MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 43 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — गहू. उत्तर या जीवाच्या नावातच लिहिलेले आहे. द्विनाम पद्धतीत प्रत्येक जातीला दोन नावे असतात : पहिले प्रजातीचे (genus) आणि दुसरे जातिविशेषाचे. इथे दुसरे नाव 'ट्रीटीसी' (tritici) हे Triticum या गव्हाच्या वनस्पतिशास्त्रीय प्रजातिनामावरून आलेले षष्ठी रूप आहे. म्हणजेच अँग्विना ट्रीटीसी याचा शब्दशः अर्थ 'गव्हाचा लहानसा सर्पाकृती कृमी' असा होतो. मराठी स्तंभात हे नाव देवनागरीत लिप्यंतरित करून छापलेले असल्याने मूळ लॅटिन शब्द चटकन डोळ्यांसमोर येत नाही, पण 'ट्रीटीसी' मधला 'ट्रीटी' हा भाग ओळखता आला तरी पुरतो. जीवशास्त्रही याच नावाला दुजोरा देते. अँग्विना ट्रीटीसी हा गव्हाच्या दाण्यात गाठ निर्माण करणारा परजीवी सूत्रकृमी (nematode) असून त्याचे संपूर्ण जीवनचक्र गव्हावरच चालते. त्याची पिल्ले ओंबीतील सामान्य दाण्यांच्या जागी तयार झालेल्या काळपट, कठीण गाठींमध्ये वाळलेल्या व सुप्त अवस्थेत वर्षानुवर्षे जिवंत राहतात. अशी गाठ बियाण्यासोबत पेरली गेली आणि जमिनीत ओलावा मिळाला की ती पिल्ले पुन्हा सक्रिय होतात, पाण्याच्या पातळ थरातून कोवळ्या रोपाच्या बाहेरील बाजूने वर सरकतात आणि वाढणाऱ्या शेंड्यात शिरतात. तिथे ती विकसित होणाऱ्या फुलोऱ्याच्या भागांमध्ये राहतात, आणि ओंबी तयार होताना दाण्याऐवजी गाठ तयार होते — यालाच ear cockle हा रोग म्हणतात. प्रत्येक गाठीत हजारो पिल्ले भरलेली असतात, आणि त्या गाठी कापणीबरोबर बियाण्यात मिसळून पुढच्या हंगामात पुन्हा पेरल्या गेल्या की चक्र पुन्हा सुरू होते. हाच सूत्रकृमी Rathayibacter tritici हा जीवाणूही ओंबीत पोहोचवतो, आणि दोघे मिळून गव्हाचा पिवळा चिकटा म्हणजे 'तुंडू' रोग निर्माण करतात, ज्यात ओंबीवर पिवळा चिकट स्राव दिसतो. या जातीचा आणखी एक विशेष म्हणजे 1743 साली नीडहॅम यांनी इंग्लंडमधील गव्हाच्या गाठींतून तिचे वर्णन केले आणि नोंद झालेला ती पहिलाच वनस्पती-परजीवी सूत्रकृमी ठरली — म्हणूनच परीक्षांत ती वारंवार येते. पर्यायांतील उरलेली तिन्ही पिके तिचे यजमान नाहीत, म्हणून उत्तर गहूच.

• (2)तांदूळ — तांदूळ हा तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी सर्वात संभवनीय वाटणारा पर्याय आहे, कारण भातावरही सूत्रकृमींचे स्वतःचे प्रसिद्ध रोग आहेत आणि 'सूत्रकृमी तृणधान्यांवर हल्ला करतात' एवढे आठवणारा उमेदवार आधी आठवणारे तृणधान्य निवडून टाकतो. पण भाताचे सूत्रकृमी वेगळ्या जातींचे आणि वेगळ्या नावांचे आहेत : Aphelenchoides besseyi मुळे पानांच्या टोकाला पांढरेपणा येणारा white tip रोग होतो, तर Ditylenchus angustus मुळे 'उफ्रा' हा रोग होतो. यांपैकी एकही अँग्विना प्रजातीतील नाही. शिवाय नावातील 'ट्रीटीसी' हा भाग Triticum म्हणजे गव्हाकडेच बोट दाखवतो; भाताचे वनस्पतिशास्त्रीय नाव Oryza sativa आहे, त्यात 'ट्रीटी' कुठेही येत नाही.
• (3)ज्वारी — ज्वारी हे महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागातील महत्त्वाचे तृणधान्य आहे, आणि नेमके म्हणूनच ते इथे छापलेले आहे. आयोग पर्यायांची यादी राज्याच्या पीकपद्धतीतील ओळखीच्या पिकांनी भरतो, म्हणजे केवळ ओळखीच्या आधारावर उत्तर ठरवता येऊ नये. ज्वारीचे वनस्पतिशास्त्रीय नाव Sorghum bicolor आहे, आणि प्रश्नात छापलेल्या नावाशी त्याचा काहीही संबंध नाही. ज्वारीवर होणारे परीक्षेत येणारे रोग वेगळ्या प्रकारचे आहेत — बुरशीजन्य काणी व केवडा यांसारखे — सूत्रकृमीजन्य नाहीत. जिथे प्रश्नात शास्त्रीय नाव छापलेले असते तिथे उत्तर त्या नावातूनच काढायचे असते, स्थानिक परिचयातून नव्हे.
• (4)बाजरी — बाजरी हेही महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागातील मुख्य तृणधान्य असून तिचे वनस्पतिशास्त्रीय नाव Pennisetum glaucum आहे; ज्वारीप्रमाणेच तीही याच कारणासाठी यादीत आहे — चारही पर्याय उमेदवाराच्या परिचयाची धान्ये असावीत आणि त्यांच्यात फरक करण्यासाठी शास्त्रीय नावाशिवाय दुसरा आधार उरू नये. प्रश्नातील नाव Triticum कडे निर्देश करते, Pennisetum कडे नाही. मराठी स्तंभात नाव देवनागरीत छापल्यामुळे हा निर्देश थोडा झाकला जातो, म्हणून इथे सापळा अधिक प्रभावी ठरतो; पण 'ट्रीटीसी' या शब्दातील मूळ ओळखले की चारही पर्यायांतून एकच पीक उरते.

सूत्रकृमी (नेमॅटोडा संघ) हे अखंडित, दंडगोलाकार कृमी आहेत. त्यांतील बहुसंख्य माती व पाण्यात मुक्तपणे जगणारे असले तरी मोठा गट वनस्पतींवरील अनिवार्य परजीवी आहे. या परजीवींच्या तोंडात पोकळ, बाहेर काढता येणारा भाल्यासारखा अवयव (स्टायलेट) असतो; तो वनस्पतीच्या पेशीत खुपसून ते आतील रस शोषतात. ते नेमके कुठे खातात यावरून त्यांचे वर्गीकरण होते : बाह्यपरजीवी मुळाच्या बाहेरून रस शोषतात, अंतःपरजीवी ऊतीत शिरतात, आणि अंतःपरजीवींपैकी काही वनस्पतीत फिरत राहतात तर काही एकाच जागी कायमचे ठाण मांडतात. अँग्विना ही प्रजाती बीजगाठ गटातील आहे, आणि हा गट वेगळा ठरतो कारण तो मुळावर नव्हे तर फुलोऱ्यावर व दाण्यावर हल्ला करतो : सूत्रकृमी वाढत्या शेंड्याबरोबर वर जातो, तयार होणाऱ्या ओंबीपर्यंत पोहोचतो आणि दाण्याऐवजी गाठ तयार करायला वनस्पतीला भाग पाडतो. यातून या गटाला एक उल्लेखनीय टिकाव-युक्ती मिळते : वाळलेल्या गाठीत पिल्ले वर्षानुवर्षे सुप्त पण जिवंत राहतात आणि बियाण्याच्या साठ्याबरोबरच पुढच्या हंगामात प्रवास करतात. म्हणजे रोग मातीतून नव्हे, तर शेतकऱ्याच्या स्वतःच्या पेरणीतून पसरतो. यासोबत लक्षात ठेवण्याजोगे आणखी दोन गट म्हणजे मुळांवर गाठी आणणारे Meloidogyne प्रजातीतील मूळगाठ सूत्रकृमी, आणि Heterodera व Globodera प्रजातींतील पुटीदार (cyst) सूत्रकृमी, ज्यांच्या माद्या कठीण संरक्षक पुटीत रूपांतरित होतात.

शास्त्रीय नावे एमपीएससीच्या पेपरात दोन रूपांत येतात. पहिले रूप याच प्रश्नासारखे — प्रश्नात द्विनाम छापायचे आणि त्याचे यजमान पीक, रोग किंवा गट विचारायचा; असे प्रश्न बहुधा जातिविशेष नावाचा अर्थ लावूनच सुटतात. दुसरे रूप उलट दिशेने जाते — ओळखीचा रोग किंवा कीड सांगून तिचा कारक जीव विचारायचा; तिथे मात्र खरी स्मरणशक्ती लागते. दोन्हींसाठी उपयुक्त तयारी म्हणजे वारंवार येणाऱ्या द्विनामांची एकच छोटी यादी — गहू, भात, कापूस, ऊस व भरडधान्ये यांच्या प्रमुख किडी व रोगजीव — आणि त्यांच्यासमोर तो जीव कोणता रोग करतो हे लिहून ठेवणे. आयोग पर्यायांची यादी महाराष्ट्रात पिकणाऱ्या पिकांतूनच निवडतो, म्हणून प्रश्नात कोणताही जीव असो, चार जागा गहू, भात, ज्वारी, बाजरी, कापूस व ऊस यांनीच भरलेल्या असतात असे गृहीत धरून चालावे. मराठी माध्यमातील उमेदवारासाठी इथे एक जादा अडचण आहे : या स्तंभात शास्त्रीय नाव देवनागरीत लिप्यंतरित होऊन 'अँग्विना ट्रीटीसी' असे येते, त्यामुळे इंग्रजी स्तंभात सहज दिसणारा 'tritici — Triticum' हा दुवा थोडा झाकला जातो. म्हणून लिप्यंतरित नाव वाचताना मुळातला लॅटिन शब्द मनात पुन्हा उभा करण्याची सवय लावणे इथे थेट गुण मिळवून देते.

• अँग्विना ट्रीटीसी हा गव्हाच्या दाण्यात गाठ निर्माण करणारा सूत्रकृमी आहे; त्याचे जातिविशेष नाव tritici हे गव्हाच्या Triticum या वनस्पतिशास्त्रीय प्रजातिनामावरून आले आहे, म्हणजे नावातच यजमान पीक सांगितलेले आहे.
• या सूत्रकृमीमुळे ear cockle हा रोग होतो : तयार होणाऱ्या दाण्यांच्या जागी कठीण, काळपट गाठी येतात आणि प्रत्येक गाठीत हजारो सुप्त पिल्ले असतात, जी वाळलेल्या गाठीत वर्षानुवर्षे जिवंत राहू शकतात.
• हाच सूत्रकृमी Rathayibacter tritici या जीवाणूसह गव्हाचा पिवळा चिकटा म्हणजे 'तुंडू' रोग निर्माण करतो, ज्यात ओंबीवर पिवळा चिकट स्राव दिसतो.
• 1743 साली नीडहॅम यांनी अँग्विना ट्रीटीसीचे वर्णन केले आणि नोंद झालेला हा पहिलाच वनस्पती-परजीवी सूत्रकृमी मानला जातो; म्हणूनच सामान्य विज्ञानाच्या प्रश्नांत तो वारंवार येतो.
• भातावरील सूत्रकृमी वेगळ्या जातींचे आहेत — Aphelenchoides besseyi मुळे white tip रोग होतो आणि Ditylenchus angustus मुळे 'उफ्रा' रोग होतो — यांपैकी एकही अँग्विना प्रजातीतील नाही.

• द्विनामातील जातिविशेष नाव दुर्लक्षित करणे, जेव्हा तेच उत्तर असते — इथे 'ट्रीटीसी' हाच शब्द गव्हाकडे बोट दाखवतो
• सामान्य ज्ञानात भात व त्याच्या किडी अधिक परिचित असल्याने भात निवडणे; भाताचे सूत्रकृमी पूर्णपणे वेगळ्या जातींचे आहेत
• प्रश्नात छापलेल्या नावाकडे न पाहता ज्वारी वा बाजरीसारखे स्थानिक परिचयाचे पीक निवडणे
• प्रत्येक सूत्रकृमीजन्य रोग म्हणजे मुळांचा रोग असे मानणे; बीजगाठ सूत्रकृमी तयार होणाऱ्या ओंबीवर हल्ला करतात आणि गाठ दाण्याची जागा घेते
• मराठी स्तंभातील देवनागरी लिप्यंतरामुळे मूळ लॅटिन नाव ओळखता न येणे आणि नावातील सुगावा हातचा घालवणे

शास्त्रीय नावावरचे प्रश्न सोडवण्याची पद्धत ठरलेली आहे : आधी जातिविशेष नाव फोडून पाहा, कारण आयोग निवडणारी नावे बहुधा यजमान, प्रदेश किंवा वैशिष्ट्य यांवरूनच पडलेली असतात — tritici म्हणजे गहू, oryzae म्हणजे भात, indica म्हणजे भारत. दुसरी पद्धत म्हणजे पर्यायांची यादी वाचून आयोग काय तपासतो आहे ते ओळखणे : इथे चारही पर्याय महाराष्ट्रातील परिचयाची तृणधान्ये आहेत, म्हणजे परिचयाच्या आधारावर नव्हे तर नावाच्या आधारावर निवड अपेक्षित आहे. सामान्य विज्ञानात सूत्रकृमी, बुरशी व जीवाणूजन्य पीकरोग हा गट लहान आहे पण दरवर्षी काहीतरी विचारला जातो, म्हणून जीव, यजमान व रोग अशा तीन स्तंभांची छोटी यादी करून ती दोन्ही दिशांनी — जीवावरून रोग आणि रोगावरून जीव — पाठ करणे किफायतशीर ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गव्हाच्या ओंबीतील दाण्यांच्या जागी कठीण गाठी निर्माण करणाऱ्या ear cockle या रोगास खालीलपैकी कोणता जीव कारणीभूत आहे ?

  • (a)अँग्विना ट्रीटीसी
  • (b)मेलॉइडोगायनी इन्कॉग्निटा
  • (c)अ‍ॅफेलेन्कॉइडेस बेसेयी
  • (d)हेटेरोडेरा अ‍ॅव्हेनी

  उत्तर(1) अँग्विना ट्रीटीसी — हा गव्हाच्या दाण्यात गाठ निर्माण करणारा सूत्रकृमी असून तयार होणाऱ्या दाण्याच्या जागी हजारो सुप्त पिल्ले भरलेली कठीण काळपट गाठ आणतो. मेलॉइडोगायनी हा मुळांवर गाठी आणणारा गट आहे, अ‍ॅफेलेन्कॉइडेस बेसेयी भातावर white tip रोग करतो, आणि हेटेरोडेरा हा पुटीदार सूत्रकृमींचा गट आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अँग्विना ट्रीटीसी हा सूत्रकृमी कोणत्या जीवाणूसह गव्हावर 'तुंडू' म्हणजे पिवळा चिकटा हा रोग निर्माण करतो ?

  • (a)अ‍ॅग्रोबॅक्टेरियम ट्युमेफेसियन्स
  • (b)रॅथायीबॅक्टर ट्रीटीसी
  • (c)झॅन्थोमोनास ओरायझी
  • (d)बॅसिलस थुरिन्जिएन्सिस

  उत्तर(2) रॅथायीबॅक्टर ट्रीटीसी — सूत्रकृमी हा जीवाणू ओंबीपर्यंत वाहून नेतो आणि दोघे मिळून ओंबीवर पिवळा चिकट स्राव आणणारा तुंडू रोग निर्माण करतात. झॅन्थोमोनास ओरायझी भातावरील करपा रोगाशी संबंधित आहे, अ‍ॅग्रोबॅक्टेरियम ट्युमेफेसियन्स वनस्पतींवर गाठी आणतो आणि बॅसिलस थुरिन्जिएन्सिस हा कीडनाशक गुणधर्मासाठी वापरला जाणारा जीवाणू आहे.