MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 3 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — कृष्णाजी भालेकर. प्रश्न आधी नीट फोडून वाचावा, कारण त्यात दोन खुणा एकत्र बांधलेल्या आहेत : ब्राह्मणेतर पत्रकारितेची सुरुवात ज्याच्या वृत्तपत्राने झाली असे मानले जाते तो कोण, आणि विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांनी महात्मा जोतिराव फुले यांच्यावर केलेल्या हल्ल्याला आपल्या वृत्तपत्रातून उत्तर कोणी दिले. दोन्ही खुणा एकाच माणसाकडे नेतात. पुणे जिल्ह्यातील शेतकरी कुटुंबातून आलेले कृष्णराव पांडुरंग भालेकर (1850-1910) हे जोतिराव फुले यांचे निकटचे सहकारी व सत्यशोधक समाजाचे कार्यकर्ते; जानेवारी 1877 मध्ये त्यांनी पुण्यात 'दीनबंधू' हे साप्ताहिक सुरू केले. सत्यशोधक चळवळीच्या आतून चालवले गेलेले हे पहिलेच वृत्तपत्र, आणि शेतकरी, कामगार व ब्राह्मणेतर जातींविषयी नव्हे तर त्यांच्या वतीने बोलणारे; म्हणूनच मराठी नोंदी 'दीनबंधू'ला बहुजन वा ब्राह्मणेतर पत्रकारितेची मुहूर्तमेढ मानतात. ज्या हल्ल्याला उत्तर द्यायचे होते तो विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांचा — 1874 साली सुरू झालेल्या आणि आधुनिक मराठी गद्याला आकार देणाऱ्या 'निबंधमाले'ने आपली वादशक्ती फुले आणि सत्यशोधक भूमिकेवर वळवली होती. अशा साप्ताहिक हल्ल्याला आठवड्यागणिक उत्तर देऊ शकेल असे नियतकालिक फुल्यांच्या बाजूला हवे होते, आणि भालेकरांच्या 'दीनबंधू'ने ती जागा भरली. उरलेली तिन्ही नावे याच सुधारणापर्वातली असली तरी त्यांचे काम वेगळे आहे; यांपैकी कोणीही हे वृत्तपत्र सुरू केलेले नाही, आणि प्रश्न त्या माणसाची ओळख त्याच वृत्तपत्रावरूनच करून देतो. पेपरात नाव 'कृष्णाजी भालेकर' असे छापले आहे, तर मराठी वाङ्मयेतिहासात ते बहुधा 'कृष्णराव भालेकर' असे येते; प्रश्नाचा रोख मात्र त्याच व्यक्तीकडे आहे. मराठी प्रश्नात 'हल्याचा' आणि 'मुहुर्तमेढ' अशी छपाई आहे — दोन्ही छापील रूपे तशीच ठेवली आहेत.

• (1)नारायण मेघाजी लोखंडे — हा या प्रश्नातला थोडक्यात हुकणारा पर्याय आहे, आणि तो थोडेफार माहीत असणाऱ्याला नव्हे तर बरेच माहीत असणाऱ्याला पकडतो. नारायण मेघाजी लोखंडे यांचा 'दीनबंधू'शी खरोखर घनिष्ठ संबंध आहे — भालेकरांच्यानंतर या वृत्तपत्राची जबाबदारी त्यांच्याकडे आली आणि त्यांनी ते मुंबईला नेले, जिथे ते गिरणी कामगारांचा आवाज बनले; पुढे 1884 साली त्यांनी बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशन स्थापन केली आणि 1890 साली कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुट्टी मिळवून दिली. पण प्रश्न वृत्तपत्र चालवत राहिले कोण असे विचारत नाही; ब्राह्मणेतर पत्रकारितेची मुहूर्तमेढ रोवणारा आणि चिपळूणकरांच्या हल्ल्याला त्यातून उत्तर देणारा कोण, एवढेच तो विचारतो. सुरुवात करणारा आणि वारसा चालवणारा यांतला हा फरक ओळखता आला की पर्याय सुटतो.
• (2)भाऊ दाजी लाड — भाऊ दाजी लाड हे याहून आधीच्या आणि अगदी वेगळ्या मुंबईतले. ते वैद्य, पुरातत्त्वाचे अभ्यासक, शिलालेखांचे व्यासंगी, मुंबईचे शेरीफ आणि शहराच्या विद्वत्तापूर्ण व नागरी जीवनातले एक प्रमुख नाव; भायखळ्यातील डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय आजही त्यांच्या नावाने ओळखले जाते. त्यांचे निधन 1874 साली झाले, म्हणजे 'दीनबंधू' सुरू होण्याच्या तीन वर्षे आधी — त्यामुळे प्रश्नात वर्णन केलेला माणूस ते असूच शकत नाहीत. या यादीत त्यांचे नाव येते ते एकोणिसाव्या शतकातील मुंबई-पुण्यातले प्रसिद्ध सुधारक म्हणून; पण त्यांचे क्षेत्र वृत्तपत्रीय वाद नव्हे तर वैद्यक, पुरातत्त्व व नागरी संस्था हे होते.
• (3)तुकाराम तात्या पडवळ — तुकाराम तात्या पडवळ हे याच्या आधीच्या पिढीतील जातिविरोधी लेखनाचे प्रतिनिधी. 'जातिभेद विवेकसार' हा जातिभेदाची चिकित्सा करणारा त्यांचा ग्रंथ, आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या साठच्या दशकात तो वाचला जात होता — म्हणजे प्रश्नात अभिप्रेत असलेले वृत्तपत्र अस्तित्वात येण्याच्या कितीतरी आधी. त्यांचे माध्यम ग्रंथ व पुस्तिका होते, साप्ताहिक वृत्तपत्र नव्हे; आणि नेमका हाच फरक प्रश्न तपासत आहे, कारण तो 'वृत्तपत्राद्वारे' असा शब्द वापरतो. जातिभेदावरील लेखन आणि ब्राह्मणेतर पत्रकारिता या दोन गोष्टी एकाच प्रवाहातल्या असल्या तरी एक नाहीत, हे ओळखणे इथे निर्णायक ठरते.

विष्णुशास्त्री चिपळूणकर आणि जोतिराव फुले यांच्यातील वाद हा 1870 व 1880 च्या दशकांतील मराठी सार्वजनिक जीवनाचा मध्यवर्ती संघर्ष आहे, आणि तो लढला गेला तो वृत्तपत्रांतून. 1874 साली सुरू झालेली चिपळूणकरांची 'निबंधमाला' हे आत्मविश्वासपूर्ण, राष्ट्रवादी आणि संस्कृतनिष्ठ मराठी गद्याचे मूलग्रंथ मानले जाते; तिच्या लेखकाने पुढे 1880 साली न्यू इंग्लिश स्कूल आणि 1881 साली 'केसरी' व 'मराठा' ही वृत्तपत्रे उभी करण्यात हातभार लावला, आणि याच निबंधांनी फुल्यांच्या जातिचिकित्सेवर व ब्राह्मणी अधिकारावरील टीकेवर हल्ला चढवला. फुल्यांच्या बाजूला स्वतःचे नियतकालिक हवे होते, आणि सत्यशोधक कार्यकर्ते व शेतकरी असलेल्या कृष्णराव भालेकर यांनी जानेवारी 1877 मध्ये पुण्यात 'दीनबंधू' सुरू केल्यावर ती उणीव भरून निघाली. 'दीनबंधू'चे महत्त्व केवळ फुल्यांचा बचाव केला एवढ्यापुरते नाही; त्याने बोलणाराच बदलला. ते ब्राह्मणेतर व शेतकरी जगाच्या आतून, त्याच जगाच्या वाचकांसाठी लिहिले गेले — म्हणूनच त्याला बहुजन पत्रकारितेचा आरंभबिंदू मानले जाते. पुढे लोखंडे यांनी तेच वृत्तपत्र मुंबईला नेऊन गिरणी कामगारांचे मुखपत्र बनवले, आणि सत्यशोधक चळवळीचा धागा जातीच्या प्रश्नाकडून कामगारांच्या प्रश्नाकडे कसा वळला हेही त्यातून दिसते.

एमपीएससी वृत्तपत्रांविषयी विचारते तेव्हा तीन गोष्टी एकाच वेळी तपासल्या जातात : वृत्तपत्र कोणी सुरू केले, ते कोणत्या वर्षी व कोठून निघाले, आणि ते कोणत्या बाजूने बोलत होते. महाराष्ट्रातील सुधारणा-पर्वाच्या यादीत 'दीनबंधू', 'सत्सार', 'दीनमित्र', 'मूकनायक', 'बहिष्कृत भारत', 'केसरी', 'सुधारक' अशी नावे वारंवार येतात, आणि त्या प्रत्येकाशी दोन-दोन माणसे जोडलेली असतात — संस्थापक आणि पुढे चालवणारा. आयोगाचा आवडता सापळा नेमका इथेच असतो : 'दीनबंधू' म्हटले की लोखंडे आठवतात, कारण त्यांचे नाव त्याच्याशी अधिक काळ जोडले गेले; पण सुरुवात भालेकरांची आहे. दुसरा उपयुक्त सराव म्हणजे वादाच्या दोन्ही बाजू जोडीने लक्षात ठेवणे : चिपळूणकर व 'निबंधमाला' विरुद्ध फुले, भालेकर व 'दीनबंधू'. तिसरे म्हणजे माध्यमाचा फरक — ग्रंथ, पुस्तिका आणि साप्ताहिक ही वेगवेगळी हत्यारे आहेत, आणि प्रश्नात 'वृत्तपत्राद्वारे' असा शब्द आला की ग्रंथलेखक पर्यायांतून बाद होतात. या तिन्ही सवयी एकत्र वापरल्या की ब्राह्मणेतर चळवळीवरचा असा कोणताही प्रश्न वेगाने सुटतो.

• कृष्णराव पांडुरंग भालेकर (1850-1910) हे सत्यशोधक कार्यकर्ते व जोतिराव फुले यांचे सहकारी होते; जानेवारी 1877 मध्ये त्यांनी पुण्यात 'दीनबंधू' हे साप्ताहिक सुरू केले.
• सत्यशोधक चळवळीच्या आतून चालवले गेलेले 'दीनबंधू' हे पहिलेच नियतकालिक असून मराठी नोंदी त्याला ब्राह्मणेतर म्हणजेच बहुजन पत्रकारितेची सुरुवात मानतात.
• विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांची 1874 साली सुरू झालेली 'निबंधमाला' ही निबंधमालिका जोतिराव फुले व सत्यशोधक भूमिकेवरील हल्ल्याचे मुख्य साधन होती; त्याच हल्ल्याला उत्तर देण्यासाठी 'दीनबंधू' उभे राहिले.
• भालेकरांनंतर 'दीनबंधू'ची जबाबदारी नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्याकडे आली आणि त्यांनी ते मुंबईहून गिरणी कामगारांचे मुखपत्र म्हणून चालवले; पुढे 1884 साली त्यांनी बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशन स्थापन केली.
• भायखळ्यातील संग्रहालयाला ज्यांचे नाव आहे ते मुंबईचे वैद्य व पुरातत्त्वाभ्यासक भाऊ दाजी लाड यांचे निधन 1874 साली, म्हणजे 'दीनबंधू' सुरू होण्याच्या तीन वर्षे आधीच झाले होते.

• 'दीनबंधू' म्हटले की लोखंडे यांचे नाव देणे — ते वृत्तपत्र भालेकरांनी सुरू केले आणि लोखंडे यांनी नंतर चालवले, हा संस्थापक व वारसदार यांतला फरक इथे निर्णायक आहे
• ग्रंथातून जातिभेदावर लिहिणारे आणि वृत्तपत्रातून वाद घालणारे यांची गल्लत करणे; प्रश्नातला 'वृत्तपत्राद्वारे' हा शब्द ग्रंथलेखकांना बाद करतो
• भाऊ दाजी लाड यांच्यासारखे नाव केवळ प्रसिद्ध सुधारक म्हणून निवडणे, त्यांच्या निधनाचे वर्ष 1874 असल्याचे लक्षात न घेता
• चिपळूणकरांचा हल्ला आणि त्याला दिलेले उत्तर या दोन बाजू उलट्या समजणे — प्रश्न हल्ला करणारा कोण हे विचारत नाही, तर बचाव करणारा कोण हे विचारतो

महाराष्ट्रातील वृत्तपत्रांवरचे प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते : थेट जोडी विचारून ('अमुक वृत्तपत्र कोणी सुरू केले') किंवा इथल्यासारखे वर्णन देऊन, जिथे व्यक्तीचे नाव न घेता तिचे काम सांगितले जाते आणि उमेदवाराला त्यावरून व्यक्ती ओळखावी लागते. वर्णनात्मक रूप अधिक कठीण असते कारण त्यात दोन-तीन खुणा एकत्र येतात आणि त्या सर्व एकाच व्यक्तीवर जुळाव्या लागतात; इथे 'ब्राह्मणेतर पत्रकारितेची मुहूर्तमेढ' आणि 'चिपळूणकरांच्या हल्ल्याचा बचाव' या दोन्ही खुणा एकत्र आल्याशिवाय उत्तर पक्के होत नाही. पर्यायांत आयोग सहसा त्याच वृत्तपत्राशी नंतर जोडली गेलेली व्यक्ती (इथे लोखंडे), आधीच्या पिढीतील ग्रंथलेखक (पडवळ) आणि वेगळ्या क्षेत्रातील प्रसिद्ध समकालीन (भाऊ दाजी लाड) अशी रचना ठेवते. म्हणून तयारी करताना वृत्तपत्राचे नाव, त्याचा संस्थापक, त्याचे वर्ष व स्थळ आणि त्याचा नंतरचा संपादक हे चार रकाने वेगवेगळे लिहून ठेवावेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सत्यशोधक चळवळीतून निघालेले 'दीनबंधू' हे साप्ताहिक 1877 साली पुण्यात कोणी सुरू केले ?

  • (a)नारायण मेघाजी लोखंडे
  • (b)कृष्णराव भालेकर
  • (c)मुकुंदराव पाटील
  • (d)गोपाळ गणेश आगरकर

  उत्तर(b) कृष्णराव भालेकर — जोतिराव फुले यांचे सत्यशोधक सहकारी असलेल्या भालेकरांनी जानेवारी 1877 मध्ये पुण्यात 'दीनबंधू' सुरू केले; पुढे लोखंडे यांनी ते मुंबईहून गिरणी कामगारांचे मुखपत्र म्हणून चालवले. मुकुंदराव पाटील यांचे वृत्तपत्र 'दीनमित्र' हे वेगळे आहे, आणि आगरकर 'सुधारक'चे संपादक होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आधुनिक मराठी गद्याला वळण देणारी आणि जोतिराव फुले व सत्यशोधक भूमिकेवर टीका करणारी 'निबंधमाला' ही निबंधमालिका कोणाची होती ?

  • (a)गोपाळ हरी देशमुख
  • (b)विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
  • (c)बाळशास्त्री जांभेकर
  • (d)न्यायमूर्ती म. गो. रानडे

  उत्तर(b) विष्णुशास्त्री चिपळूणकर — 1874 साली सुरू झालेली 'निबंधमाला' ही त्यांची निबंधमालिका असून तिने आधुनिक मराठी गद्याला आकार दिला; पुढे त्यांनी न्यू इंग्लिश स्कूल (1880) आणि 'केसरी' व 'मराठा' (1881) उभे करण्यात हातभार लावला. गोपाळ हरी देशमुख 'लोकहितवादी' या नावाने 'शतपत्रे' लिहिणारे, तर बाळशास्त्री जांभेकर 'दर्पण'चे संपादक म्हणून ओळखले जातात.