MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 34 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4). अल्फ्रेड वेबर यांनी 1909 साली मांडलेला औद्योगिक स्थान सिद्धांत हा किमान खर्चाचा सिद्धांत आहे : उत्पादन व वितरणाचा एकूण खर्च जिथे सर्वात कमी येईल तिथेच उद्योजक कारखाना उभारेल असे तो मानतो, आणि संपूर्ण मांडणी वाहतूक खर्चाला प्राथमिक निर्णायक घटक धरून, बाकी सर्व गोष्टींना त्याच्यातील फेरबदल मानून उभी केलेली आहे. युक्तिवाद दोन टप्प्यांत पुढे जातो, आणि त्या टप्प्यांचा क्रमच वाहतूक खर्चाला मध्यवर्ती स्थान देतो. वेबर सर्वात आधी किमान वाहतूक खर्चाचा बिंदू शोधतात, आणि त्यासाठी स्थानत्रिकोणाचा वापर करतात — या त्रिकोणाचे कोपरे म्हणजे कच्च्या मालाची उगमस्थाने आणि उपभोगाचे ठिकाण. प्रत्येक कोपरा जितके वजन तिथून न्यायचे किंवा तिथवर आणायचे आहे आणि जितके अंतर कापायचे आहे, त्या प्रमाणात ओढ लावतो; म्हणून त्रिकोणातील सर्वोत्तम जागा फक्त वजन व अंतर यांवरच ठरते. सामग्री निर्देशांक आपले काम याच टप्प्यावर करतो : कच्चा माल वजन घटवणारा असेल तर उगमाची ओढ प्रबळ होते आणि कारखाना तिकडे ओढला जातो, कारण उत्पादनात टाकून द्यायचा माल लांबवर वाहून नेणे म्हणजे भाड्याचा अपव्यय; कच्चा माल शुद्ध असेल तर ओढ समतोल राहते आणि कारखाना तुलनेने मुक्त राहतो. किमान वाहतूक खर्चाचा हा बिंदू निश्चित झाल्यानंतरच वेबर उरलेल्या दोन प्रभावांना — मजुरीचा खर्च आणि संकेंद्रणाचे फायदे — प्रवेश देतात, आणि तोही 'विचलन' म्हणून. दुसरीकडे स्वस्त मजूर मिळत असतील तर कारखाना हलवणे समर्थनीय ठरू शकते, पण तेव्हाच जेव्हा मजुरीतील बचत वाढणाऱ्या भाड्यापेक्षा जास्त असेल; आणि नेमके तेच तपासण्याची यंत्रणा वेबर पुरवतात — समान अतिरिक्त वाहतूक खर्च असलेले बिंदू जोडणाऱ्या रेषा, आणि त्यांतील ती निर्णायक रेषा जिच्यावर वाढलेले भाडे मजुरीच्या बचतीला नेमके रद्द करते. जो घटक इतर सर्व घटकांना मोजण्याचे परिमाण व तुलनेचा आधार पुरवतो, तोच मध्यवर्ती घटक; आणि वेबर यांच्या मांडणीत तो घटक वाहतूक खर्च आहे. पर्याय (4) नेमके तेच सांगतो.

• (1)उद्योगाच्या स्थान निश्चितीकरणात मजूरांवरील मूल्या चे योगदान महत्त्वाचे असते — वेबर यांच्या मांडणीत मजुरीच्या खर्चाला खरोखर ठळक जागा आहे, म्हणून हा पर्याय नुसता भरतीचा नाही — पण त्याची जागा दुसऱ्या क्रमांकाची आहे, पहिल्या क्रमांकाची नाही. स्वस्त मजूर असलेले ठिकाण म्हणजे किमान वाहतूक खर्चाच्या बिंदूपासून घडणारे संभाव्य विचलन, असे वेबर मानतात, आणि ते विचलन करण्यासारखे आहे का हे तपासण्याची नेमकी कसोटीही ते देतात : ज्या रेषेवर वाढणारा वाहतूक खर्च मजुरीतील बचतीएवढा होतो ती रेषा काढा, आणि स्वस्त मजुरीचे ठिकाण त्या रेषेच्या आत असेल तरच कारखाना तिकडे न्या. या कसोटीच्या रचनेतच हे गृहीत आहे की विचलन करण्यासाठी वाहतुकीने ठरवलेले एक स्थान आधीच अस्तित्वात आहे. म्हणजे मजुरी हा घटक वाहतूक खर्चाच्या भाषेतच मोजला जातो, आणि जो घटक मोजण्याचे परिमाण पुरवतो तोच मध्यवर्ती ठरतो. पेपरात या पर्यायात 'मूल्या चे' असे शब्दामध्ये मोकळी जागा सोडून छापले आहे; तो छपाईचा दोष असून अर्थ 'मजुरांवरील खर्चाचे' असाच आहे.
• (2)उद्योगाच्या स्थान निश्चितीकरणात कच्च्या मालावरील खर्चाचे योगदान महत्त्वाचे असते — हा पर्याय कच्च्या मालाची किंमत आणि त्याचे वजन यांची गल्लत करतो, आणि वेबर यांच्या विश्लेषणात निर्णायक ठरते ते वजन. मूळ मांडणी कच्च्या मालाच्या किमती सर्वत्र सारख्या व दिलेल्या मानते आणि त्याऐवजी विचारते की किती माल वाहून न्यावा लागतो आणि त्यातील किती भाग तयार मालात टिकतो — हेच गुणोत्तर म्हणजे सामग्री निर्देशांक. म्हणजे कच्चा माल वेबर यांच्या मांडणीत स्थानावर परिणाम करतोच, पण तो वाहतूक खर्चाच्या मार्गानेच करतो, वाहतूक खर्चाच्या बरोबरीने नव्हे : वजन घटवणाऱ्या मालामुळे जो भाग पुढे टाकून द्यायचा आहे त्याचेही भाडे भरावे लागते, आणि तेच भाडे कारखान्याला उगमाकडे ओढते. म्हणून कच्च्या मालाचा उल्लेख करून वाहतूक खर्चाचा उल्लेख न करणे म्हणजे यंत्रणा सांगून तिचे कारण वगळणे. सिद्धांतात कच्चा माल स्वतंत्र निर्णायक घटक म्हणून कधीच येत नाही.
• (3)उद्योगाच्या स्थान निश्चितीकरणात बाजारपेठेची सुगमता महत्त्वाची असते — वेबर यांच्या मांडणीत बाजारपेठ ही अनुकूल करून घ्यायची चल राशी नसून उपभोगाचे स्थिर ठिकाण आहे — स्थानत्रिकोणाचा एक कोपरा — आणि तिचा प्रभाव तयार माल तिथवर पोहोचवण्याच्या भाड्याच्या रूपानेच आत येतो. बाजारपेठेच्या सुगमतेला मध्यवर्ती मानणे म्हणजे पूर्णपणे वेगळ्या सिद्धांत-परंपरेचे वर्णन करणे : ती मागणीवर व बाजारक्षेत्रावर आधारलेली परंपरा असून तिच्याशी सर्वात आधी ऑगस्ट लॉश यांचे नाव जोडले जाते, ज्यांनी विचारले की कंपनीला सर्वात मोठे विक्रीक्षेत्र कोठे मिळेल व सर्वाधिक नफा कोठे होईल; तसेच वॉल्टर क्रिस्टलर यांचा केंद्रस्थान सिद्धांत, जो वस्त्यांमधील अंतर मालाच्या पल्ल्यावरून व किमान मागणीवरून स्पष्ट करतो. या परंपरा वेबर यांना चुकीचे ठरवत नाहीत, त्या वेगळा प्रश्न विचारतात; आणि प्रश्नात नाव घेतले आहे ते नेमके वेबर यांचे. सिद्धांताचे नाव दिलेले असेल तेव्हा त्या सिद्धांताचीच रचना आठवावी लागते.

औद्योगिक स्थान निश्चिती हा आर्थिक भूगोलाचा गाभा असून तिच्यावरील मांडण्या दोन मोठ्या परंपरांत विभागतात. पहिली किमान खर्चाची परंपरा, जी विचारते की उत्पादनाचा एकूण खर्च कोठे सर्वात कमी येईल; अल्फ्रेड वेबर यांची 1909 सालची मांडणी हिचे प्रमाण उदाहरण आहे. दुसरी बाजारक्षेत्राची परंपरा, जी विचारते की सर्वाधिक विक्री व नफा कोठे मिळेल; ऑगस्ट लॉश यांची मांडणी आणि वॉल्टर क्रिस्टलर यांचा केंद्रस्थान सिद्धांत या परंपरेतले. वेबर यांची रचना तीन घटकांची आहे आणि त्यांचा क्रम महत्त्वाचा : वाहतूक खर्च हा प्राथमिक घटक, त्यानंतर मजुरीच्या खर्चातील फरक, आणि शेवटी संकेंद्रणाचे फायदे. पहिल्या टप्प्यात स्थानत्रिकोणाच्या साहाय्याने किमान वाहतूक खर्चाचा बिंदू शोधला जातो; त्रिकोणाचे कोपरे म्हणजे कच्च्या मालाची उगमस्थाने व उपभोगाचे ठिकाण, आणि प्रत्येक कोपरा वजन व अंतराच्या प्रमाणात ओढ लावतो. इथेच सामग्री निर्देशांक — स्थानबद्ध कच्च्या मालाचे वजन भागिले तयार मालाचे वजन — काम करतो : निर्देशांक एकपेक्षा जास्त असेल तर कारखाना कच्च्या मालाकडे ओढला जातो, एकच्या आसपास असेल तर तो बाजारपेठेकडे सरकू शकतो. दुसऱ्या टप्प्यात मजुरी व संकेंद्रण यांचा विचार विचलन म्हणून होतो, आणि विचलन परवडते का हे समान अतिरिक्त वाहतूक खर्चाच्या रेषांवरून ठरवले जाते. भारतातील उदाहरणांनी ही मांडणी सहज लक्षात राहते : लोखंड-पोलाद व सिमेंट उद्योग कच्च्या मालाकडे ओढले जातात, साखर उद्योग ऊस लवकर खराब होत असल्याने शेताजवळच उभा राहतो, तर सुती कापड व तयार कपड्यांचे उद्योग बाजारपेठ व बंदरांकडे सरकतात.

याच प्रश्नपत्रिकेत औद्योगिक स्थान निश्चितीवर दोन प्रश्न आहेत — प्रश्न 25 कापूस हा शुद्ध कच्चा माल असल्याचे प्रतिपादन तपासतो आणि हा प्रश्न वेबर यांच्या सिद्धांताचा गाभा विचारतो. दोन्ही एकत्र वाचले की स्पष्ट होते की आयोगाला या घटकाची जुजबी ओळख नव्हे तर रचनात्मक समज हवी आहे. या प्रश्नाची खरी अडचण अशी की चारही पर्याय वेबर यांच्या मांडणीत कोठे ना कोठे येणाऱ्या गोष्टींची नावे घेतात : मजुरी येते, कच्चा माल येतो, बाजारपेठ त्रिकोणाचा कोपरा म्हणून येते, आणि वाहतूक खर्चही येतो. म्हणून खरेपणा तपासून निर्णय होत नाही; निर्णय होतो तो 'सिद्धांत सुरुवात कोठून करतो' असे विचारल्यावर. सिद्धांतांवरील प्रश्न सोडवण्याची ही सर्वसाधारण पद्धत आहे — त्या सिद्धांताचे गृहीतक काय, तो कोणत्या घटकापासून सुरू होतो, आणि उरलेले घटक त्याच्यात कोणत्या क्रमाने येतात, हे तीन प्रश्न लक्षात ठेवले की नाव व मांडणी यांची गल्लत होत नाही. दुसरी नोंद छपाईविषयी : मराठी स्तंभात पर्याय (1) मध्ये 'मूल्या चे' असे शब्दात मोकळी जागा सोडून छापले आहे. अशा छपाईच्या चुका या संपूर्ण प्रश्नपत्रिकेत आहेत आणि त्यावरून पर्याय बरोबर की चूक हे ठरवता येत नाही; अर्थ वाचूनच ठरवावा लागतो.

• अल्फ्रेड वेबर यांचा 1909 सालचा औद्योगिक स्थान सिद्धांत हा किमान खर्चाचा सिद्धांत असून त्यात एकूण खर्च सर्वात कमी येईल ते स्थान सर्वोत्तम मानले जाते, आणि विश्लेषणाची सुरुवात वाहतूक खर्च या प्राथमिक निर्णायक घटकापासून होते.
• किमान वाहतूक खर्चाचा बिंदू स्थानत्रिकोणात शोधला जातो; त्रिकोणाचे कोपरे म्हणजे स्थानबद्ध कच्च्या मालाची उगमस्थाने व उपभोगाचे ठिकाण, आणि प्रत्येक कोपरा वाहून न्यायचे वजन व अंतर यांच्या प्रमाणात ओढ लावतो.
• सामग्री निर्देशांक म्हणजे स्थानबद्ध कच्च्या मालाचे वजन भागिले तयार मालाचे वजन; यावरूनच वाहतूक खर्च कारखान्याला कच्च्या मालाकडे ओढणार की त्याला बाजारपेठेकडे सरकण्याचे स्वातंत्र्य देणार हे ठरते.
• वेबर यांच्या मांडणीत मजुरीचा खर्च व संकेंद्रणाचे फायदे दुय्यम असून वाढणाऱ्या भाड्यापेक्षा बचत जास्त असेल तरच ते कारखान्याला वाहतुकीच्या सर्वोत्तम बिंदूपासून हलवू शकतात; हे तपासण्यासाठी समान अतिरिक्त वाहतूक खर्चाच्या रेषा वापरल्या जातात.
• वाहतूक खर्चाऐवजी बाजारपेठेला मध्यवर्ती मानणारे सिद्धांत वेगळ्या परंपरेतले आहेत — प्रामुख्याने ऑगस्ट लॉश यांचा बाजारक्षेत्र सिद्धांत व वॉल्टर क्रिस्टलर यांचा केंद्रस्थान सिद्धांत; तर व्हॉन थ्यूनेन यांची वलये बाजारपेठेभोवतीचा शेतीचा भूवापर स्पष्ट करतात.

• सिद्धांतात येणारा प्रत्येक घटक तितकाच मध्यवर्ती मानणे; वेबर यांच्याकडे मजुरी व संकेंद्रण हे विचलन आहेत, प्रारंभबिंदू नाहीत
• कच्च्या मालाची किंमत आणि त्याचे वजन यांची गल्लत करणे; वेबर यांच्या मांडणीत कच्चा माल वाहतूक खर्चाच्या मार्गानेच परिणाम करतो
• बाजारपेठेला मध्यवर्ती मानून लॉश किंवा क्रिस्टलर यांची मांडणी वेबर यांच्या नावावर लावणे
• प्रश्नात सिद्धांताचे नाव दिलेले असूनही सर्वसाधारण अनुभवावरून उत्तर देणे; नाव दिले असेल तेव्हा त्याच सिद्धांताची रचना आठवावी लागते

आर्थिक भूगोलातील सिद्धांतांवर एमपीएससी मोजके पण नियमित प्रश्न विचारते, आणि त्यांचे आकार तीन असतात : सिद्धांत व त्याचा मांडणारा यांची जोडी विचारणारा, सिद्धांताची मध्यवर्ती संकल्पना विचारणारा — जसा हा प्रश्न — आणि एखादे उदाहरण देऊन ते कोणत्या सिद्धांताशी जुळते असे विचारणारा. या गटासाठी तयारी लांबलचक असण्याची गरज नाही; प्रत्येक सिद्धांतासाठी चार गोष्टी लक्षात ठेवल्या की पुरते : मांडणाऱ्याचे नाव व साल, तो कोणता प्रश्न विचारतो, त्याचा प्रारंभबिंदू कोणता, आणि त्याची ओळखीची संज्ञा कोणती — वेबर यांच्यासाठी स्थानत्रिकोण व सामग्री निर्देशांक, क्रिस्टलर यांच्यासाठी पल्ला व किमान मागणी, व्हॉन थ्यूनेन यांच्यासाठी वलये. आयोग या सिद्धांतांना भारतातील उद्योगांच्या स्थानाशी जोडणारे प्रश्नही विचारते, म्हणून लोखंड-पोलाद, साखर, सिमेंट व सुती कापड या चार उद्योगांची स्थाननिश्चिती कोणत्या तत्त्वाने होते हे उदाहरणादाखल लक्षात ठेवावे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वेबर यांच्या औद्योगिक स्थान सिद्धांतातील 'सामग्री निर्देशांक' म्हणजे काय ?

  • (a)कच्च्या मालाची किंमत भागिले तयार मालाची किंमत
  • (b)स्थानबद्ध कच्च्या मालाचे वजन भागिले तयार मालाचे वजन
  • (c)मजुरीचा खर्च भागिले वाहतुकीचा खर्च
  • (d)कारखान्यापासून बाजारपेठेचे अंतर भागिले कच्च्या मालाच्या उगमापासूनचे अंतर

  उत्तर(2) स्थानबद्ध कच्च्या मालाचे वजन भागिले तयार मालाचे वजन — हा निर्देशांक एकपेक्षा बराच जास्त असेल तर वाहतूक खर्च वाचवण्यासाठी उद्योग कच्च्या मालाकडे ओढला जातो, आणि तो एकच्या आसपास असेल तर उद्योगाला बाजारपेठेकडे सरकण्याचे स्वातंत्र्य राहते. वेबर यांची मांडणी किमती नव्हे तर वजने व अंतरे यांवर उभी आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बाजारक्षेत्र व नफा यांना केंद्रस्थानी ठेवून औद्योगिक स्थानाची मांडणी कोणी केली ?

  • (a)अल्फ्रेड वेबर
  • (b)ऑगस्ट लॉश
  • (c)व्हॉन थ्यूनेन
  • (d)ई. डब्ल्यू. झिमरमन

  उत्तर(2) ऑगस्ट लॉश — त्यांनी किमान खर्चाऐवजी सर्वाधिक नफ्याचा प्रश्न विचारला आणि कंपनीला सर्वात मोठे विक्रीक्षेत्र कोठे मिळेल यावरून स्थान ठरवले. वेबर यांची मांडणी किमान खर्चाची आणि वाहतूक खर्चापासून सुरू होणारी आहे, तर व्हॉन थ्यूनेन यांची वलये शेतीच्या भूवापराविषयी आहेत, उद्योगाविषयी नाहीत.