MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 42 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — (अ)-(iv), (ब)-(i), (क)-(ii), (ड)-(iii). जोड्या लावण्याआधी एक गोष्ट पक्की करा : डाव्या बाजूला 'जीवनसत्वे' आणि उजव्या बाजूला 'अभावाचे रोग' अशा दोन याद्या शेजारीशेजारी छापलेल्या आहेत, पण ते फक्त पानावरील मांडणी आहे. समोरासमोर छापलेली नावे जोडलेली आहेत असा त्याचा अर्थ नाही; जोडी उमेदवारानेच लावायची असते. आणखी एक इशारा या मराठी स्तंभापुरता खास आहे : इथे विधानांची अक्षरे (अ. ब. क. ड.) आणि जीवनसत्वांची नावे (अ, ड, क) दोन्ही देवनागरी अक्षरेच आहेत, त्यामुळे 'विधान ब' म्हणजे 'ब जीवनसत्व' असे चुकून वाचले जाते. प्रत्यक्षात विधान ब मध्ये ड जीवनसत्व आहे आणि विधान ड मध्ये बी12 जीवनसत्व आहे. आता एकेक जीवनसत्व घेऊ. विधान अ — अ जीवनसत्व — जुळते (iv) रातआंधळेपणाशी. अ जीवनसत्व म्हणजे रेटिनॉल; डोळ्याच्या पडद्यातील दंडपेशी याच्यापासून ऱ्होडॉप्सिन हे रंगद्रव्य तयार करतात आणि तेच अत्यंत मंद प्रकाश टिपू देते. हे जीवनसत्व कमी पडले की दंडपेशींना ते रंगद्रव्य पुरेशा वेगाने पुन्हा तयार करता येत नाही, आणि पहिले लक्षण म्हणजे संधिप्रकाशात किंवा उजेडातून अंधाऱ्या खोलीत गेल्यावर दिसेनासे होणे. अभाव वाढत गेला तर डोळ्याचा पांढरा पडदा व बुबुळ कोरडे पडतात (झेरोफ्थाल्मिया) आणि अंधत्वही येऊ शकते. विधान ब — ड जीवनसत्व — जुळते (i) मुडदूसशी. ड जीवनसत्व आतड्यातून कॅल्शियम व फॉस्फेटचे शोषण नियंत्रित करते, त्यामुळे ते कमी पडले की वाढत्या हाडांचे खनिजीकरण नीट होत नाही : लहान मुलांमध्ये मऊ हाडे शरीराच्या भारानेच वाकतात, पाय धनुष्याकृती होतात व बरगड्यांचा पिंजरा विकृत होतो — हाच मुडदूस. प्रौढांची हाडे वाढत नसल्याने त्यांच्यात हाच अभाव अस्थिमार्दव (osteomalacia) निर्माण करतो. विधान क — क जीवनसत्व — जुळते (ii) स्कर्व्हीशी. अ‍ॅस्कॉर्बिक आम्ल हे कोलॅजेन या प्रथिनाच्या निर्मितीसाठी लागते; संयोजी ऊती, रक्तवाहिन्यांच्या भिंती व हिरड्यांना बळकटी त्याच प्रथिनामुळे मिळते. म्हणून अभाव झाला की हिरड्या सुजून रक्त येते, दात हलतात, त्वचेखाली रक्तस्राव होतो आणि जखमा भरून येत नाहीत. विधान ड — बी12 जीवनसत्व — जुळते (iii) रक्तक्षयाशी. कोबालामीन हे धातूचा अणू (कोबाल्ट) असणारे एकमेव जीवनसत्व असून अस्थिमज्जेला तांबड्या पेशी घडवण्यासाठी लागणाऱ्या डीएनए निर्मितीत ते आवश्यक असते; ते कमी पडले की अस्थिमज्जा मोठ्या, अपरिपक्व व कुचकामी पेशी सोडते आणि मेगॅलोब्लास्टिक प्रकारचा रक्तक्षय होतो. या चारही जोड्या फक्त पर्याय (2) मध्ये एकत्र येतात.

• (1)(अ) - (iii), (ब) - (ii), (क) - (iv), (ड) - (i) — या पर्यायातील चारही जोड्या चुकीच्या आहेत, त्यामुळे तो मुख्यतः एका गोष्टीची चाचणी घेतो — उमेदवाराला निदान एक तरी जोडी खात्रीने लावता येते का. इथे अ जीवनसत्वाला बी12 चा रक्तक्षय दिला आहे, ड जीवनसत्वाला क चा स्कर्व्ही दिला आहे, रातआंधळेपणा क जीवनसत्वाला चिकटवला आहे आणि मुडदूस बी12 जीवनसत्वाकडे ठेवला आहे. एकही जोडी पक्की माहीत असली तरी हा पर्याय बाद होतो : अ जीवनसत्व म्हणजे रातआंधळेपणा एवढे एकच माहीत असणाऱ्याला (अ)-(iii) पाहताच पुढे वाचायचीही गरज उरत नाही. जुळणीच्या प्रश्नात संपूर्ण संच बरोबर आहे का हे तपासत बसण्याऐवजी सर्वात खात्रीची एक जोडी घेऊन ती न देणारे पर्याय ओळीने खोडणे हाच वेगवान मार्ग असतो.
• (3)(अ) - (i), (ब) - (iv), (क) - (iii), (ड) - (ii) — हा पर्याय पहिल्या दोन जोड्या आपसात उलट्या करतो आणि नंतर शेवटच्या दोन जोड्याही आपसात उलट्या करतो, म्हणजे दोन सर्वात मोहात पाडणारे घोटाळे एकाच वेळी वापरतो. तो मुडदूस अ जीवनसत्वाला आणि रातआंधळेपणा ड जीवनसत्वाला देतो, प्रत्यक्षात दिशा उलटी आहे — डोळ्याचा पडदा रेटिनॉलवर अवलंबून असतो आणि हाडांचा सांगाडा कॅल्सिफेरॉलवर. पुढे तो रक्तक्षय क जीवनसत्वाला व स्कर्व्ही बी12 जीवनसत्वाला देऊन दुसरी जोडीही उलटी करतो. मराठी स्तंभात हा घोटाळा अधिक सहज होतो, कारण विधानांची अक्षरे आणि जीवनसत्वांची नावे दोन्ही देवनागरीच आहेत आणि नजर 'ब'ला 'ब जीवनसत्व' मानून चालते; प्रत्यक्षात विधान ब म्हणजे ड जीवनसत्व.
• (4)(अ) - (ii), (ब) - (iii), (क) - (iv), (ड) - (i) — या पर्यायातही एकही जोडी बरोबर नाही, पण पूर्णपणे चुकीच्या पर्यायांपैकी तो अधिक धोकादायक आहे. तो क जीवनसत्वाशी स्कर्व्ही जोडत नाही, तरी स्कर्व्ही यादीच्या अगदी वरच्या ओळीत — अ जीवनसत्वासमोर — ठेवतो. 'स्कर्व्ही' हा शब्द कुठे आहे एवढेच नजरेने शोधणाऱ्या आणि तो कोणत्या अक्षरासमोर आहे हे न तपासणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्यासाठीच ही रचना आहे. शिवाय पर्याय (1) प्रमाणेच तो रातआंधळेपणा क जीवनसत्वाला आणि मुडदूस बी12 जीवनसत्वाला देतो. जुळणीच्या प्रश्नाची शिस्तशीर पद्धत एकच : आधी स्वतःच्या मनातील जोड्या ठरवायच्या, मग पर्यायांकडे वळायचे, आणि प्रत्येक अक्षर व त्याच्यासमोरचा अंक जोडूनच वाचायचा.

जीवनसत्वे ही सेंद्रिय संयुगे असून शरीराला ती अगदी थोड्या प्रमाणात लागतात, पण पुरेशा प्रमाणात शरीर ती स्वतः तयार करू शकत नाही; म्हणून ती आहारातून मिळावी लागतात. प्रत्येक अभावजन्य रोग म्हणजे त्या विशिष्ट जीवनसत्वाचे नेमके काम बंद पडल्याचा परिणाम असतो — म्हणजेच रोग पाठ करण्याऐवजी जीवनसत्वाचे काम लक्षात ठेवले तर रोग आपोआप आठवतो. जीवनसत्वांचे दोन गट आहेत आणि त्यांचे वर्तन वेगळे आहे. अ, ड, ई आणि के ही मेदात विरघळणारी जीवनसत्वे आहारातील स्निग्ध पदार्थांबरोबर शोषली जातात व यकृतात आणि मेदऊतीत साठवली जातात, म्हणून त्यांचा अभाव दिसायला बराच काळ लागतो आणि अतिरेक झाला तर तो साठत जाऊन विषारीही ठरू शकतो. ब गटातील जीवनसत्वे आणि क जीवनसत्व पाण्यात विरघळणारी आहेत; ती फारशी साठवली जात नाहीत आणि जास्तीचा भाग शरीराबाहेर टाकला जातो, म्हणून ती रोज पुरवावी लागतात व अभाव लवकर दिसतो. ड जीवनसत्व एका बाबतीत वेगळे आहे : अतिनील किरणांच्या मदतीने त्वचा ते कोलेस्टेरॉलसदृश घटकापासून स्वतः तयार करते, म्हणून त्याचा मुख्य स्रोत अन्न नव्हे तर सूर्यप्रकाश आहे. बी12 वेगळे आहे ते दुसऱ्या कारणाने : त्यात कोबाल्ट हा धातू असतो, ते जवळपास केवळ प्राणिजन्य अन्नातच मिळते, आणि त्याच्या शोषणासाठी जठरातील 'इंट्रिन्सिक फॅक्टर' नावाचे प्रथिन लागते — ते प्रथिन तयार होत नसेल तर आहारात बी12 असूनही तोच रक्तक्षय होतो.

जुळणीचा प्रश्न हा एमपीएससीचा आवडता प्रकार आहे, कारण एका प्रश्नात चार स्वतंत्र तथ्ये तपासता येतात आणि त्यातले एक जरी डळमळीत असले तरी उमेदवार अडतो. पण त्याच रचनेत त्याची कमजोरीही आहे : पर्याय मर्यादित असल्याने चारपैकी एक जोडी पक्की माहीत असली की बहुतेक पर्याय आपोआप बाद होतात. इथे तर अ जीवनसत्व आणि रातआंधळेपणा ही एकच जोडी पुरेशी आहे — (अ)-(iv) फक्त पर्याय (2) मध्ये आहे, बाकी तिन्ही पर्याय अ जीवनसत्वाला दुसराच रोग देतात. म्हणून चारही ओळी ताडून पाहत बसण्याऐवजी सर्वात खात्रीची जोडी शोधा आणि ती न देणारे पर्याय एकामागून एक खोडा. मराठी माध्यमातून पेपर सोडवणाऱ्यांसाठी या प्रश्नात एक जादा सापळा आहे : विधानांची अक्षरे अ. ब. क. ड. अशी देवनागरी आहेत आणि जीवनसत्वांची नावेही अ, ड, क अशी देवनागरी अक्षरेच आहेत. विधान अ मध्ये खरोखर अ जीवनसत्व आहे आणि विधान क मध्ये क जीवनसत्व आहे, पण विधान ब मध्ये ड जीवनसत्व आहे आणि विधान ड मध्ये बी12 जीवनसत्व आहे. अक्षर आणि जीवनसत्व यांची ही अर्धवट जुळणी घाईत उत्तर लिहिणाऱ्याला सहज फसवते, आणि इंग्रजी स्तंभात हा सापळा तेवढा तीव्र नाही. दुसरी नोंद : दोन्ही याद्या शेजारीशेजारी छापल्या असल्या तरी ती केवळ मांडणी आहे — समोरासमोरची नावे जोडलेली नाहीत.

• अ जीवनसत्व म्हणजे रेटिनॉल; डोळ्याच्या पडद्यातील दंडपेशींना ऱ्होडॉप्सिन हे रंगद्रव्य तयार करण्यासाठी ते लागते. अभावाचे पहिले लक्षण रातआंधळेपणा, आणि अभाव पुढे वाढल्यास डोळा कोरडा पडणे (झेरोफ्थाल्मिया) व अखेर अंधत्व.
• ड जीवनसत्व म्हणजे कॅल्सिफेरॉल; ते आतड्यातून कॅल्शियम व फॉस्फेटचे शोषण नियंत्रित करते. अभावामुळे वाढत्या मुलांमध्ये हाडे वाकून मुडदूस होतो, तर प्रौढांमध्ये आधीच घडलेली हाडे मऊ पडून अस्थिमार्दव (osteomalacia) होते.
• क जीवनसत्व म्हणजे अ‍ॅस्कॉर्बिक आम्ल; कोलॅजेन या प्रथिनाच्या निर्मितीसाठी ते आवश्यक असते. अभावामुळे स्कर्व्ही होतो — हिरड्या सुजून त्यांतून रक्त येणे, दात हलणे, त्वचेखाली रक्तस्राव आणि जखमा भरून न येणे ही त्याची लक्षणे.
• बी12 जीवनसत्व म्हणजे कोबालामीन; धातूचा अणू (कोबाल्ट) असणारे ते एकमेव जीवनसत्व आहे आणि तांबड्या रक्तपेशींच्या निर्मितीमागील डीएनए संश्लेषणासाठी लागते. अभावामुळे मेगॅलोब्लास्टिक किंवा पर्निशियस प्रकारचा रक्तक्षय होतो.
• अ, ड, ई व के ही जीवनसत्वे मेदात विरघळणारी असून यकृतात साठवली जातात, म्हणून त्यांचा अभाव हळू दिसतो आणि अतिरेक विषारी ठरू शकतो; ब गट व क जीवनसत्व पाण्यात विरघळणारी असून साठवली जात नाहीत, म्हणून ती नियमित पुरवावी लागतात.

• मराठी स्तंभात विधानांची अक्षरे (अ. ब. क. ड.) आणि जीवनसत्वांची नावे (अ, ड, क) दोन्ही देवनागरी असल्याने 'विधान ब' म्हणजे 'ब जीवनसत्व' असे वाचणे — विधान ब मध्ये ड जीवनसत्व आहे
• दोन याद्या शेजारीशेजारी छापल्या आहेत म्हणून समोरासमोरची नावे जोडलेली आहेत असे गृहीत धरणे; ती केवळ पानावरील मांडणी आहे
• मुडदूस आणि रातआंधळेपणा यांची अदलाबदल करणे — हाडे ड जीवनसत्वावर आणि डोळ्याचा पडदा अ जीवनसत्वावर अवलंबून आहे
• 'स्कर्व्ही' किंवा 'रक्तक्षय' हा शब्द पर्यायात दिसला की तो बरोबर मानणे, तो कोणत्या अक्षरासमोर छापला आहे हे न तपासता
• मुडदूस (लहान मुले) आणि अस्थिमार्दव (प्रौढ) यांची गल्लत करणे; अभाव एकच — ड जीवनसत्वाचा — पण वयानुसार रोगाचे नाव बदलते

एमपीएससीचे जीवनसत्वांवरील प्रश्न तीन ओळखीच्या रूपांत येतात : याच प्रश्नासारखा चार जीवनसत्वे व चार रोग जोडणारा जुळणीचा प्रश्न, एखाद्या रोगापासून कोणते जीवनसत्व वाचवते असे विचारणारा एकाच जोडीचा प्रश्न, आणि जीवनसत्वाचे रासायनिक नाव किंवा त्याच्या अभावाने होणारा रोग विचारणारा प्रश्न. चौथा प्रकार म्हणजे शरीरातच कोणते जीवनसत्व तयार होते असे विचारणे — तिथे अपेक्षित उत्तरे सूर्यप्रकाशापासून तयार होणारे ड जीवनसत्व आणि आतड्यातील जीवाणूंकडून मिळणारे के जीवनसत्व अशी असतात. हीच चार-पाच जीवनसत्वे या सर्व रूपांतून फिरत राहतात, म्हणून सर्वात किफायतशीर तयारी म्हणजे जीवनसत्व, रासायनिक नाव, मुख्य स्रोत व अभावजन्य रोग असा एकच छोटा तक्ता — आणि तो अशा प्रकारे पाठ की कोणत्याही एका स्तंभावरून बाकीचे स्तंभ सांगता आले पाहिजेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणत्या जीवनसत्वाच्या अभावामुळे लहान मुलांमध्ये मुडदूस आणि प्रौढांमध्ये अस्थिमार्दव होतो ?

  • (a)अ जीवनसत्व
  • (b)ड जीवनसत्व
  • (c)क जीवनसत्व
  • (d)के जीवनसत्व

  उत्तर(2) ड जीवनसत्व — ते आतड्यातून कॅल्शियम व फॉस्फेटचे शोषण नियंत्रित करते, त्यामुळे अभाव झाला की हाडांचे खनिजीकरण अपुरे राहते. वाढत्या मुलांमध्ये मऊ हाडे वाकून मुडदूस होतो, तर प्रौढांची हाडे वाढत नसल्याने त्यांच्यात आधीच घडलेली हाडे मऊ पडून अस्थिमार्दव होते. अ जीवनसत्वाचा अभाव रातआंधळेपणा देतो, क जीवनसत्वाचा स्कर्व्ही आणि के जीवनसत्वाचा रक्त गोठण्यातील दोष.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  धातूचा अणू असणारे एकमेव जीवनसत्व कोणते आणि त्यात कोणता धातू असतो ?

  • (a)क जीवनसत्व — लोह
  • (b)बी12 जीवनसत्व — कोबाल्ट
  • (c)ड जीवनसत्व — कॅल्शियम
  • (d)ई जीवनसत्व — जस्त

  उत्तर(2) बी12 जीवनसत्व — कोबाल्ट. कोबालामीन या नावातच तो धातू आहे, आणि तांबड्या रक्तपेशींच्या निर्मितीमागील डीएनए संश्लेषणासाठी ते लागते; अभावामुळे मेगॅलोब्लास्टिक रक्तक्षय होतो. कॅल्शियम हे ड जीवनसत्वाच्या कामाशी संबंधित असले तरी ते ड जीवनसत्वाच्या रेणूचा भाग नाही, आणि लोह हे रक्तातील हिमोग्लोबिनमध्ये असते, क जीवनसत्वात नाही.