MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 33 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2). प्रश्न ही तुलना आहे, आणि तुलनेचे उत्तर फक्त तोच घटक देऊ शकतो जो तुलनेतील गोष्टींमध्ये वेगळा असतो. इथे नाव घेतलेल्या तिन्ही नद्या द्वीपकल्पीय आहेत, तिन्ही बर्फाच्या नव्हे तर पावसाच्या पाण्यावर चालतात, आणि म्हणून तिन्ही आपापल्या पाणलोट क्षेत्रात जेवढा पाऊस पडेल त्यावरच अवलंबून असतात. गोदावरी व कृष्णा दख्खनच्या अंतर्गत भागाचे पाणी वाहून नेतात, आणि त्यांच्या पाणलोट क्षेत्रांना पाणी मिळते ते जून ते सप्टेंबर या काळातील नैर्ऋत्य मान्सूनकडून; तो प्रवाह मागे हटला की तिथे फारसा पाऊस पोहोचत नाही आणि थंडीच्या हंगामात त्यांचा विसर्ग झपाट्याने घटतो. कावेरीचे वेगळेपण नेमके एका बाबतीत आहे. तिचे खालचे खोरे तामिळनाडूत आहे, आणि तामिळनाडू नैर्ऋत्य मान्सूनच्या काळात पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेत असतो; त्याला त्याचा मुख्य पाऊस मिळतो तो ऑक्टोबर, नोव्हेंबर व डिसेंबरमध्ये, ईशान्य मान्सूनकडून. त्या हंगामात वारे थंड होत जाणाऱ्या उत्तर भारताच्या भूभागावरून बाहेरच्या दिशेने वाहतात, आणि त्यांतील बंगालचा उपसागर ओलांडून जाणारी शाखा बाष्प उचलून कोरोमंडल किनाऱ्यावर वळते व तिथे थेट पाऊस देते. म्हणजे वर्षाच्या नेमक्या ज्या काळात गोदावरी व कृष्णा यांना काहीच मिळत नाही, त्याच काळात कावेरीच्या खालच्या पाणलोट क्षेत्रावर पाऊस पडत असतो. म्हणूनच हिवाळ्यात कावेरीच्या पात्रात पाण्याचे प्रमाण वाढते आणि इतर दोघींच्या पात्रात वाढत नाही. यातून कावेरीचे स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्याजोगे एक वैशिष्ट्यही स्पष्ट होते : कर्नाटक व केरळातील तिचे वरचे पाणलोट क्षेत्र नैर्ऋत्य मान्सूनवर चालते आणि खालचे पाणलोट क्षेत्र ईशान्य मान्सूनवर, त्यामुळे इतर कोणत्याही द्वीपकल्पीय नदीपेक्षा तिच्या प्रवाहात वर्षभर कमी चढउतार राहतो — आणि तिचे पाणी इतके मोलाचे व इतके वादग्रस्त ठरले ते याच कारणाने. पर्याय (2) नेमक्या त्या ईशान्य मान्सूनचे नाव घेतो, जो पाण्याचा स्रोत कावेरीला आहे आणि गोदावरी व कृष्णा यांना व्यवहारात नाही.

• (1)नैर्ऋत्य मान्सून वाऱ्यांमुळे कावेरी नदीच्या पात्रात पर्जन्यवृष्टी मोठ्या प्रमाणावर होते — कर्नाटक व केरळातील पश्चिम घाटात असलेल्या कावेरीच्या वरच्या पाणलोट क्षेत्राला नैर्ऋत्य मान्सूनचा भरपूर पाऊस खरोखरच मिळतो, म्हणून नदीविषयीचे विधान म्हणून हा पर्याय खोटा नाही. उत्तर म्हणून तो दोन कारणांनी अपयशी ठरतो. पहिले, हंगाम चुकीचा आहे : नैर्ऋत्य मान्सून जून ते सप्टेंबर वाहतो आणि प्रश्नात विचारलेला हिवाळा येण्यापूर्वीच तो द्वीपकल्पातून मागे हटलेला असतो, म्हणून थंडीच्या हंगामातील मोठ्या पाणीसाठ्याचे स्पष्टीकरण तो देऊ शकत नाही. दुसरे आणि अधिक मूलभूत, गोदावरी व कृष्णा यांचे अस्तित्वही याच नैर्ऋत्य मान्सूनवर उभे आहे, म्हणजे हा घटक तिन्ही नद्यांमध्ये समान आहे. समान घटक त्यांच्यातील फरक कधीच स्पष्ट करू शकत नाही. तुलनात्मक प्रश्न चुकतो तो नेहमी अशाच पद्धतीने — 'या नदीला पाणी कोठून मिळते' या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, तर विचारलेला प्रश्न 'ही नदी त्या नद्यांपेक्षा वेगळी का' असा असतो.
• (3)कावेरी नदीच्या पात्रात ईशान्य व नैर्ऋत्य मान्सून वाऱ्यांपासून पर्जन्यवृष्टी होते — कावेरीचे वर्णन म्हणून हा पर्याय अचूक आहे, आणि तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी तो सर्वात आकर्षक ठरतो तो त्यामुळेच : वरचे खोरे नैर्ऋत्य मान्सूनवर आणि खालचे खोरे ईशान्य मान्सूनवर चालते, आणि म्हणूनच तिचा प्रवाह शेजारच्या नद्यांपेक्षा अधिक स्थिर राहतो. पण प्रश्न 'कावेरीला पाणी कशामुळे मिळते' असे विचारत नाही; तो 'गोदावरी व कृष्णा यांच्या तुलनेने हिवाळ्यात कावेरीच्या पात्रात पाणी का वाढते' असे विचारतो, आणि तुलनात्मक प्रश्नाच्या उत्तराने फरक नेमका वेगळा काढून दाखवावा लागतो. या पर्यायातील नैर्ऋत्य मान्सूनचा अर्धा भाग तिन्ही नद्यांना समान आहे, म्हणून तो जोडल्याने स्पष्टीकरण धारदार होण्याऐवजी विरळ होते; शिवाय ज्या हंगामाविषयी प्रश्न आहे त्यात नैर्ऋत्य मान्सूनचा वाटा शून्य आहे. तिन्ही नद्यांना समान असलेले वजा केले की उरतो फक्त ईशान्य मान्सून — म्हणजे पर्याय (2). तुलनात्मक प्रश्नात समान घटक व वेगळा घटक दोन्ही पर्यायांत दिलेले असतील तेव्हा फक्त वेगळा घटक असलेला पर्याय निवडावा.
• (4)कावेरी नदीच्या उपनद्या कावेरी नदीच्या पात्रात मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा पुरवठा करतात — हा पर्याय वाहिनीला स्रोत म्हणून पुढे करतो. उपनद्या मुख्य प्रवाहापर्यंत पाणी पोहोचवतात, पण त्या पाणी निर्माण करत नाहीत; त्या वाहून नेणारा प्रत्येक थेंब आधी पाणलोट क्षेत्रात कोठेतरी पाऊस म्हणून पडलेला असावाच लागतो, म्हणून उपनद्यांपाशी थांबणारे स्पष्टीकरण प्रश्न एक पाऊल वर सरकवते, त्याचे उत्तर देत नाही. तुलनेच्या कसोटीवरही हा पर्याय स्वतःच्याच अटींवर कोसळतो. गोदावरी ही द्वीपकल्पातील सर्वात मोठी नदी असून तिच्या उपनद्यांची यादी कावेरीपेक्षा मोठी आहे, आणि कृष्णेची उपनदी-प्रणालीही विस्तृत आहे; नदीचे हिवाळ्यातील पाणी तिला मिळणाऱ्या प्रवाहांच्या संख्येवर ठरत असते तर थंडीच्या हंगामात पाणी वाहणारी नदी गोदावरीच असती. ती तशी नाही, कारण तिच्या उपनद्या ज्या प्रदेशाचे पाणी वाहून नेतात तिथे त्या काळात पाऊसच पडत नाही. महत्त्वाचे आहे ते नदीला किती वाहिन्या आहेत हे नव्हे, तर त्यांच्यात पाऊस पडतो आहे का हे.

भारतीय नद्यांची पहिली विभागणी त्यांना पाणी कोठून मिळते यावर होते. हिमालयीन नद्यांना पावसाबरोबरच बर्फ व हिमनद्यांचे वितळलेले पाणी मिळते, म्हणून त्या वर्षभर वाहतात आणि उन्हाळ्यातही आटत नाहीत. द्वीपकल्पीय नद्या पूर्णपणे पावसावर अवलंबून असतात, म्हणून त्यांचा प्रवाह ऋतुनिहाय आणि अनिश्चित असतो; पावसाळ्यात पूर आणि उन्हाळ्यात कोरडी पात्रे हे त्यांचे नेहमीचे चित्र. गोदावरी, कृष्णा व कावेरी या तिन्ही द्वीपकल्पीय आहेत, पण त्यांना पाऊस देणारी यंत्रणा तंतोतंत सारखी नाही. गोदावरी व कृष्णा यांची पाणलोट क्षेत्रे मुख्यतः दख्खनच्या अंतर्गत भागात आहेत आणि तिथे पाऊस नैर्ऋत्य मान्सूनच्या चार महिन्यांत पडतो; तो संपला की त्यांचा विसर्ग झपाट्याने कमी होतो. कावेरीचे वरचे खोरे कर्नाटक व केरळातील पश्चिम घाटात आहे आणि तिथेही नैर्ऋत्य मान्सूनच पाऊस देतो; पण तिचे खालचे खोरे तामिळनाडूत आहे, आणि तामिळनाडू नैर्ऋत्य मान्सूनच्या काळात पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेत राहतो. त्याला मुख्य पाऊस मिळतो ऑक्टोबर ते डिसेंबरच्या ईशान्य मान्सूनकडून — थंडीच्या हंगामात जमिनीवरून बाहेर वाहणारे वारे बंगालचा उपसागर ओलांडताना बाष्प उचलतात आणि कोरोमंडल किनाऱ्यावर तो ओतून टाकतात. यामुळे कावेरीला वर्षातून दोन वेळा, दोन वेगवेगळ्या यंत्रणांकडून पाणी मिळते आणि तिचा प्रवाह इतर द्वीपकल्पीय नद्यांपेक्षा अधिक स्थिर राहतो. कावेरी कर्नाटकातील कोडगू जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी डोंगरात तलकावेरी येथे उगम पावते आणि कर्नाटक व तामिळनाडूतून आग्नेयेकडे वाहत बंगालच्या उपसागराला मिळते; तिथे तिने मोठा त्रिभुज प्रदेश उभारला आहे.

एमपीएससी नद्यांवर केवळ नावे व उगमस्थाने विचारून थांबत नाही; ती प्रवाहाच्या वर्तनावरही प्रश्न बांधते, आणि हा प्रश्न त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. इथली खरी परीक्षा भूगोलाची कमी आणि प्रश्न वाचण्याची जास्त आहे, कारण प्रश्नाचे पहिले शब्दच 'गोदावरी व कृष्णा नद्यांच्या तुलनेने' असे आहेत. तुलना असलेल्या प्रश्नात उत्तर नेहमी फरक सांगणारा घटक असतो, समान घटक नव्हे — आणि आयोग समान घटक असलेला पर्याय, तसेच समान व वेगळा दोन्ही एकत्र करणारा पर्याय, मुद्दाम शेजारी ठेवते. तिन्ही पर्याय खरे वाटतात, म्हणून खरेपणा तपासून निर्णय होत नाही; निर्णय होतो तो 'हा घटक तिन्ही नद्यांना समान आहे का' असे विचारल्यावर. ही सवय अनेक विषयांत उपयोगी पडते आणि विशेषतः हवामान व नद्यांच्या प्रश्नांत वारंवार लागते. दुसरी नोंद तयारीविषयी : ईशान्य मान्सून भारताच्या बहुतांश भागात कोरडा असतो पण तामिळनाडूला त्याचा मुख्य पाऊस देतो, हे एकच तथ्य अनेक प्रश्नांना पुरते — तामिळनाडूचा पर्जन्यकाळ, कोरोमंडल किनाऱ्याचे वेगळेपण, कावेरीच्या पाण्याचे वाटप, आणि ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमधील चक्रीवादळांचा हंगाम. तिसरी नोंद : पेपरात हा प्रश्न प्रश्नचिन्हाशिवाय, 'कारण' या शब्दावर संपतो; ही छपाईची बाब आहे आणि अर्थावर परिणाम करत नाही.

• कावेरीच्या वरच्या पाणलोट क्षेत्राला नैर्ऋत्य मान्सूनचा आणि खालच्या पाणलोट क्षेत्राला ईशान्य मान्सूनचा पाऊस मिळतो, त्यामुळे इतर कोणत्याही द्वीपकल्पीय नदीपेक्षा तिच्या प्रवाहात वर्षभर कमी चढउतार राहतो.
• ऑक्टोबर ते डिसेंबरचा ईशान्य मान्सून कोरोमंडल किनारा व अंतर्गत तामिळनाडूला त्यांचा मुख्य पाऊस देतो, कारण हिवाळ्यात जमिनीवरून बाहेर वाहणारे वारे बंगालचा उपसागर ओलांडताना बाष्प उचलतात आणि नंतर किनाऱ्यावर आदळतात.
• गोदावरी व कृष्णा यांची पाणलोट क्षेत्रे मुख्यतः अंतर्गत दख्खनमध्ये असून जवळजवळ पूर्णपणे नैर्ऋत्य मान्सूनवर अवलंबून आहेत; तो प्रवाह मागे हटला की त्यांचा विसर्ग झपाट्याने घटतो.
• द्वीपकल्पीय नद्या पावसावर चालणाऱ्या आणि म्हणून ठळकपणे ऋतुनिहाय असतात; याउलट हिमालयीन नद्यांना पावसाबरोबर बर्फ व हिमनद्यांचे वितळलेले पाणीही मिळते, त्यामुळे त्या वर्षभर वाहतात.
• कावेरी कर्नाटकातील कोडगू जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी डोंगरात तलकावेरी येथे उगम पावते आणि कर्नाटक व तामिळनाडूतून आग्नेयेकडे वाहत बंगालच्या उपसागराला मिळते, जिथे तिने मोठा त्रिभुज प्रदेश उभारला आहे.

• तुलनात्मक प्रश्नात तिन्ही गोष्टींना समान असलेला घटक उत्तर म्हणून निवडणे; समान घटक फरक स्पष्ट करू शकत नाही
• समान घटक व वेगळा घटक दोन्ही एकत्र सांगणारा 'पूर्ण' दिसणारा पर्याय निवडणे; तुलनेत फक्त वेगळा घटकच उत्तर असतो
• उपनद्यांना पाण्याचा स्रोत मानणे; त्या वाहिन्या आहेत आणि पाणी मुळात पाणलोट क्षेत्रात पडलेल्या पावसातूनच येते
• ईशान्य मान्सून संपूर्ण भारतात कोरडा असतो असे लक्षात ठेवून तामिळनाडूचा अपवाद विसरणे

नद्यांवर एमपीएससी तीन प्रकारचे प्रश्न विचारते : उगम, मार्ग व उपनद्या यांविषयी स्मरणाचे प्रश्न; नदी व धरण किंवा नदी व राज्य अशा जोड्या जुळवण्याचे प्रश्न; आणि इथल्यासारखे प्रवाहाच्या वर्तनाचे कारण विचारणारे प्रश्न. तिसऱ्या प्रकारात प्रश्न बहुधा तुलनात्मक असतो आणि पर्यायांत खरी पण असंबद्ध विधाने भरलेली असतात, म्हणून सोडवण्याची पद्धत ठरलेली : आधी तुलनेतील गोष्टींमध्ये काय समान आहे ते ठरवा, ते सर्व वजा करा, आणि जे उरते तेच उत्तर. भारताच्या हवामानाशी हा भाग घट्ट जोडलेला असल्याने पर्जन्याचे वाटप नीट माहीत असणे इथे निर्णायक ठरते — कोणत्या प्रदेशाला कोणत्या मान्सूनकडून आणि कोणत्या महिन्यांत पाऊस मिळतो, हे एकदा नकाशावर बसवले की नद्यांचे वर्तनही आपोआप उलगडते. आयोग याच माहितीवर आंतरराज्यीय पाणीवाटपाचे प्रश्नही बांधते, म्हणून कावेरी, कृष्णा व गोदावरी यांची खोरी राज्यनिहाय लक्षात ठेवणे उपयोगी ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  तामिळनाडूला त्याचा मुख्य पाऊस नैर्ऋत्य मान्सूनकडून न मिळता ईशान्य मान्सूनकडून मिळतो, याचे कारण काय ?

  • (a)तामिळनाडू नैर्ऋत्य मान्सूनच्या काळात पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेत असतो
  • (b)तामिळनाडूत नैर्ऋत्य मान्सून पोहोचतच नाही
  • (c)तामिळनाडूचा किनारा अरबी समुद्राकडे तोंड करून आहे
  • (d)तामिळनाडूत हिवाळ्यात तापमान सर्वाधिक असते

  उत्तर(1) तामिळनाडू नैर्ऋत्य मान्सूनच्या काळात पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेत असतो — अरबी समुद्राची शाखा घाटाच्या पश्चिम उतारावर बहुतांश ओलावा ओतून टाकते आणि पलीकडे उतरताना कोरडी होते. म्हणून तामिळनाडूला मुख्य पाऊस मिळतो तो ऑक्टोबर ते डिसेंबरच्या ईशान्य मान्सूनकडून, जो बंगालचा उपसागर ओलांडताना बाष्प उचलतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कावेरी नदीचे उगमस्थान खालीलपैकी कोणते ?

  • (a)महाबळेश्वर, महाराष्ट्र
  • (b)तलकावेरी, ब्रह्मगिरी डोंगर, कर्नाटक
  • (c)अमरकंटक, मध्य प्रदेश
  • (d)त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र

  उत्तर(2) तलकावेरी, ब्रह्मगिरी डोंगर, कर्नाटक — कर्नाटकातील कोडगू जिल्ह्यातील पश्चिम घाटात कावेरी उगम पावते आणि कर्नाटक व तामिळनाडूतून आग्नेयेकडे वाहत बंगालच्या उपसागराला मिळते. महाबळेश्वर हे कृष्णेचे, अमरकंटक हे नर्मदेचे आणि त्र्यंबकेश्वर हे गोदावरीचे उगमस्थान आहे.