MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 31 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 'वरील सर्व बरोबर'. विधाने वाचण्याआधी प्रश्न स्वतःच एक रचनात्मक तत्त्व मांडतो : उत्तरेकडून क्रमाने घेतले तर महाराष्ट्र पठारावरील प्रमुख डोंगररांगा आणि त्यांच्या दक्षिणेकडील नदीखोरी आळीपाळीने येतात. हे केवळ वर्णनातील योगायोग नाही, तर पठाराची घडणच तशी आहे. या रांगा पठारावरून साधारण पूर्व-पश्चिम धावतात आणि प्रत्येक रांग जलविभाजक आहे; तिच्या दोन्ही बाजूंचे पाणी तिच्यापासून दूर वाहते, त्यामुळे एका रांगेपासून पुढच्या रांगेपर्यंतच्या खोलगट भागात एकेक खोरे बसते. राज्याच्या उत्तरेकडून खाली उतरत गेले की चारही छापील विधाने बरोबर ठरतात. विधान अ तापी-पूर्णा खोरे सातपुडा रांगेच्या दक्षिणेस ठेवते, आणि ते बरोबर आहे : सातपुडा मध्य प्रदेशाच्या सीमेवर महाराष्ट्राची उत्तर कड बनवतो, आणि तापी नदी तिच्या महाराष्ट्रातील प्रमुख उपनदी पूर्णेसह त्याच्या लगेच दक्षिणेकडील खोलगट भागात वाहते. विधान ब गोदावरीचे खोरे सातमाळा-अजिंठा डोंगराच्या दक्षिणेस ठेवते, आणि तेही बरोबर आहे : हीच रांग उत्तरेकडील तापी प्रणाली व दक्षिणेकडील गोदावरी प्रणाली यांच्यातील जलविभाजक आहे. विधान क भीमेचे खोरे हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगराच्या दक्षिणेस ठेवते, आणि ते बरोबर आहे : ही रांग गोदावरीचे पाणलोट क्षेत्र भीमेच्या पाणलोट क्षेत्रापासून वेगळे करते. विधान ड कृष्णेचे खोरे शंभू महादेवाच्या डोंगराच्या दक्षिणेस ठेवते, आणि तेही बरोबर आहे : हे डोंगर भीमा व कृष्णा यांच्यातील जलविभाजक आहेत. चारही विधाने बरोबर असल्याने तसेच सांगणारा पर्यायच उत्तर ठरतो. या प्रश्नामागचे संपूर्ण चित्र एकत्रच लक्षात ठेवण्यासारखे आहे, कारण त्यातून एकाच वेळी अनेक प्रश्न सुटतात : नद्या सह्याद्रीत किंवा त्याच्या जवळ उगम पावतात, पठार पूर्वेकडे उतरत जाते, म्हणून गोदावरी, भीमा व कृष्णा या तिन्ही पूर्वेकडे किंवा आग्नेयेकडे बंगालच्या उपसागराकडे धावतात; अपवाद फक्त तापीचा, जी सातपुडा व अजिंठा यांच्यामधल्या खोलगट भागातून पश्चिमेकडे अरबी समुद्राला मिळते. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे ही शिडी अशी वाचावी : सातपुडा, तापी-पूर्णा, सातमाळा-अजिंठा, गोदावरी, हरिश्चंद्र-बालाघाट, भीमा, शंभू महादेव, कृष्णा.

• (1)फक्त अ — हा पर्याय फक्त विधान अ स्वीकारतो आणि पुढची तीन नाकारतो; ही अशा उमेदवाराची ओळख आहे ज्याला राज्याची सीमा बनवणारी रांग नक्की माहीत आहे पण पठाराच्या आतल्या रांगांविषयी खात्री नाही. चारांपैकी सातपुडा सर्वात सोपा, कारण तो महाराष्ट्राची उत्तर कड दाखवतो आणि राज्याच्या प्रत्येक नकाशावर ठळक दिसतो; याउलट सातमाळा, अजिंठा, हरिश्चंद्र, बालाघाट व शंभू महादेव हे डोंगर कमी उंचीचे, तुटक आणि एकमेकांत सहज गल्लत होणारे आहेत. पण अपरिचित असणे हा त्यांच्याविरुद्धचा पुरावा नाही : यांपैकी प्रत्येक रांग राज्यातील दोन प्रमुख खोऱ्यांना वेगळे करणारा खराखुरा जलविभाजक आहे, आणि विधाने ब, क व ड ते संबंध बरोबर मांडतात. हा पर्याय निवडणे म्हणजे पडताळणे अवघड होते म्हणून तीन खरी विधाने चूक ठरवणे — आणि खात्री नसलेल्या विधानाशी उमेदवाराने जे करावे त्याच्या हे नेमके उलट आहे.
• (3)फक्त अ व ब — हा पर्याय शिडी गोदावरीपाशी थांबवतो — विधाने अ व ब ठेवतो आणि क व ड नाकारतो. ज्या उमेदवाराचा महाराष्ट्राचा मानसिक नकाशा गोदावरीपाशी संपतो त्याच्यासाठी ही स्वाभाविक निवड आहे, कारण गोदावरी ही राज्यातील सर्वात मोठी नदी आणि सर्वाधिक अभ्यासली जाणारी. पण विधान क बरोबर आहे : हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगर सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे धावतात आणि उत्तरेकडील गोदावरीचे पाणलोट क्षेत्र दक्षिणेकडील भीमेच्या पाणलोट क्षेत्रापासून वेगळे करतात. विधान ड ही बरोबर आहे : शंभू महादेवाचे डोंगर भीमा व कृष्णा यांच्यात तेच काम करतात. इथे एक नोंद उपयोगी — भीमा ही स्वतः कृष्णेचीच उपनदी असून ती पुढे कर्नाटकात कृष्णेला मिळते; म्हणजे विधाने क व ड मधली दोन खोरी अखेरीस एकाच प्रणालीची आहेत, तरी महाराष्ट्रापुरती ती एका खऱ्या डोंगररांगेने वेगळी होतात.
• (4)फक्त अ व क — ही जोडणी विधाने अ व क ठेवते आणि ब नाकारते, आणि तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी प्रामाणिक विचाराने इथवर पोहोचणे सर्वात अवघड आहे — कारण ती जे विधान वगळते ते पडताळायला सर्वात सोपे आहे. सातमाळा-अजिंठा डोंगर हा तापीचे खोरे व गोदावरीचे खोरे यांच्यातील जलविभाजक आहे, आणि पठारावरील अंतर्गत रांगांपैकी अजिंठा रांग सर्वात परिचित आहे, कारण अजिंठा लेणी याच रांगेच्या कड्यात कोरलेली आहेत. शिवाय ज्या उमेदवाराने विधान क मधला हरिश्चंद्र-बालाघाट जलविभाजक मान्य केला आहे, त्याने या पूर्व-पश्चिम रांगा लागोपाठची खोरी वेगळी करतात हे तत्त्वच मान्य केलेले असते; मग एक पायरी वर तोच संबंध नाकारणे विसंगत ठरते. एरवी बरोबर असलेल्या क्रमातले मधलेच एक विधान वगळून बनवलेले पर्याय तर्क करणाऱ्याला नव्हे तर अंदाज लावणाऱ्याला पकडतात, आणि त्यावरचा उपाय म्हणजे प्रत्येक विधान परिचयावरून न तपासता एकाच नियमावर तपासणे.

महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना पश्चिमेकडून पूर्वेकडे तीन भागांत मांडता येते : अरबी समुद्र व सह्याद्रीचा पायथा यांच्यामधली कोकणची अरुंद किनारी सखल पट्टी, सह्याद्रीची उंच रांग, आणि तिच्या पूर्वेला पसरलेले विस्तृत पठार. सह्याद्री हा राज्याचा प्रमुख जलविभाजक आहे : त्याच्या पश्चिमेकडील नद्या आखूड, वेगवान व पश्चिमवाहिनी आहेत आणि त्या थेट अरबी समुद्राला मिळतात, तर पूर्वेकडील नद्या लांब, संथ व पूर्ववाहिनी आहेत आणि त्या बंगालच्या उपसागराकडे जातात. पठारावर सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे अनेक दुय्यम रांगा फुटतात — सातमाळा-अजिंठा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, शंभू महादेव — आणि प्रत्येक रांग दोन खोऱ्यांमधला जलविभाजक बनते. यामुळे उत्तरेकडून दक्षिणेकडे रांग-खोरे-रांग-खोरे अशी नियमित मांडणी तयार होते. उत्तरेला सातपुडा, त्याच्या दक्षिणेस तापी-पूर्णेचे खोरे; मग सातमाळा-अजिंठा, त्याच्या दक्षिणेस गोदावरीचे खोरे; मग हरिश्चंद्र-बालाघाट, त्याच्या दक्षिणेस भीमेचे खोरे; आणि मग शंभू महादेव, त्याच्या दक्षिणेस कृष्णेचे खोरे. या नद्यांची उगमस्थानेही एकत्र लक्षात ठेवण्यासारखी आहेत : गोदावरी त्र्यंबकेश्वरजवळ, भीमा भीमाशंकर येथे आणि कृष्णा महाबळेश्वर येथे — तिन्ही सह्याद्रीतच. भीमा पुढे कर्नाटकात कृष्णेला मिळते, म्हणून ती दोन खोरी अखेरीस एकाच प्रणालीची आहेत. तापी ही या मांडणीतील एकमेव अपवाद, कारण ती पूर्वेकडे न जाता सातपुडा व अजिंठा यांच्यामधल्या खोलगट भागातून पश्चिमेकडे अरबी समुद्राला मिळते.

महाराष्ट्राचा भूगोल हा एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकेतील हक्काचा भाग आहे आणि त्यात डोंगररांगा व नदीखोरी यांच्या जोड्या सर्वाधिक वेळा विचारल्या जातात. ही माहिती सुटी-सुटी पाठ करणे अवघड आहे, कारण नावे सारखी वाटतात आणि रांगा नकाशावर ठळक दिसत नाहीत; पण उत्तरेकडून दक्षिणेकडे एक शिडी म्हणून मांडली की तीच माहिती सहज बसते. या प्रश्नाचे मोल त्यातच आहे — प्रश्नाने स्वतःच ती शिडी छापली आहे आणि उमेदवाराला फक्त तिचा क्रम तपासायचा आहे. उत्तरे बांधताना एक तर्काची नोंद उपयोगी पडते : चारही विधाने एकाच नियमाचे चार उपयोग आहेत, म्हणून त्यांपैकी काही खरी व काही खोटी असणे शक्य असले तरी असंभवनीय आहे; एका विधानाचा नियम मान्य केला की उरलेलीही त्याच नियमाने तपासावी लागतात, आणि परिचयावरून त्यांची निवड करता येत नाही. एक नोंद छपाईविषयी : मराठी स्तंभात विधानांना अ, ब, क, ड ही देवनागरी अक्षरे छापली आहेत, तर इंग्रजी स्तंभात a, b, c, d ही रोमन अक्षरे; त्यामुळे मराठी पर्यायही अ, ब, क अशाच अक्षरांत आहेत आणि दोन स्तंभांतील अक्षरे जुळत नाहीत. आपल्या भाषेतील स्तंभातील अक्षरेच वापरावीत. मराठी मजकुरात 'हरीश्चंद्र' व 'भिमा' अशी छपाई आहे; ती छपाईची बाब आहे, अर्थ तोच.

• महाराष्ट्र पठार साधारण पूर्व-पश्चिम धावणाऱ्या डोंगररांगांनी विभागलेले असून प्रत्येक रांग जलविभाजकाचे काम करते; त्यामुळे प्रत्येक प्रमुख नदीखोरे त्याला उत्तरेकडून बांधणाऱ्या रांगेच्या लगेच दक्षिणेला बसते.
• उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम असा : सातपुडा रांग व तिच्या दक्षिणेस तापी-पूर्णा खोरे, सातमाळा-अजिंठा डोंगर व त्यांच्या दक्षिणेस गोदावरीचे खोरे, हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगर व त्यांच्या दक्षिणेस भीमेचे खोरे, आणि शंभू महादेवाचे डोंगर व त्यांच्या दक्षिणेस कृष्णेचे खोरे.
• सह्याद्री हा राज्याचा प्रमुख जलविभाजक असून तो कोकणातील आखूड, वेगवान पश्चिमवाहिनी नद्या आणि पठारावरील लांब पूर्ववाहिनी नद्या यांना वेगळे करतो; गोदावरी त्र्यंबकेश्वरजवळ, भीमा भीमाशंकर येथे आणि कृष्णा महाबळेश्वर येथे उगम पावते.
• पठार पूर्वेकडे उतरत असल्याने गोदावरी, भीमा व कृष्णा पूर्वेकडे किंवा आग्नेयेकडे बंगालच्या उपसागराकडे वाहतात; तापी हा अपवाद असून ती सातपुडा व अजिंठा यांच्यामधल्या खोलगट भागातून पश्चिमेकडे अरबी समुद्राला मिळते.
• भीमा ही स्वतः कृष्णेची उपनदी असून ती पुढे कर्नाटकात कृष्णेला मिळते; म्हणजे या प्रश्नातील ही दोन खोरी अखेरीस एकाच मोठ्या प्रणालीची आहेत, तरी महाराष्ट्रापुरती ती शंभू महादेवाच्या डोंगरांनी वेगळी होतात.

• अपरिचित नाव असलेली डोंगररांग खोटी मानणे; सातमाळा, बालाघाट व शंभू महादेव कमी ठळक असले तरी ते खरे जलविभाजक आहेत
• भीमा कृष्णेची उपनदी आहे म्हणून त्यांची खोरी वेगळी असूच शकत नाहीत असे समजणे; महाराष्ट्रापुरती ती खऱ्या डोंगररांगेने वेगळी होतात
• उत्तर-दक्षिण क्रमाची गल्लत करून गोदावरीचे खोरे सातपुड्याच्या दक्षिणेस किंवा तापीचे खोरे अजिंठ्याच्या दक्षिणेस ठेवणे
• पठारावरील सर्व नद्या पूर्ववाहिनी आहेत असे मानणे; तापी ही पश्चिमवाहिनी असून तिचे खोरे दोन रांगांच्या मधल्या खोलगट भागात आहे

महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक भूगोलावर एमपीएससी दरवर्षी प्रश्न विचारते आणि डोंगररांगा व नदीखोरी यांच्या जोड्या हा त्यातला सर्वात नियमित भाग आहे. प्रश्नांचे आकार तीन : जोड्या जुळवा प्रकारचा, उत्तरेकडून दक्षिणेकडे किंवा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे क्रम लावा प्रकारचा, आणि इथल्यासारखा विधाने देऊन कोणती बरोबर ते विचारणारा. तिन्हींची तयारी एकाच पद्धतीने होते : राज्याचा नकाशा डोळ्यांसमोर ठेवून उत्तरेकडून दक्षिणेकडे रांग-खोरे-रांग-खोरे अशी शिडी उतरत जाणे, आणि प्रत्येक नदीचे उगमस्थान त्याच शिडीला जोडणे. आयोग याच माहितीवर आणखी दोन प्रकारचे प्रश्न बांधते — कोणते धरण कोणत्या नदीवर, आणि कोणता जिल्हा कोणत्या खोऱ्यात — म्हणून एकदा बांधलेली ही शिडी अनेक वर्षे उपयोगी पडते. विधानांची यादी दिसली की प्रत्येक विधान परिचयावरून नव्हे तर प्रश्नानेच सांगितलेल्या नियमावर तपासावे; इथे तो नियम प्रश्नाच्या पहिल्या वाक्यातच छापलेला आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गोदावरीचे खोरे व भीमेचे खोरे यांच्यातील जलविभाजक म्हणून कोणती डोंगररांग कार्य करते ?

  • (a)सातपुडा रांग
  • (b)सातमाळा-अजिंठा डोंगर
  • (c)हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगर
  • (d)शंभू महादेवाचे डोंगर

  उत्तर(3) हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगर — ही रांग सह्याद्रीपासून पूर्वेकडे धावते आणि उत्तरेकडील गोदावरीचे पाणलोट क्षेत्र दक्षिणेकडील भीमेच्या पाणलोट क्षेत्रापासून वेगळे करते. सातपुडा तापी खोऱ्याच्या उत्तरेस आहे, सातमाळा-अजिंठा तापी व गोदावरी यांच्यात, आणि शंभू महादेवाचे डोंगर भीमा व कृष्णा यांच्यात जलविभाजक आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील पठारावरील प्रमुख नद्यांपैकी पश्चिमेकडे वाहून अरबी समुद्राला मिळणारी नदी कोणती ?

  • (a)गोदावरी
  • (b)भीमा
  • (c)कृष्णा
  • (d)तापी

  उत्तर(4) तापी — पठार पूर्वेकडे उतरत असल्याने गोदावरी, भीमा व कृष्णा पूर्वेकडे किंवा आग्नेयेकडे बंगालच्या उपसागराकडे जातात, पण तापी सातपुडा व अजिंठा यांच्यामधल्या खोलगट भागातून पश्चिमेकडे वाहते आणि अरबी समुद्राला मिळते. पूर्णा ही तिची महाराष्ट्रातील प्रमुख उपनदी असून तापी-पूर्णा खोरे सातपुड्याच्या लगेच दक्षिणेस आहे.