाय, वगळतो — जे प्रत्यक्षात शरीररचनेचे व्याख्यात्मक लक्षण आहे. एक चुकीचे विधान आत घेणे आणि एक बरोबर विधान बाहेर ठेवणे अशा दुहेरी चुकीमुळे हा पर्याय पूर्णपणे बाद होतो.
- (4)फक्त अ आणि ब — हा पर्याय 'फक्त जमिनीवरच राहतात' हा चुकीचा दावा बरोबर ओळखून बाजूला ठेवतो, म्हणजे हा निवडणाऱ्या उमेदवाराने अवघड अर्धे काम केलेले असते; पण नंतर तो विधान ड सुद्धा वगळतो. मांसल पाय हा मात्र अंतरंग पिंड व आवरण यांच्याबरोबरीने मोलुस्काच्या शरीररचनेतील तिसरा घटक आहे — गोगलगायीचा सरपटणारा तळवा, शिंपल्याचा जमिनीत घुसणारा अवयव आणि सेफॅलोपोडांचे हात हे सर्व त्याचीच रूपे आहेत. हा पर्याय निवडण्याचे कारण बहुधा असे असते की माकुळ वा ऑक्टोपसकडे पाहून 'यांना पाय कुठे आहे' असा प्रश्न पडतो; उत्तर हे की तो पाय ओळखू न येण्याइतका बदलला आहे, नाहीसा झालेला नाही. म्हणून विधान ड वगळणे ही खरी चूक ठरते.
मोलुस्का संघाच्या शरीररचनेचे तीन भाग लक्षात ठेवले की या संघावरील बहुतेक प्रश्न सुटतात : हालचालीसाठी वा बीळ करण्यासाठी वापरला जाणारा मांसल पाय, अवयव सामावणारा अंतरंग पिंड, आणि शरीरभित्तीची घडी असलेले आवरण, जे आतील पोकळी तयार करते व कवच असेल तिथे ते कॅल्शियम कार्बोनेटचे कवच स्रवते. हे प्राणी त्रिस्तरीय (triploblastic) व देहगुहायुक्त (coelomate) असून बहुतेकांजवळ रॅड्युला ही खरवडणारी दातांची पट्टी असते; द्विपुट प्राण्यांनी ती गमावली आहे आणि ते आवरणाच्या पोकळीतून ओढलेले पाणी गाळून अन्न मिळवतात. संघाचे प्रमुख वर्ग असे : गॅस्ट्रोपोडा — गोगलगायी व स्लग, ज्यांच्यात विकासादरम्यान टॉर्शन घडते; बायव्हाल्व्हिया — शिंपले, कालवे, ज्यांचे शरीर बिजागरीने जोडलेल्या दोन झडपांत असते; सेफॅलोपोडा — माकुळ, कटलफिश व ऑक्टोपस, ज्यांच्यात कवच आतल्या बाजूला असते किंवा नसतेच आणि मज्जासंस्था सर्वाधिक प्रगत असते; आणि पॉलिप्लॅकोफोरा — कायटन, ज्यांचे कवच आठ पट्ट्यांचे असते. वितरणाच्या दृष्टीने हा संघ प्रामुख्याने सागरी आहे, त्यानंतर गोड्या पाण्यातील, आणि जमिनीवरील सदस्य केवळ गॅस्ट्रोपोडांपुरते मर्यादित आहेत. आर्थ्रोपोडानंतर नोंदल्या गेलेल्या जातींच्या संख्येत मोलुस्का दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.
'वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत' या प्रकारच्या प्रश्नात आयोग चार विधाने देतो, त्यांतील एखादेच चुकीचे ठेवतो आणि पर्यायांची रचना अशी करतो की चुकीचे विधान ओळखले तरच निवड करता येते. इथे विधान क वगळता बाकी तिन्ही बरोबर आहेत, म्हणून एकच काम शिल्लक राहते — क चुकीचे आहे हे ओळखणे. अशा प्रश्नाची शिस्त ठरलेली आहे : आधी विधाने वाचून प्रत्येकावर खूण करा, मग पर्यायांकडे वळा; उलट क्रमाने गेलात की पर्यायांची रचना विचारांना वळण लावते. दुसरी सवय म्हणजे 'सर्वसाधारणपणे', 'फक्त', 'सर्व', 'नेहमी' अशा मर्यादादर्शक शब्दांकडे लक्ष देणे. इथे विधान ब मधील 'सर्वसाधारणपणे' त्या विधानाला गोगलगायींच्या टॉर्शनसारख्या अपवादांपासून वाचवते, तर विधान क मधील 'फक्त' हाच शब्द ते विधान चुकीचे ठरवतो — 'ते जमिनीवरही राहतात' असे म्हटले असते तर विधान खरे ठरले असते. एक नोंद मराठी माध्यमातील उमेदवारासाठी : इथे मराठी स्तंभ 'वर्ग' हा शब्द वापरतो तर इंग्रजी स्तंभ 'Phyllum'; प्राणिशास्त्रात संघ (phylum) आणि वर्ग (class) या वेगळ्या पातळ्या आहेत, पण या प्रश्नाचा दावा — क्रमांक दुसरा — दोन्ही स्तंभांत एकच आहे आणि उत्तरही बदलत नाही.
- नोंदल्या गेलेल्या जातींच्या संख्येनुसार मोलुस्का हा प्राणीसृष्टीतील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा संघ आहे, आर्थ्रोपोडा पहिल्या क्रमांकावर आहे; मोलुस्का मृदूकाय, त्रिस्तरीय व देहगुहायुक्त प्राणी आहेत.
- मोलुस्काचे शरीर मांसल पाय, अंतरंग पिंड आणि आवरण अशा तीन भागांचे असते; आवरण आतील पोकळी तयार करते आणि कवच असेल तिथे कॅल्शियम कार्बोनेटचे कवच स्रवते.
- हा संघ प्रामुख्याने जलचर व मुख्यतः सागरी आहे, त्याखालोखाल गोड्या पाण्यातील; जमिनीवर राहणारे सदस्य केवळ गॅस्ट्रोपोडा वर्गातील गोगलगायी व स्लग एवढेच आहेत, म्हणून संपूर्ण संघ भूचर नाही.
- मोलुस्कांची मूळ शरीररचना द्विपक्षीय सममितीय आहे, पण गोगलगायींच्या विकासात टॉर्शन घडून अंतरंग पिंड पिळवटतो; त्यामुळे प्रौढ गोगलगायीचे कवच व अंतर्गत अवयव असममित होतात.
- बहुतेक मोलुस्कांजवळ रॅड्युला ही कायटिनयुक्त दातांची खरवडणारी पट्टी असते; द्विपुट (bivalve) प्राण्यांमध्ये ती नसते आणि ते आवरणाच्या पोकळीतून ओढलेले पाणी गाळून अन्न मिळवतात.
इथे दोन परस्परविरोधी चुका वाट पाहत आहेत : प्रत्येकात एक गैरसोयीचे उदाहरण बसते म्हणून ब किंवा ड नाकारणे, आणि छापील क्रमात तिसरे आले व आधीची दोन खरी ठरली म्हणून क स्वीकारणे. कोणताही पर्याय पाहण्याआधी प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासा.
- 'फक्त' या शब्दाकडे दुर्लक्ष करणे; मोलुस्का जमिनीवर राहतातही, पण 'फक्त जमिनीवरच' हा दावा त्यांना सागरी व गोड्या पाण्यातील असणे नाकारतो आणि म्हणून चुकीचा ठरतो
- 'सर्वसाधारणपणे' हा शब्द असलेले विधान अपवादामुळे चुकीचे मानणे; तो शब्दच अपवादांना सामावून घेण्यासाठी असतो
- माकुळ व ऑक्टोपसकडे पाहून मोलुस्कांना मांसल पाय नसतो असे मानणे; त्यांच्यातील पाय हात व शुंडकांच्या रूपात बदललेला आहे, नाहीसा झालेला नाही
- सर्वात लहान पर्याय ('फक्त अ') सुरक्षित मानून निवडणे, प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासण्याऐवजी
- मराठीत 'वर्ग' व इंग्रजीत 'phyllum' असे वेगळे शब्द दिसल्याने प्रश्नाचा दावा बदलला असे समजणे; क्रमांक दुसरा हा दावा दोन्ही स्तंभांत एकच आहे. तसेच लक्षात ठेवा : प्रश्नपत्रिकेत 'वर्ग' असा शब्द छापला असला तरी मोलुस्का हा प्रत्यक्षात संघ (phylum) आहे, वर्ग (class) नव्हे — म्हणूनच या कार्डाच्या स्पष्टीकरणात संघ हाच शब्द वापरला आहे. छापील शब्द चुकीचा असला तरी तपासला जाणारा दावा — क्रमांक दुसरा — तोच राहतो.
मोलुस्का संघ एमपीएससीच्या पेपरात तीन प्रकारे येतो : संघाची ठळक लक्षणे विधानरूपात देऊन खरे-खोटे ठरवायला सांगणे, कोणता संघ जातींच्या संख्येने पहिला वा दुसरा असे क्रम विचारणे, आणि एखादा परिचित प्राणी कोणत्या संघातील किंवा वर्गातील आहे असे विचारणे. या प्रश्नासारख्या विधान-निवाड्याच्या रचनेत आयोग एकच विधान चुकीचे ठेवतो आणि तेच ओळखण्यावर संपूर्ण गुण अवलंबून ठेवतो, म्हणून विधाने आधी आणि पर्याय नंतर असा क्रम पाळणे फायद्याचे. तयारीच्या दृष्टीने संघाची तीन-भागी शरीररचना, प्रमुख चार वर्ग, वितरण (प्रामुख्याने सागरी) आणि आर्थ्रोपोडानंतरचा दुसरा क्रमांक एवढी चार तथ्ये पक्की केली की या संघावरील बहुतेक प्रश्न सुटतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
नोंदल्या गेलेल्या जातींच्या संख्येनुसार प्राणीसृष्टीतील सर्वात मोठा संघ खालीलपैकी कोणता आहे ?
- (a)मोलुस्का
- (b)आर्थ्रोपोडा
- (c)कॉर्डेटा
- (d)निडारिया
उत्तर(2) आर्थ्रोपोडा — कीटक, कवचधारी, अष्टपाद व त्यांचे नातेवाईक मिळून हा संघ नोंदल्या गेलेल्या जातींच्या संख्येत पहिल्या क्रमांकावर आहे आणि मोलुस्का त्याच्यानंतर दुसऱ्या क्रमांकावर येतो. कॉर्डेटा या संघात पृष्ठवंशीय प्राणी येतात पण त्यांची जातिसंख्या यांच्या तुलनेत खूपच कमी आहे, आणि निडारिया हा त्रिज्या सममितीय दंशपेशीधारी प्राण्यांचा तुलनेने लहान संघ आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
गोगलगायींच्या विकासात घडणाऱ्या 'टॉर्शन' या प्रक्रियेचा परिणाम काय होतो ?
- (a)शरीर पूर्णपणे त्रिज्या सममितीय होते
- (b)अंतरंग पिंड पिळवटून प्रौढ प्राण्याचे कवच व अंतर्गत अवयव असममित होतात
- (c)आवरण नाहीसे होऊन कवच तयार होत नाही
- (d)मांसल पायाचे रूपांतर हात व शुंडकांत होते
उत्तर(2) अंतरंग पिंड पिळवटून प्रौढ प्राण्याचे कवच व अंतर्गत अवयव असममित होतात — टॉर्शनमध्ये अंतरंग पिंड 180 अंशांपर्यंत फिरतो, त्यामुळे कवच वेटोळेदार होते आणि दोन्ही बाजूंचे अवयव असमान राहतात. म्हणूनच मोलुस्का द्विपक्षीय सममितीय असल्याचे विधान 'सर्वसाधारणपणे' या शब्दासह मांडले जाते. हात व शुंडकांत बदललेला पाय हे सेफॅलोपोडांचे वैशिष्ट्य आहे, टॉर्शनचा परिणाम नाही.