MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 32 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). आधी प्रश्नाचे वाक्य नीट वाचा, कारण त्यात एक नकार आहे आणि तो पानावर कोणत्याही प्रकारे ठळक केलेला नाही : सह्याद्री सरळ रेषेत 'नाही', आणि उत्तर काय द्यायचे तर तिची माथ्याची रेषा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे सलग भिंतीसारखी न जाता आत-बाहेर वळणे का घेते याचे. सुरुवात सह्याद्री म्हणजे नेमके काय, इथून करा. ती धडकेतून उचलली गेलेली घडीची पर्वतरांग नाही; ती दख्खनच्या पठाराची तीव्र उताराची पश्चिम कड आहे, म्हणजे एक कडा — आणि म्हणूनच ती कोकणाकडे एकदम तुटलेला चेहरा दाखवते आणि पठाराच्या बाजूला मात्र सौम्य उतार. तोच माथा राज्याचा जलविभाजकही आहे. त्याच्या पश्चिमेकडील ओढ्यांना अरबी समुद्र गाठायला अगदी थोडे अंतर मिळते, म्हणून ते तीव्र उतारावरून कोसळतात; तर पूर्वेकडील नद्या संपूर्ण द्वीपकल्प ओलांडायच्या लांब प्रवासाला निघतात. आता यात पावसाची भर घाला. कोकण व घाटमाथा हे भारतातील सर्वाधिक पावसाच्या पट्ट्यांपैकी आहेत, त्यामुळे पश्चिमेकडील या आखूड प्रवाहांना मोठा विसर्ग तीव्र उतारावरून वाहून न्यावा लागतो; परिणामी त्यांची झीज करण्याची शक्ती त्यांच्या लांबीच्या मानाने कितीतरी जास्त असते. गरजेपेक्षा जास्त शक्ती असलेली नदी केवळ पात्रात खालच्या दिशेने खणत नाही, तर आपल्या खोऱ्याच्या शीर्षाशी मागच्या दिशेनेही खणते — उगमाच्या वरचा उतार खात जाते आणि खोरे वरच्या बाजूला वाढवते. यालाच शीर्षवर्ती खनन म्हणतात, आणि नदीच्या तीन प्रकारच्या खननांपैकी हेच एकमेव जलविभाजकाची जागा हलवू शकते — कारण खोऱ्याचे शीर्ष ज्या जमिनीत घुसत असते तीच जमीन म्हणजे जलविभाजक. कोकणातील प्रत्येक नदी हे काम स्वतंत्रपणे करत असते, आणि सर्वांचा वेग सारखा नसतो : विसर्ग, उतार आणि त्या त्या ठिकाणच्या बेसाल्ट थरांचा टणकपणा प्रत्येक खोऱ्यात वेगळा असतो. जिथे एखाद्या प्रवाहाने जोराने मागे कापले तिथे माथ्यात खाडीसारखी खाच पडली आहे; जिथे खडकाने दाद दिली नाही तिथे माथा पुढे आलेल्या सोंडेसारखा उभा आहे. अशा अनेक पुढे सरकण्यांची व टिकून राहण्यांची बेरीज म्हणजेच वळणे घेणारी माथ्याची रेषा — प्रश्न जे निरीक्षण मांडतो तेच, आणि पर्याय (1) नेमके तेच स्पष्ट करतो.

• (2)सह्याद्रीतून उगम पावणाऱ्या कोंकणातील नद्यांच्या पार्श्ववर्ती खननामुळे ती वक्राकार झालेली आहे — हा पर्याय कसा बांधला आहे ते पाहा : किल्लीतील पर्यायाशी तो शब्दन्शब्द तंतोतंत जुळतो, फरक फक्त एका विशेषणाचा — आणि ते विशेषण काय बदलते हे माहीत असणे यावरच संपूर्ण प्रश्न उभा आहे. पार्श्ववर्ती खनन म्हणजे बाजूने होणारी झीज : नदी वळणाच्या बाहेरच्या काठावर आदळून खोऱ्याचा तळ रुंद करते; यातूनच नागमोडी वळणे, पूरमैदाने व नदीकडे उभे काठ तयार होतात, आणि ते नदीच्या खालच्या टप्प्यात प्रबळ होते, जिथे उतार मंदावलेला असतो आणि प्रवाह खाली खणण्याऐवजी बाजूबाजूला ढकलला जातो. इथे दोन कारणांनी हा पर्याय बाद होतो. एक, तो नदीच्या चुकीच्या टप्प्याचा आहे — घाटालगतच्या भागात कोकणातील नद्या तीव्र उताराच्या व तारुण्यावस्थेतील आहेत. दोन, आणि हे अधिक निर्णायक, तो चुकीच्या प्रतलात काम करतो : खोरे रुंद केल्याने त्याचे शीर्ष आणि शीर्षाच्या वरचा जलविभाजक जागच्या जागीच राहतात, आणि म्हणून माथ्याची रेषा तसूभरही हलत नाही.
• (3)सह्याद्रीतून उगम पावणाऱ्या कोंकणातील नद्यांच्या तळाच्या खननामुळे ती वक्राकार झालेली आहे — तळाचे म्हणजे उभ्या दिशेने होणारे खनन कोकणातील नद्यांवर खरोखर जोरात चालते — एवढा उतार आणि एवढा पाऊस असल्याने त्या खोलवर कापतात, आणि घाटाच्या पश्चिम चेहऱ्यावरील अरुंद घळ्या, खळाळ व धबधबे हे त्याचेच काम आहे. नेमक्या याच कारणाने तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात बचावता येण्याजोगा आहे : त्यात नाव घेतलेली क्रिया इथे खरोखर घडते. पण ती प्रश्नाचे उत्तर देत नाही. उभे खनन पात्र खोल करते; ते नदीच्या तळापासून खालच्या दिशेने काम करते आणि त्याचा परिणाम खोऱ्याच्या खोलीत मोजला जातो, वरच्या जलविभाजकाच्या आराखड्यात नाही. नदी आपले पात्र कितीही खोल कापू शकते आणि तरीही माथ्याची रेषा पश्चिमेकडे किंवा पूर्वेकडे एक मीटरही सरकणार नाही. मात्र खोल कापल्याने खोऱ्याच्या शीर्षाशी उतार अधिक तीव्र होतो आणि त्यामुळे शीर्षवर्ती खनन सोपे होते — म्हणून या दोन क्रिया एकत्र दिसतात; पण जलविभाजक हलवण्याचे काम त्यांतल्या दुसरीचेच.
• (4)सह्याद्रीत पडणाऱ्या मुसळधार पर्जन्यामुळे सह्याद्रीची झीज होऊन ती वक्राकार झालेली आहे — हा पर्याय अनुकूल परिस्थितीचे नाव घेतो आणि प्रत्यक्ष कर्ता वगळतो. सह्याद्रीचा पश्चिम चेहरा इतक्या वेगाने झिजतो त्याचे कारण मुसळधार पाऊस आहे हे खरे, कारण त्यातूनच प्रवाहांना शक्ती देणारा विसर्ग मिळतो; पण पाऊस स्वतःहून खोरे कोरत नाही, नद्या कोरतात. निर्णायक आक्षेप असा की हे स्पष्टीकरण प्रश्नात वर्णन केलेला परिणाम घडवूच शकत नाही. घाटमाथ्यावर पाऊस संपूर्ण लांबीभर मुसळधार पडतो, आणि सरळ भिंतीवर सर्वत्र सारखेच लागू होणारे कारण ती भिंत सर्वत्र सारखीच मागे नेईल आणि ती सरळच राहील. वक्राकार होण्यासाठी झीज ठरावीक बिंदूंवर एकवटलेली आणि त्या बिंदूंमध्ये वेगवेगळ्या तीव्रतेची असावी लागते — आणि नेमके तेच वेगवेगळ्या वेगाने माथ्यात घुसणारी स्वतंत्र नदीखोरी पुरवतात, तर पावसाविषयीचे सर्वसाधारण विधान पुरवत नाही.

नदी तीन प्रकारे झीज करते आणि तिन्हींचे परिणाम वेगवेगळ्या दिशांना दिसतात. तळाचे म्हणजे उभे खनन पात्र खोल करते आणि तारुण्यावस्थेतील तीव्र उताराच्या टप्प्यात प्रबळ असते; त्यातून इंग्रजी V आकाराची दरी, घळ, खळाळ व धबधबे तयार होतात. पार्श्ववर्ती म्हणजे बाजूचे खनन खोऱ्याचा तळ रुंद करते आणि उतार मंदावलेल्या खालच्या टप्प्यात प्रबळ होते; त्यातून नागमोडी वळणे, पूरमैदाने व नालाकृती सरोवरे तयार होतात. शीर्षवर्ती खनन नदीच्या उगमाच्या वरच्या उतारावर काम करते, खोरे वरच्या दिशेने लांबवते आणि जलविभाजक मागे ढकलते; तिन्हींपैकी हेच एकमेव जलविभाजकाची जागा बदलू शकते. याच क्रियेचा टोकाचा परिणाम म्हणजे नदी अपहरण — एका बाजूची नदी मागे कापत जाऊन शेजारच्या खोऱ्यात शिरते आणि तिथला प्रवाह स्वतःकडे वळवते. सह्याद्रीच्या बाबतीत ही मांडणी विशेष अर्थपूर्ण ठरते, कारण सह्याद्री ही घडीची पर्वतरांग नसून दख्खन पठाराची तुटलेली व झिजलेली पश्चिम कड आहे : कोकणाकडे तीव्र कडा आणि पठाराकडे सौम्य उतार. तिचा माथा हाच राज्याचा प्रमुख जलविभाजक असल्याने त्याच्या पश्चिमेकडील ओढे आखूड, तीव्र व वेगवान आहेत आणि पूर्वेकडील नद्या लांब व संथ. कोकणातील प्रचंड पाऊस या आखूड प्रवाहांना मोठा विसर्ग देतो, त्यांची झीजशक्ती वाढते, आणि ते माथ्यात वेगवेगळ्या वेगाने मागे कापत जातात. त्यातून माथ्याची रेषा सरळ न राहता खाचा व सोंडा असलेली, वळणे घेणारी बनते.

या प्रश्नात दोन गोष्टी एकाच वेळी तपासल्या जातात, आणि दोन्ही परीक्षेच्या दृष्टीने मोलाच्या आहेत. पहिली : नकार वाचता येतो का. प्रश्न 'सरळ रेषेत नसून' असे म्हणतो आणि हा नकार ठळक अक्षरांत, अधोरेखित किंवा कोणत्याही खुणेने वेगळा केलेला नाही — या संपूर्ण प्रश्नपत्रिकेत नकारार्थी प्रश्नांना कुठेही ठळक केलेले नाही, म्हणून तो शब्द वाचूनच ओळखावा लागतो. घाईत वाचणारा उमेदवार 'सह्याद्री सरळ का आहे' असा प्रश्न मनात तयार करतो आणि मग कोणताही पर्याय जुळेनासा होतो. दुसरी : जवळजवळ सारखे दिसणारे तीन पर्याय वेगळे करता येतात का. पर्याय (1), (2) व (3) मध्ये फक्त खननाचा प्रकार बदलतो — शीर्षवर्ती, पार्श्ववर्ती, तळाचे — आणि उरलेले वाक्य जसेच्या तसे आहे. अशी रचना दिसली की उमेदवाराने पर्यायांची तुलना न करता आधी 'प्रश्नात नेमका कोणता परिणाम स्पष्ट करायचा आहे' ते ठरवावे; इथे तो परिणाम माथ्याच्या रेषेचा आराखडा आहे, खोऱ्याची खोली किंवा रुंदी नाही, आणि आराखडा फक्त शीर्षवर्ती खननानेच बदलतो. तिसरी नोंद तयारीविषयी : सह्याद्री ही रांग नसून पठाराची कड आहे हे एकदा नीट लक्षात घेतले की तिच्याविषयीचे अनेक प्रश्न सोपे होतात — दोन्ही बाजूंच्या उतारांतील फरक, घाटमार्गांचे स्थान, कोकण व पठारावरील नद्यांतील फरक, आणि पश्चिम घाट व पूर्व घाट यांच्यातील तुलना.

• सह्याद्री ही घडीची पर्वतरांग नसून दख्खन पठाराची तीव्र उताराची, विभंगलेली व झिजलेली पश्चिम कड आहे; म्हणूनच ती कोकणाकडे एकदम तुटलेला कडा आणि पठाराकडे सौम्य उतार दाखवते.
• सह्याद्रीचा माथा हा महाराष्ट्राचा प्रमुख जलविभाजक आहे : त्याच्या पश्चिमेकडील प्रवाह आखूड व तीव्र उताराचे असून अरबी समुद्राला मिळतात, तर पूर्वेकडील नद्या द्वीपकल्प ओलांडून बंगालच्या उपसागराकडे जातात.
• शीर्षवर्ती खनन म्हणजे नदीने आपल्या खोऱ्याच्या शीर्षाशी मागच्या दिशेने केलेली झीज; त्यामुळे खोरे वरच्या बाजूला लांबते आणि जलविभाजक मागे सरकतो. नदीच्या तीन खननप्रकारांपैकी हेच एकमेव जलविभाजकाची जागा बदलू शकते.
• तळाचे म्हणजे उभे खनन पात्र खोल करते आणि घळ, V आकाराची दरी व धबधबे घडवते, तर पार्श्ववर्ती खनन खोरे रुंद करते आणि नागमोडी वळणे व पूरमैदाने घडवते; यांपैकी कोणतेही खोऱ्याचे शीर्ष हलवत नाही.
• कोकणातील प्रचंड पाऊस आणि तिथल्या नद्यांचे आखूड व तीव्र उताराचे मार्ग यांमुळे उगमाजवळ त्यांची झीजशक्ती मोठी असते; त्या माथ्यात वेगवेगळ्या वेगाने मागे कापत जात असल्याने सह्याद्रीची माथ्याची रेषा सरळ न राहता खाचा व सोंडा असलेली बनते.

• प्रश्नातील ठळक न केलेला नकार न वाचणे — इथे सह्याद्री सरळ 'नाही' असे म्हटले आहे आणि वक्राकारपणाचे कारण विचारले आहे
• जवळजवळ सारखे दिसणारे पर्याय वाचून त्यांतील एकाच बदललेल्या शब्दाकडे दुर्लक्ष करणे; इथे तो शब्द खननाचा प्रकार आहे
• तळाचे खनन आणि शीर्षवर्ती खनन यांची गल्लत करणे; पहिले खोरे खोल करते, दुसरे खोरे लांबवते व जलविभाजक हलवते
• सर्वत्र सारख्याच लागू होणाऱ्या कारणाने ठिकठिकाणी वेगळा परिणाम स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करणे — सर्वत्र सारखा पाऊस भिंत सरळच ठेवेल
• सह्याद्रीला हिमालयासारखी घडीची पर्वतरांग मानणे; ती पठाराची झिजलेली कड आहे

नदीच्या कार्यावर एमपीएससी नियमित प्रश्न विचारते आणि त्यांचे दोन आकार असतात. पहिला : भूरूपाचे नाव देऊन ते कोणत्या क्रियेतून व नदीच्या कोणत्या अवस्थेत तयार होते असे विचारणे — घळ व धबधबा तारुण्यावस्थेतील उभ्या खननातून, नागमोडी वळणे व पूरमैदाने प्रौढावस्थेतील पार्श्ववर्ती खननातून, त्रिभुज प्रदेश संचयनातून. दुसरा : इथल्यासारखा, महाराष्ट्राच्या एखाद्या ठळक भूरूपाचे कारण विचारून पर्यायांत एकाच वाक्याच्या तीन आवृत्त्या देणारा. दुसऱ्या प्रकारात गुण मिळवायचे तर प्रत्येक क्रिया कोणत्या दिशेने काम करते हे नेमके माहीत असावे लागते — खाली, बाजूला की मागे — कारण प्रश्न ज्या परिणामाचे स्पष्टीकरण मागतो त्याची दिशा त्याच्याशी जुळावी लागते. आयोग महाराष्ट्राच्या भूरूपांवरच अशी प्रश्नरचना पसंत करते, म्हणून सह्याद्रीचा कडा, कोकणातील खाड्या, घाटमाथ्यावरील पठारे व पठारावरील नदीखोरी यांची कारणे एकत्र अभ्यासलेली उपयोगी पडतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नदीच्या खननाच्या कोणत्या प्रकारामुळे जलविभाजकाची जागा बदलू शकते ?

  • (a)तळाचे खनन
  • (b)पार्श्ववर्ती खनन
  • (c)शीर्षवर्ती खनन
  • (d)यांपैकी कोणत्याही प्रकारामुळे नाही

  उत्तर(3) शीर्षवर्ती खनन — नदी आपल्या खोऱ्याच्या शीर्षाशी मागच्या दिशेने झीज करते, खोरे वरच्या बाजूला लांबवते आणि ज्या जमिनीत ते घुसते तोच जलविभाजक मागे सरकतो. तळाचे खनन पात्र खोल करते आणि पार्श्ववर्ती खनन खोरे रुंद करते; या दोन्हींनी खोऱ्याचे शीर्ष जागचे हलत नाही, म्हणून जलविभाजकही हलत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सह्याद्रीच्या स्वरूपाविषयी खालीलपैकी कोणते वर्णन बरोबर आहे ?

  • (a)ती हिमालयासारखी घडीची पर्वतरांग आहे
  • (b)ती दख्खन पठाराची तीव्र उताराची पश्चिम कड आहे
  • (c)ती ज्वालामुखींच्या शंकूंची रांग आहे
  • (d)ती दोन विभंगांमधील खचदरी आहे

  उत्तर(2) ती दख्खन पठाराची तीव्र उताराची पश्चिम कड आहे — म्हणूनच ती कोकणाकडे एकदम तुटलेला कडा दाखवते आणि पठाराच्या बाजूला सौम्य उतार; दोन्ही बाजूंच्या उतारांतील हा फरक घडीच्या पर्वतरांगेत आढळत नाही. तिचा माथा राज्याचा प्रमुख जलविभाजक आहे आणि तिचे खडक दख्खनच्या लाव्हा प्रवाहांचे आहेत.