MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 44 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — मोलुस्कांचे कवच. मराठी स्तंभात प्रश्नाचा शब्दच अर्धे उत्तर देऊन टाकतो : 'शंखशास्त्र' या शब्दात 'शंख' म्हणजे कवच आणि 'शास्त्र' म्हणजे अभ्यासाची शाखा. इंग्रजी 'Conchology' मध्येही तेच दडलेले आहे — लॅटिन concha म्हणजे कवच आणि -logy हा प्रत्यय अभ्यासशाखा दर्शवतो. प्रत्यक्षात ज्या कवचांचा अभ्यास होतो ती जवळपास संपूर्णपणे मोलुस्का संघातील प्राण्यांचीच असतात, कारण गोगलगाय, शिंपले, कालवे, कवड्या, कायटन आणि नॉटिलस असे मृदूकाय प्राणीच कॅल्शियम कार्बोनेटचे कठीण बाह्य कवच घडवतात. या प्रश्नाचा खरा कस मात्र वेगळ्या गोष्टीवर आहे : प्राणी आणि त्याचे कवच यांतील फरक. मोलुस्का संघातील प्राण्यांचा — त्यांची शरीररचना, वर्गीकरण, सवयी आणि वितरण यांचा — अभ्यास म्हणजे मृदुकायशास्त्र (malacology); हे नाव ग्रीक malakos म्हणजे मऊ या शब्दावरून आले असून प्राण्याच्या मऊ शरीराकडे बोट दाखवते. शंखशास्त्र ही त्याच्यातील अधिक मर्यादित शाखा असून ती त्या प्राण्यांनी स्रवलेल्या कवचापुरतीच आहे : कवचाची रचना, त्याची वाढ, त्याचा आकार, त्यावरील खुणा आणि जाती ओळखण्यात व वर्गीकरणात त्याचा उपयोग. दोघांतील नाते लक्षात ठेवायला सोपे आहे — मृदुकायशास्त्र संपूर्ण प्राणी घेते, शंखशास्त्र तो प्राणी मागे ठेवून जातो ती वस्तू घेते. ऐतिहासिकदृष्ट्या शंखशास्त्र आधी आले, कारण मऊ भाग टिकवण्याचे तंत्र उपलब्ध होण्याच्या कितीतरी आधीपासून कवचे गोळा करता, वाळवता, त्यांचा व्यापार करता आणि कपाटांत मांडून ठेवता येत होती; म्हणूनच मोलुस्कांचे सुरुवातीचे बरेचसे वर्गीकरण केवळ कवचाच्या लक्षणांवर उभे राहिले. या पार्श्वभूमीवर पाहिले की पर्याय (3) नेमका ठरतो आणि पर्याय (2) केवळ जवळपासचा : 'मोलुस्का' हे प्राण्यांचे नाव आहे, तर 'मोलुस्कांचे कवच' हा शंखशास्त्राचा खरा विषय आहे — आणि आयोगाने दोन्ही मुद्दाम शेजारीशेजारी छापले आहेत, म्हणजे उमेदवाराला त्यांतून निवड करावीच लागते.

• (1)सीलेंटरेट — सीलेंटरेट — आजकाल ज्यांना निडारिया म्हटले जाते ते — पूर्णपणे वेगळा संघ आहे : हायड्रा, जेलीफिश, समुद्रफूल आणि प्रवाळ. 'शंखशास्त्र' या शब्दातील एकही भाग त्यांच्याकडे बोट दाखवत नाही. तरीही हा पर्याय पूर्णपणे हास्यास्पद ठरत नाही, कारण प्रवाळही कॅल्शियम कार्बोनेटचा कठीण सांगाडा तयार करतात; 'चुनखडीयुक्त कठीण भाग' एवढ्याच कल्पनेवर विचार करणारा उमेदवार इथे अडखळू शकतो. पण प्रवाळाचा तो सांगाडा वसाहतीने तयार केलेला बाह्यसांगाडा आहे, मोलुस्कांच्या अर्थाने ते कवच नव्हे. निडारिया हे त्रिज्या सममितीय प्राणी असून त्यांच्याजवळ दंशपेशी असतात आणि एकच शरीरपोकळी असते — मोलुस्कांची शरीररचना यापेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे.
• (2)मोलुस्का — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांतील हा सर्वात प्रबळ पर्याय आहे आणि खरे तर हाच प्रश्नाचा कस आहे, कारण तो विषयाच्या बाबतीत बरोबर आणि व्याप्तीच्या बाबतीत चुकीचा आहे. मोलुस्का संघाचा संपूर्ण अभ्यास — प्राणी, त्यांचे अवयव, त्यांची जीवनचक्रे आणि त्यांचे वर्गीकरण — म्हणजे मृदुकायशास्त्र (malacology), शंखशास्त्र नव्हे. शंखशास्त्र ही त्यातील एक शाखा असून ती केवळ कवचापुरती मर्यादित आहे. उत्तर देताना प्रश्नाचा शब्द किती व्यापक आहे तेवढाच पर्यायही व्यापक असावा लागतो : 'शंख' हा शब्द प्राण्याचे नाव नाही, कवचाचे नाव आहे. आयोगाने (2) आणि (3) दोन्ही छापले आहेत हेच सूचित करते की मूळ शब्द ओळखणे पुरेसे नाही, त्याची नेमकी व्याप्ती ओळखावी लागते.
• (4)मोलुस्कांचे आवरण — आवरण म्हणजे मोलुस्काच्या शरीरभित्तीची ती घडी, जी अंतरंग पिंडाला वेढते आणि थरामागून थर रचत कवच स्रवते; कालवांमध्ये खडा वा तत्सम त्रासदायक कण आत गेल्यावर त्यावर थर चढवून मोतीही हेच आवरण तयार करते. हा संबंधच या पर्यायाला मोहक बनवतो : कवच आवरणापासून तयार होते हे माहीत असणारा उमेदवार 'मग कवचाचे शास्त्र म्हणजे आवरणाचेच शास्त्र असणार' असा तर्क करू शकतो. पण एखादा अवयव आणि तो अवयव तयार करत असलेली वस्तू या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि शंखशास्त्र तयार झालेल्या कवचाचा अभ्यास करते — ते घडवणाऱ्या ऊतीचा नव्हे. पेपरात या अवयवासाठी 'आवरण' हा शब्द छापलेला आहे.

मोलुस्का हा प्राणिसृष्टीतील आर्थ्रोपोडानंतरचा दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा संघ आहे, आणि त्याच्या सदस्यांची शरीररचना तीन भागांची असते : हालचालीसाठी वा जमिनीत बीळ करण्यासाठी वापरला जाणारा मांसल पाय, अवयव सामावणारा अंतरंग पिंड, आणि शरीरभित्तीची घडी असलेले आवरण — हेच आवरण आतील पोकळी तयार करते आणि कवच स्रवते. कवच कॅल्शियम कार्बोनेटच्या थरांचे बनलेले असून ते थर एका सेंद्रिय आधारसामग्रीत बांधलेले असतात; सर्वात आतील चकाकणाऱ्या थराला नॅकर किंवा मदर-ऑफ-पर्ल म्हणतात. बहुतेक मोलुस्कांजवळ रॅड्युला नावाची बारीक दातांची खरवडणारी पट्टीही असते, पण द्विपुट (bivalve) प्राण्यांनी ती गमावली असून ते पाणी गाळून अन्न मिळवतात. या संघाचे परिचित वर्ग असे : गॅस्ट्रोपोडा — गोगलगायी व स्लग, ज्यांना बहुधा एकच वेटोळेदार कवच असते; बायव्हाल्व्हिया — शिंपले, कालवे व तत्सम, जे बिजागरीने जोडलेल्या दोन झडपांत बंदिस्त असतात; सेफॅलोपोडा — माकुळ, कटलफिश व ऑक्टोपस, ज्यांच्यात कवच आतल्या बाजूला असते किंवा अजिबातच नसते; आणि तुलनेने कमी परिचित पॉलिप्लॅकोफोरा — कायटन, ज्यांचे कवच एकमेकांवर चढलेल्या आठ पट्ट्यांचे असते. कवच टिकाऊ आणि मऊ शरीर नाशवंत असल्याने या गटाच्या जीवाश्म नोंदीत आणि सुरुवातीच्या शास्त्रीय अभ्यासातही कवचांचेच वर्चस्व राहिले — आणि केवळ कवचांच्या अभ्यासाला स्वतंत्र नाव मिळण्याचे ऐतिहासिक कारणही तेच आहे.

अशा प्रकारचे पारिभाषिक प्रश्न एमपीएससीच्या जवळपास प्रत्येक सामान्य विज्ञान पेपरात येतात : एका ओळीच्या प्रश्नात एखाद्या शाखेचे नाव देऊन ती कशाचा अभ्यास करते असे विचारायचे, कधी उलट दिशेने एखाद्या विषयाच्या अभ्यासाला काय म्हणतात असे विचारायचे, आणि कधी चार शाखा व चार विषय जोडणारा जुळणीचा प्रश्न द्यायचा. आयोगाची आवडती खुबी इथे स्पष्ट दिसते — व्यापक उत्तर आणि नेमके उत्तर शेजारीशेजारी छापायचे, म्हणजे मूळ शब्द ओळखणे आवश्यक ठरते पण पुरेसे ठरत नाही. मराठी माध्यमातील उमेदवाराला इथे एक सोय आहे : 'शंखशास्त्र' या शब्दात 'शंख' हा शब्द उघड दिसतो, त्यामुळे विषय कवचाचा आहे हे इंग्रजी 'Conchology' पेक्षा लवकर लक्षात येते; पण पर्याय (2) आणि (3) मधली निवड तेवढ्याने सुटत नाही, कारण तिथे प्राणी आणि त्याचे कवच असा नेमका फरक विचारला आहे. तयारीसाठी सर्वात किफायतशीर गोष्ट म्हणजे शाखांची नावे, त्यांची मूळ शब्दे व त्यांचे विषय अशी एकच यादी करणे, आणि तिच्यात नेहमी गोंधळ होणाऱ्या जोड्या स्वतंत्रपणे नोंदवणे — शंखशास्त्र व मृदुकायशास्त्र, पक्षिशास्त्र व अंडशास्त्र, कीटकशास्त्र व व्युत्पत्तिशास्त्र.

• शंखशास्त्र (conchology) म्हणजे कवचांचा, विशेषतः मोलुस्कांच्या कवचांचा अभ्यास; हे नाव लॅटिन concha म्हणजे कवच आणि अभ्यासशाखा दर्शवणारा -logy प्रत्यय यांपासून बनले आहे.
• मृदुकायशास्त्र (malacology) हे ग्रीक malakos म्हणजे मऊ या शब्दावरून आले असून ते मोलुस्कांचा प्राणी म्हणून व्यापक अभ्यास करते — शरीररचना, वर्गीकरण, सवयी व वितरण; शंखशास्त्र ही त्यातील केवळ कवचापुरती शाखा आहे.
• मोलुस्काचे कवच आवरण (mantle) या शरीरभित्तीच्या घडीकडून स्रवले जाते; तेच आवरण आतील पोकळीही तयार करते, आणि कवचाचा सर्वात आतील थर म्हणजे नॅकर किंवा मदर-ऑफ-पर्ल, ज्याचे थर त्रासदायक कणावर चढून मोती तयार होतो.
• मोलुस्का हा प्राणिसृष्टीतील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा संघ असून त्याचे प्रमुख वर्ग म्हणजे गॅस्ट्रोपोडा (गोगलगायी), बायव्हाल्व्हिया (शिंपले व कालवे), सेफॅलोपोडा (माकुळ व ऑक्टोपस) आणि पॉलिप्लॅकोफोरा (कायटन).
• सीलेंटरेट म्हणजे आजचे निडारिया — त्रिज्या सममितीय, दंशपेशी असणारे व एकच शरीरपोकळी असणारे प्राणी; त्यांतील प्रवाळ चुनखडीयुक्त सांगाडा तयार करतात, पण तो मोलुस्कांच्या अर्थाने कवच नाही.

• 'मोलुस्का' आणि 'मोलुस्कांचे कवच' यांतील व्याप्तीचा फरक न पाहणे; प्राण्यांचा व्यापक अभ्यास म्हणजे मृदुकायशास्त्र, कवचाचा अभ्यास म्हणजे शंखशास्त्र
• कवच आवरणापासून तयार होते म्हणून शंखशास्त्र आवरणाचा अभ्यास करते असे मानणे; अवयव आणि त्याने तयार केलेली वस्तू या वेगळ्या गोष्टी आहेत
• प्रवाळाचा चुनखडीयुक्त सांगाडा म्हणजेच कवच समजून सीलेंटरेट निवडणे
• मूळ शब्द ओळखला की उत्तर सापडले असे गृहीत धरणे; आयोग व्यापक व नेमके असे दोन्ही पर्याय शेजारीशेजारी छापतो

या कुटुंबातील प्रश्न तीन रूपांत येतात : शाखेचे नाव देऊन विषय विचारणे, विषय देऊन शाखेचे नाव विचारणे, आणि चार शाखा व चार विषय जोडणारा जुळणीचा प्रश्न. तिन्ही रूपांची तयारी एकाच यादीने होते — शाखेचे नाव, त्याचे मूळ शब्द आणि त्याचा विषय. पण आयोग नुसते नाव विचारून थांबत नाही; तो पर्यायांत एक व्यापक आणि एक नेमके उत्तर ठेवतो, जसे इथे 'मोलुस्का' व 'मोलुस्कांचे कवच'. म्हणून यादी करताना प्रत्येक शाखेसमोर तिची व्याप्ती एका ओळीत लिहून ठेवावी, आणि नेहमी गोंधळ करणाऱ्या जोड्या — शंखशास्त्र व मृदुकायशास्त्र, कीटकशास्त्र व व्युत्पत्तिशास्त्र, पक्षिशास्त्र व अंडशास्त्र — वेगळ्या नोंदवाव्यात. एवढ्या तयारीवर हा संपूर्ण गट दरवर्षी हमखास गुण देतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मोलुस्का संघातील प्राण्यांचा — त्यांची शरीररचना, वर्गीकरण व सवयी यांचा — व्यापक अभ्यास करणाऱ्या शास्त्रशाखेला काय म्हणतात ?

  • (a)शंखशास्त्र (Conchology)
  • (b)मृदुकायशास्त्र (Malacology)
  • (c)कीटकशास्त्र (Entomology)
  • (d)सर्पशास्त्र (Herpetology)

  उत्तर(2) मृदुकायशास्त्र (Malacology) — ग्रीक malakos म्हणजे मऊ या शब्दावरून हे नाव आले असून ते मोलुस्कांचा प्राणी म्हणून अभ्यास करते. शंखशास्त्र ही त्यातील केवळ कवचापुरती मर्यादित शाखा आहे. कीटकशास्त्र कीटकांचा अभ्यास करते आणि सर्पशास्त्र उभयचर व सरीसृप प्राण्यांचा.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मोलुस्का संघातील प्राण्यांचे कवच शरीराच्या कोणत्या भागाकडून स्रवले जाते ?

  • (a)मांसल पाय
  • (b)अंतरंग पिंड
  • (c)आवरण (mantle)
  • (d)रॅड्युला

  उत्तर(3) आवरण (mantle) — ही शरीरभित्तीची घडी अंतरंग पिंडाला वेढते, आतील पोकळी तयार करते आणि थरामागून थर रचत कॅल्शियम कार्बोनेटचे कवच स्रवते; कालवांमध्ये त्रासदायक कणावर नॅकरचे थर चढवून मोतीही हेच आवरण घडवते. मांसल पाय हालचालीसाठी असतो, अंतरंग पिंडात अवयव सामावलेले असतात, आणि रॅड्युला ही अन्न खरवडण्याची दातांची पट्टी आहे.