खालील विधानांचा विचार करून त्यातील कोणते/कोणती विधान/ने बरोबर आहे/आहेत ते संकेतांकाचा वापर करून उत्तर लिहा. 1. केंद्रित वस्ती बहुधा शेतवाड्यांनी वेढलेली असते. 2. हिमालयीन प्रदेशात केंद्रित वस्त्या आढळत नाहीत.
- (1)फक्त 1 बरोबर आहे
- (2)फक्त 2 बरोबर आहे
- (3)दोन्ही 1 आणि 2 बरोबर आहेत
- (4)1 ही बरोबर नाही व 2 ही बरोबर नाही
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 'फक्त 2 बरोबर आहे'. अशा रचनेच्या प्रश्नात दोन्ही विधाने एकेक करून तपासणे हाच सुरक्षित मार्ग आहे. विधान 1 म्हणते की केंद्रित वस्ती बहुधा शेतवाड्यांनी वेढलेली असते, आणि ते चुकते कारण ते एका प्रकाराचे व्याख्यात्मक वैशिष्ट्य दुसऱ्या प्रकाराला चिकटवते. ग्रामीण वस्त्यांच्या आकारानुसार केलेल्या प्रमाण वर्गीकरणात केंद्रित म्हणजे एकवटलेली वस्ती अशी असते की तिथली घरे एकाच दाट समूहात, बहुधा रस्त्याच्या फाट्याजवळ, देवळाभोवती किंवा तलावाकाठी एकत्र उभी असतात आणि शेते वस्तीच्या बाहेर पसरलेली असतात. भोवती सुट्या घटकांनी वेढलेले गाव हा पूर्णपणे वेगळा प्रकार आहे — वाडीयुक्त म्हणजे विभागलेली वस्ती, जिथे गाव अनेक भौतिकदृष्ट्या वेगळ्या तुकड्यांत विभागलेले असते : एक मुख्य ठिकाण आणि त्याभोवती काही दुय्यम वाड्या, आणि प्रत्येक वाडी अनेकदा एका ठरावीक सामाजिक किंवा व्यावसायिक गटाची. एकवटलेपण आणि विभागलेपण ही एकाच मोजपट्टीची दोन टोके आहेत, म्हणून एकाच वस्तीचे वर्णन दोन्ही शब्दांनी एकाच वेळी करता येत नाही; विधान 1 चुकीचे ठरते. विधान 2 म्हणते की हिमालयीन प्रदेशात केंद्रित वस्त्या आढळत नाहीत, आणि हे वर्गीकरण ज्या पद्धतीने शिकवले जाते त्यानुसार बरोबर आहे. केंद्रित वस्ती उभी राहण्यासाठी काही गोष्टी लागतात : दाट बांधलेले गाव बसू शकेल अशी सपाट जमीन, एकसंध पट्ट्यात पसरलेली सुपीक मृदा, आणि एका ठिकाणी विश्वासार्ह पाणीपुरवठा. उत्तरेकडील गाळाच्या मैदानांत या तिन्ही गोष्टी मिळतात, म्हणून हा प्रकार तिथला वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हिमालयीन प्रदेशात यांपैकी काहीच मिळत नाही : भूरचना खडबडीत, उतार तीव्र, लागवडयोग्य जमीन लहान व विखुरलेल्या तुकड्यांत आणि तीही पायऱ्या पाडून तयार केलेली, आणि पाणी एका जागी नव्हे तर उतारावरील अनेक वेगवेगळ्या ठिकाणी उपलब्ध. त्यामुळे कुटुंबे आपापल्या शेताजवळ राहतात आणि तयार होणारी रचना विखुरलेली असते. एक विधान पडते व एक टिकते, आणि नेमके तेच सांगणारा पर्याय (2) उत्तर ठरतो. वाचताना दोन गोष्टी नोंदवा : विधान 2 स्वतःच नकारार्थी मांडलेले आहे आणि पर्याय (4) दुहेरी नकाराचा आहे; अशा रचनेच्या प्रश्नात प्रत्येक विधान आधी सरळ होकारार्थी रूपात मनात मांडून मग तपासणे हे लागणाऱ्या काही सेकंदांचे मोल देते. शिवाय विधान 2 पाठ्यपुस्तकी सर्वसाधारण नियम अपवादाची सोय न ठेवता, 'आढळतच नाहीत' अशा टोकाच्या भाषेत मांडतो — प्रत्यक्ष भूगोलात ती एक प्रबळ प्रवृत्ती आहे; आयोगाची किल्ली मात्र ते विधान बरोबर मानते.
- (1)फक्त 1 बरोबर आहे — हा पर्याय दोन्ही निर्णय नेमके उलटे घेतो, आणि याचा अर्थ बहुधा उमेदवाराच्या मनात वस्तीचे दोन प्रकार एकमेकांच्या जागी बसले आहेत. विधान 1 हे केंद्रित प्रकाराचे वर्णन नाही : केंद्रित वस्ती म्हणजे एकच दाट एकवटलेला समूह, तर मध्यवर्ती ठिकाणाभोवती सुट्या घटकांची रचना ही वाडीयुक्त म्हणजे विभागलेल्या प्रकाराची ओळख आहे, जिथे गाव अनेक वेगळ्या तुकड्यांत विभागलेले असते. आणि हा पर्याय जे विधान नाकारतो ते विधान 2 प्रत्यक्षात टिकते, कारण हिमालयीन प्रदेशातील तीव्र उतार आणि लागवडयोग्य जमिनीचे लहान विखुरलेले तुकडे केंद्रित नव्हे तर विखुरलेली वस्ती घडवतात. हा पर्याय निवडणाऱ्या उमेदवाराजवळ शब्दावली बरोबर असते पण ती चुकीच्या आकारांना जोडलेली असते; त्यावर उपाय म्हणजे प्रत्येक प्रकार शब्दाने नव्हे तर चित्राने लक्षात ठेवणे — एक घट्ट समूह आणि बाहेर शेते, विरुद्ध एक मुख्य गाव आणि भोवती सुट्या वाड्या.
- (3)दोन्ही 1 आणि 2 बरोबर आहेत — हा पर्याय दोन्ही विधाने स्वीकारतो आणि त्यामुळे विधान 1 उत्तरात घेऊन येतो. जो उमेदवार विधान 1 घाईत वाचतो आणि त्यात आक्षेपार्ह काही सापडत नाही, त्याची ही निवड असते — कारण वाड्या आणि केंद्रित गावे ही दोन्ही एकाच प्रकरणातली नावे आहेत आणि वाक्य ऐकायला खरे वाटते. तरीही ते चुकीचे ठरते, आणि त्याचे कारण तथ्याचे नसून व्याख्येचे आहे : भोवती वाड्या असणे हीच वाडीयुक्त वस्तीला केंद्रित वस्तीपासून वेगळे करणारी गोष्ट आहे, म्हणून विधान 1 वर्गीकरणाने मुद्दाम वेगळ्या केलेल्या दोन प्रकारांची एकच गुठळी करून टाकते. विधान 2 स्वतंत्रपणे बरोबर आहे, आणि म्हणूनच हा पर्याय आकर्षक ठरतो — त्याचा अर्धा भाग खरा आहे. दोन विधानांच्या प्रश्नात 'दोन्ही बरोबर' सांगणारा पर्याय नेहमी दुर्बळ विधानावर तपासावा, बळकट विधानावर नव्हे, हा धडा इथून घेण्यासारखा आहे.
- (4)1 ही बरोबर नाही व 2 ही बरोबर नाही — हा दुहेरी नकाराचा पर्याय असून तो उमेदवाराला दोन्ही विधाने चूक ठरवायला सांगतो — म्हणजे एक निर्णय जास्तीचा. विधान 2 बरोबर आहे : हिमालयीन प्रदेशाची खडबडीत भूरचना, पायऱ्या पाडून तयार केलेली व तुकड्यांत विखुरलेली लागवडयोग्य जमीन आणि उतारावर अनेक ठिकाणी विखुरलेले पाण्याचे स्रोत यांमुळे तिथे केंद्रित नव्हे तर विखुरलेल्या वस्त्या तयार होतात. तरीही हा पर्याय एका विशिष्ट कारणाने मोहात पाडतो. विधान 1 मधली चूक ज्याने बरोबर ओळखली त्याचा आत्मविश्वास वाढतो, आणि विधानांच्या प्रश्नात वाढलेला आत्मविश्वास सहज अतिनकारात बदलतो — विशेषतः जेव्हा उरलेले विधान स्वतःच नकारार्थी असते आणि ते तपासण्यासाठी दुसऱ्या नकारातून जावे लागते. 'दोन्हीही बरोबर नाहीत' अशा आकाराचे पर्याय म्हणूनच अधिक काळजीने हाताळावेत : त्यांना संचातील प्रत्येक विधान पडावे लागते, आणि एकही टिकले तरी ते बाद होतात.
ग्रामीण वस्त्यांचे आकारानुसार वर्गीकरण ही एकच सलग मोजपट्टी आहे, पूर्ण एकवटलेपणापासून पूर्ण विखुरलेपणापर्यंत जाणारी. तिच्या एका टोकाला केंद्रित म्हणजे एकवटलेली वस्ती : घरे एकाच दाट समूहात, शेते बाहेर, आणि गाव बहुधा रस्त्याचा फाटा, देऊळ, तलाव किंवा विहीर अशा एका केंद्राभोवती बांधलेले. पुढे अर्ध-केंद्रित वस्ती, जिथे मुख्य समूह टिकून असतो पण त्याची घट्ट वीण सैलावलेली असते. त्यानंतर वाडीयुक्त म्हणजे विभागलेली वस्ती, जिथे गाव मुख्य ठिकाण व त्याभोवतीच्या काही सुट्या वाड्या अशा तुकड्यांत विभागते; प्रत्येक वाडी अनेकदा एका सामाजिक किंवा व्यावसायिक गटाची असते. आणि दुसऱ्या टोकाला विखुरलेली वस्ती, जिथे प्रत्येक कुटुंब आपापल्या शेतावर स्वतंत्रपणे राहते. वस्तीचा आकार कोणता होणार हे काही ठरावीक घटक ठरवतात : भूरचना, पाण्याची उपलब्धता व त्याचे वाटप, लागवडयोग्य जमिनीची सुपीकता व सलगपणा, सुरक्षिततेची गरज, आणि समाजाची रचना. सपाट, सुपीक व मुबलक पाण्याचा प्रदेश केंद्रित वस्तीला अनुकूल असतो, म्हणून उत्तरेकडील गाळाची मैदाने या प्रकाराने भरलेली आहेत; पाण्याचा एकच दुर्मीळ स्रोत असेल किंवा सुरक्षिततेची गरज मोठी असेल तिथेही कुटुंबे एकत्र येतात. याउलट तीव्र उतार, तुकड्यांतील शेती व विखुरलेले पाण्याचे स्रोत असतील तिथे विखुरलेली वस्ती तयार होते — हिमालयीन प्रदेश हे त्याचे पाठ्यपुस्तकी उदाहरण. महाराष्ट्रापुरते पाहिले तर कोकणातील डोंगराळ व दमट भागात वाड्यांची रचना सर्वसामान्य आहे, तर पठारावरील सपाट भागात गावे अधिक एकवटलेली दिसतात.
वस्त्यांचे प्रकार हा एमपीएससीच्या मानवी भूगोलातील नियमित विषय आहे आणि तो जवळजवळ नेहमी व्याख्येवरच तपासला जातो — म्हणजे प्रकाराचे वैशिष्ट्य बदलून दुसऱ्या प्रकाराला जोडणे, हीच आयोगाची नेहमीची खेळी. या प्रश्नात नेमके तेच केले आहे : वाड्यांनी वेढलेले असणे ही वाडीयुक्त वस्तीची ओळख असूनही ती केंद्रित वस्तीला जोडली आहे. म्हणून या गटातले प्रश्न सोडवण्याची सर्वात उपयोगी तयारी म्हणजे प्रत्येक प्रकाराचे एक चित्र मनात पक्के करणे आणि त्या चित्रात इतर प्रकाराचे वैशिष्ट्य बसते का हे तपासणे. दुसरा मुद्दा या प्रश्नाच्या रचनेचा : विधान 2 नकारार्थी आहे आणि पर्याय (4) दुहेरी नकाराचा आहे. नकारांच्या साखळीत चूक होण्याची शक्यता सर्वाधिक असते, म्हणून प्रत्येक विधान आधी होकारार्थी रूपात मांडून घ्यावे — 'हिमालयीन प्रदेशात वस्त्या विखुरलेल्या असतात' असे मनात लिहिले की विधान 2 तपासणे सोपे होते. तिसरा मुद्दा प्रामाणिकपणे नोंदवण्याजोगा : विधान 2 पाठ्यपुस्तकी नियम कोणतीही सवलत न ठेवता मांडते. भूगोलात असे 'कधीच नाही' प्रकारचे विधान सहसा प्रबळ प्रवृत्तीचे टोकाचे रूप असते. परीक्षेच्या दृष्टीने मात्र नियम स्पष्ट आहे : आयोगाच्या प्रश्नात पाठ्यपुस्तकी मांडणीच प्रमाण मानली जाते, आणि तिच्या विरोधात अपवाद शोधत बसणे गुण गमावण्याचा मार्ग ठरतो.
- ग्रामीण वस्त्यांचे आकारानुसार वर्गीकरण केंद्रित म्हणजे एकवटलेली, अर्ध-केंद्रित, वाडीयुक्त म्हणजे विभागलेली आणि विखुरलेली अशा प्रकारांत केले जाते; हे प्रकार मिळून पूर्ण एकवटलेपणापासून पूर्ण विखुरलेपणापर्यंतची एकच मोजपट्टी तयार होते.
- केंद्रित वस्ती म्हणजे घरांचा एकच दाट समूह आणि त्याबाहेर शेते; याउलट वाडीयुक्त वस्ती अनेक भौतिकदृष्ट्या सुट्या तुकड्यांत विभागलेली असते, आणि भोवतीच्या वाड्या हे केंद्रित नव्हे तर वाडीयुक्त प्रकाराचे व्याख्यात्मक वैशिष्ट्य आहे.
- सपाट, सुपीक व मुबलक पाणी असलेल्या प्रदेशांत — उदाहरणार्थ उत्तरेकडील गाळाच्या मैदानांत — केंद्रित वस्त्या वैशिष्ट्यपूर्ण असतात; पाण्याचा एकच दुर्मीळ स्रोत असेल किंवा सुरक्षिततेची गरज असेल तिथेही कुटुंबे एकत्र येऊन वस्ती करतात.
- हिमालयीन प्रदेशात खडबडीत भूरचना, तीव्र उतार, पायऱ्या पाडून तयार केलेली व तुकड्यांत विखुरलेली लागवडयोग्य जमीन आणि अनेक ठिकाणी विखुरलेले पाण्याचे स्रोत यांमुळे केंद्रित नव्हे तर विखुरलेल्या वस्त्या तयार होतात.
- वस्तीचा आकार ठरवणारे घटक म्हणजे भूरचना, पाण्याची उपलब्धता व वाटप, लागवडयोग्य जमिनीची सुपीकता व सलगपणा, सुरक्षिततेची परिस्थिती, आणि समाजाची रचना.
विधान 2 हा 'हा प्रकार कशाचा वैशिष्ट्यपूर्ण आहे' एवढेच सांगणारा पाठ्यपुस्तकी सर्वसाधारण नियम आहे, सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष नाही — तो प्रमाण वर्गीकरण म्हणून वाचा, अपवादरहित नियम म्हणून नाही. हेही लक्षात ठेवा की विधान 2 स्वतःच नकारार्थी आहे आणि पर्याय (4) दुहेरी नकार आहे : प्रत्येक विधान आधी सरळ होकारार्थी रूपात मांडा आणि मगच त्याचा निवाडा करा, आणि 'दोन्हीही बरोबर नाहीत' असा पर्याय खरा ठरण्यासाठी संचातील प्रत्येकच विधान चुकावे लागते.
- एका वस्तिप्रकाराचे वैशिष्ट्य दुसऱ्या प्रकाराला जोडणे — भोवतीच्या वाड्या ही वाडीयुक्त वस्तीची ओळख आहे, केंद्रित वस्तीची नाही
- नकारार्थी विधान असलेल्या प्रश्नात 'दोन्हीही बरोबर नाहीत' हा दुहेरी नकाराचा पर्याय घाईत निवडणे
- एक विधान चूक ठरवल्यावर आत्मविश्वासाने दुसरेही चूक ठरवणे; प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणेच तपासावे लागते
- प्रत्येक विधान आधी सरळ होकारार्थी रूपात न मांडता नकारांच्या साखळीतच निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करणे
वस्त्यांवरचे प्रश्न एमपीएससी दोन आकारांत विचारते. पहिला व्याख्येचा : एखाद्या प्रकाराचे वर्णन देऊन नाव विचारणे, किंवा इथल्यासारखी विधाने देऊन कोणते बरोबर ते विचारणे. दुसरा कारणांचा : अमुक प्रदेशात अमुक प्रकारची वस्ती का आढळते असे विचारणे. दोन्हींची तयारी एकाच पद्धतीने होते — वस्तीच्या चार प्रकारांची चार चित्रे मनात पक्की करा, आणि प्रत्येक चित्राला ते घडवणाऱ्या भौगोलिक परिस्थितीशी जोडा : सपाट व सुपीक मैदान म्हणजे एकवटलेली वस्ती, डोंगराळ व तुकड्यांची शेती म्हणजे विखुरलेली वस्ती. आयोग या प्रश्नांची रचना बहुधा विधानांच्या स्वरूपात करते आणि त्यात एक-दोन नकार पेरून ठेवते, म्हणून वाचनाची शिस्तही तितकीच महत्त्वाची ठरते. शिवाय महाराष्ट्राच्या संदर्भात कोकणातील वाड्या व पठारावरील एकवटलेली गावे यांची तुलना विचारली जाऊ शकते, म्हणून राज्यातील उदाहरणे तयारीत ठेवावीत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मुख्य गावाभोवती काही सुट्या वाड्या असलेल्या ग्रामीण वस्तिप्रकाराला काय म्हणतात ?
- (a)केंद्रित वस्ती
- (b)वाडीयुक्त म्हणजे विभागलेली वस्ती
- (c)विखुरलेली वस्ती
- (d)रेषाकृती वस्ती
उत्तर(2) वाडीयुक्त म्हणजे विभागलेली वस्ती — इथे गाव अनेक भौतिकदृष्ट्या वेगळ्या तुकड्यांत विभागलेले असते आणि प्रत्येक वाडी अनेकदा एका सामाजिक किंवा व्यावसायिक गटाची असते. केंद्रित वस्ती म्हणजे घरांचा एकच दाट समूह, विखुरलेल्या वस्तीत प्रत्येक कुटुंब आपापल्या शेतावर राहते, आणि रेषाकृती हा वस्तीचा आकृतिबंध आहे, प्रकार नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
उत्तरेकडील गाळाच्या मैदानांत केंद्रित वस्त्या मोठ्या प्रमाणावर आढळण्याचे प्रमुख कारण कोणते ?
- (a)तिथे लागवडयोग्य जमीन लहान तुकड्यांत विखुरलेली आहे
- (b)तिथे सपाट जमीन, सलग सुपीक मृदा व विश्वासार्ह पाणीपुरवठा आहे
- (c)तिथे पाण्याचे स्रोत उतारावर विखुरलेले आहेत
- (d)तिथे शेती पायऱ्या पाडून करावी लागते
उत्तर(2) तिथे सपाट जमीन, सलग सुपीक मृदा व विश्वासार्ह पाणीपुरवठा आहे — या तिन्ही गोष्टींमुळे घरे एकत्र बांधणे शक्य व फायद्याचे ठरते आणि शेते वस्तीबाहेर पसरतात. उरलेल्या तिन्ही पर्यायांत वर्णन केलेली परिस्थिती डोंगराळ प्रदेशाची असून ती कुटुंबांना आपापल्या शेताजवळ राहायला भाग पाडते, म्हणून तिथे विखुरलेली वस्ती तयार होते.