MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 30 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3). नैर्ऋत्य मान्सून अस्तित्वात असतो तो वायुभाराच्या उतारामुळे. उन्हाळ्याच्या हंगामात भारताचा वायव्य भाग व त्यापलीकडची मैदाने प्रचंड तापतात, त्यांच्यावर कमी वायुभाराचा द्रोणी तयार होतो, आणि हिंदी महासागरावरील जास्त वायुभाराकडून हवा त्या दिशेने ओढली जाते; ती बाष्पाने भरलेली हवा म्हणजेच नैर्ऋत्य मान्सून. या संपूर्ण हंगामाचे अस्तित्व तो कमी वायुभार टिकून राहण्यावर अवलंबून असते. म्हणून माघार ही काही वेगळी घटना नाही जिला वेगळे कारण लागेल; तो कमी वायुभार मोडून पडतो तेव्हा जे घडते तेच माघार आहे. साधारण सप्टेंबरच्या सुरुवातीपासून सूर्य दक्षिणेकडे सरकलेला असतो, वायव्य भागाची तीव्र तापण मंदावते, तिथला द्रोणी दुर्बळ होऊन भरून येतो, आणि देशाच्या त्या कोपऱ्यावर जास्त वायुभार स्थिरावू लागतो. हवेला आत ओढणारा वायुभाराचा उतारच संपल्यामुळे, जिथे हा जास्त वायुभार तयार झाला तिथून मान्सूनचा प्रवाह मागे हटतो. पुढे तो जास्त वायुभाराचा पट्टा विस्तारत जातो, आणि या प्रश्नाच्या दृष्टीने निर्णायक मुद्दा तो कोणत्या दिशेने विस्तारतो हा आहे : वायव्येकडून आग्नेयेकडे — आधी मैदाने, मग मध्यवर्ती उंचवटे, आणि नंतर द्वीपकल्प. मान्सूनही नेमक्या त्याच क्रमाने माघार घेतो, म्हणूनच या माघारीला 'क्रमाक्रमाने होणारी' म्हणतात आणि म्हणूनच देश पूर्ण रिकामा व्हायला सुमारे तीन महिने लागतात, अगदी दक्षिण टोक सर्वात शेवटी सुटते. हे आगमनाच्या नेमके उलटे आहे — येताना मान्सून आधी दक्षिणेला पोहोचला होता आणि वायव्येला सर्वात शेवटी. पर्याय (3) या तिन्ही गोष्टी नावानिशी सांगतो : जबाबदार वायुभार प्रणाली — उच्च वायुभार; ती जिथे सुरू होते ते ठिकाण — वायव्य भाग; आणि ती ज्या दिशेने पसरते ती दिशा — आग्नेय. दिशेचा उल्लेख हाच या पर्यायाला नुसते वर्णन न ठेवता स्पष्टीकरण बनवतो, कारण तो मान्सून जातो एवढेच नव्हे तर भारताचे कोणते भाग कोणत्या क्रमाने पाऊस गमावतात हेही सांगतो.

• (1)नैर्ऋत्य मान्सून वारे हिमालय पर्वतरांगांपर्यंत पोहचल्यानंतर ते तेथून माघारी फिरतात — पुढे सरकणारा मान्सून हिमालयापर्यंत पोहोचतो हे खरे आहे, आणि हिमालयाला महत्त्व आहे हेही खरे — तो मान्सूनला उपखंडातच अडवून ठेवतो आणि बंगालच्या उपसागराच्या शाखेला मध्य आशियाकडे न जाऊ देता गंगेच्या मैदानातून पश्चिमेकडे वळायला भाग पाडतो. पण पर्वताच्या भिंतीपर्यंत पोहोचणे हे माघार घेण्याचे कारण होत नाही, आणि कालक्रमच हा पर्याय खोटा ठरवतो. साधारण जुलैच्या मध्यापर्यंत मान्सून हिमालयाच्या पायथ्यासह संपूर्ण देश व्यापतो आणि त्यानंतर संपूर्ण ऑगस्टभर पाऊस चालूच राहतो; हिमालयाच्या संपर्कामुळे माघार सुरू होत असती तर ती जुलैतच सुरू व्हायला हवी होती. प्रत्यक्षात ती सप्टेंबरपूर्वी सुरू होत नाही, आणि तेव्हा जे बदलते ते वायुभाराचे क्षेत्र. प्रत्येक वाक्य तथ्याच्या दृष्टीने निर्दोष असूनही स्पष्टीकरण म्हणून अपयशी ठरणाऱ्या विधानाचे हे उत्तम उदाहरण आहे; ते पकडण्याची पद्धत म्हणजे सुचवलेले कारण आणि दिसणारा परिणाम काळाच्या दृष्टीने एकमेकांजवळ आहेत का, हे तपासणे.
• (2)सूर्याचे भासमान भ्रमण — सूर्याचे दक्षिणेकडील भासमान भ्रमण हे संपूर्ण ऋतुचक्राचे मूळ चालक आहे, म्हणून हा पर्याय चुकीचा नाही तर साखळीत खूपच वरच्या टप्प्यावरचा आहे — आणि प्रश्नाची शब्दरचनाच त्याला बाद करते. प्रश्न विचारतो की कोणत्या 'वातावरणीय परिस्थितीचा' हा परिणाम आहे, आणि सूर्याचे भ्रमण ही खगोलीय घटना आहे, वातावरणाची परिस्थिती नव्हे; भारतावर तिचा परिणाम होतो तो परिणामांच्या साखळीतूनच — सूर्यप्रकाश घटतो, वायव्य भाग थंडावतो, तापजन्य कमी वायुभार दुर्बळ होतो, जास्त वायुभार तयार होतो — आणि मान्सूनला प्रत्यक्ष बाहेर ढकलते ती त्या साखळीतली शेवटची कडी. इथेही कालक्रम अंतर दाखवतो : सूर्य जूनच्या अयनदिनानंतर दक्षिणेकडे निघतो, पण मान्सून जुलै व ऑगस्टभर सर्वात जोरात असतो आणि त्यानंतर आणखी दोन महिने माघार घेत नाही. कारणाचे कारण सांगून तिथेच थांबले की प्रश्न अनुत्तरितच राहतो.
• (4)भारतीय उपखंडात निर्माण होणारी वायुभारातील भिन्नता — या पर्यायात खोटे काहीच सापडत नाही, आणि नेमक्या याच कारणाने तो निरुपयोगी ठरतो. भारतातील हवामानाचा प्रत्येक बदल 'उपखंडावरील वायुभारातील भिन्नता' असा वर्णन करता येईल — मान्सूनचे आगमन, पावसातील खंड, जानेवारीतील पश्चिमी विक्षोभ, मान्सूनपूर्व वादळी सरी, सर्वच. जे विधान प्रत्येक प्रसंगाला लागू पडते ते कोणताच प्रसंग वेगळा ओळखू शकत नाही, आणि 'काहीतरी बदलले' एवढे सांगून स्पष्टीकरण पूर्ण होत नाही. किल्लीतील पर्याय जे देतो आणि हा जे वगळतो, तो नेमका तपशील असा : वायुभाराची कोणती प्रणाली, ती कोठे तयार होते, आणि ती कोणत्या दिशेने सरकते. यातली दिशा तर अपरिहार्य आहे, कारण माघार घेणारा मान्सून वायव्येकडून आग्नेयेकडे सरकतो हीच त्याची ओळख आहे; दिशा वगळणारे कोणतेही विधान पाऊस कोणत्या क्रमाने थांबतो हे सांगू शकत नाही.

भारतीय मान्सून ही वाऱ्यांची ऋतुनिहाय उलटापालट आहे आणि तिचा गाभा वायुभारात आहे. उन्हाळ्यात वायव्य भारत व लगतची मैदाने तापून तिथे कमी वायुभाराचा द्रोणी तयार होतो, तर हिंदी महासागरावर तुलनेने जास्त वायुभार असतो; या उतारावरून बाष्पयुक्त हवा जमिनीकडे वाहते आणि नैर्ऋत्य मान्सून सुरू होतो. तो दोन शाखांत विभागतो — अरबी समुद्राची शाखा, जी पश्चिम घाटावर आदळून कोकण व घाटमाथ्याला भरपूर पाऊस देते, आणि बंगालच्या उपसागराची शाखा, जी ईशान्येकडे पोहोचून हिमालयामुळे पश्चिमेकडे वळते आणि गंगेच्या मैदानातून पुढे जाते. सप्टेंबरपासून सूर्य दक्षिणेकडे सरकल्याने वायव्य भागाची तापण कमी होते, द्रोणी भरून येतो, तिथे जास्त वायुभार स्थिरावतो आणि तो आग्नेयेकडे विस्तारत जातो; याच क्रमाने मान्सून माघार घेतो — वायव्येतून सर्वात आधी आणि द्वीपकल्पाच्या दक्षिण टोकातून सर्वात शेवटी. म्हणजे माघार ही आगमनाची उलटी प्रतिमा आहे. ऑक्टोबर व नोव्हेंबर हा माघारीचा हंगाम स्वच्छ आकाश, उच्च तापमान व दमटपणा यांनी ओळखला जातो — याला रूढ भाषेत 'ऑक्टोबर हीट' म्हणतात — आणि बंगालच्या उपसागरातील उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांचा मुख्य हंगामही तोच असतो. यानंतर येणारा ईशान्य मान्सून जमिनीवरून बाहेर वाहत असल्याने भारताच्या बहुतांश भागात कोरडा असतो; पण बंगालचा उपसागर ओलांडून येणारी त्याची शाखा तामिळनाडूच्या कोरोमंडल किनाऱ्याला वर्षाअखेरीस त्याचा मुख्य पाऊस देते.

भारताचे हवामान हा एमपीएससीच्या भूगोल विभागातील सर्वाधिक प्रश्न देणारा भाग आहे, आणि आयोगाला मान्सूनच्या चार टप्प्यांचा क्रम विशेष प्रिय आहे : उन्हाळा, आगमन, पावसाळा व माघार. या प्रश्नाची रचना पाहा — चारही पर्याय भारताच्या हवामानाशी संबंधित खरी वाक्ये आहेत, पण त्यांतील तीन वेगवेगळ्या प्रकारे अपुरे पडतात : एक चुकीच्या काळात घडणारी घटना देतो, एक साखळीत खूप वरचे कारण देतो, आणि एक इतके सर्वसाधारण विधान देतो की ते कशालाही लागू पडते. उरतो तो एकच पर्याय, जो प्रणाली, स्थान व दिशा या तिन्ही गोष्टी सांगतो. म्हणून या गटासाठी उपयोगी सवय अशी : हवामानाच्या प्रश्नात 'कारण' विचारले असेल तर पर्यायात दिशा किंवा कालक्रम आहे का ते आधी पाहा, कारण भारताच्या हवामानातील बहुतेक घटना क्रमाक्रमाने घडतात आणि तो क्रमच खरे स्पष्टीकरण सिद्ध करतो. दुसरी सवय म्हणजे कालतपासणी : सुचवलेले कारण आणि परिणाम यांच्यात दोन महिन्यांचे अंतर असेल तर ते कारण नाही. तिसरी नोंद या प्रश्नाच्या छपाईविषयी : मराठी स्तंभात 'मान्सूनची माघार' हा शब्द एकेरी अवतरणात दिला आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'retreating monsoon' अवतरणाशिवाय आणि तुटक वाक्यरचनेत छापला आहे; अर्थ मात्र दोन्हीकडे तोच.

• उन्हाळ्यात वायव्य भारत व उत्तरेकडील मैदानांवर कमी वायुभाराचा द्रोणी तयार होऊन वायुभाराचा उतार उलटतो आणि हिंदी महासागराकडून बाष्पयुक्त हवा ओढली जाते; तीच अरबी समुद्र व बंगालचा उपसागर या दोन शाखांत येणारा नैर्ऋत्य मान्सून.
• सप्टेंबरमध्ये वायव्य भारतावरील उन्हाळी कमी वायुभार दुर्बळ होऊन भरून येतो आणि तिथे जास्त वायुभार स्थिरावतो; हा जास्त वायुभार आग्नेयेकडे विस्तारतो आणि मान्सूनही त्याच दिशेने माघार घेतो.
• माघार ही आगमनाची उलटी प्रतिमा आहे : मान्सून वायव्य भागात सर्वात शेवटी पोहोचतो व तिथूनच सर्वात आधी जातो, तर द्वीपकल्पाचे दक्षिण टोक सुमारे तीन महिन्यांनी, सर्वात शेवटी सुटते.
• ऑक्टोबर व नोव्हेंबर हा माघारीचा हंगाम स्वच्छ आकाश, उच्च तापमान व दमटपणा यांनी ओळखला जातो — रूढ भाषेत 'ऑक्टोबर हीट' — आणि बंगालच्या उपसागरातील उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांचा हा मुख्य हंगाम आहे.
• थंडीच्या हंगामातील ईशान्य मान्सून जमिनीवरून बाहेर वाहत असल्याने भारताच्या बहुतांश भागात कोरडा असतो; पण बंगालचा उपसागर ओलांडून येणारी त्याची शाखा तामिळनाडूच्या कोरोमंडल किनाऱ्याला वर्षाच्या अखेरच्या महिन्यांत त्याचा मुख्य पाऊस देते.

• मान्सूनच्या माघारीला वेगळे कारण शोधणे; प्रत्यक्षात तो हंगाम टिकवणारा कमी वायुभार मोडतो तेव्हा जे घडते तीच माघार आहे
• सूर्याचे भासमान भ्रमण हे थेट उत्तर मानणे; ते संपूर्ण चक्राचे मूळ कारण असले तरी प्रश्न वातावरणीय परिस्थिती विचारतो
• कारण व परिणाम यांच्यातील काळाचे अंतर न तपासणे — हिमालयापर्यंत मान्सून जुलैत पोहोचतो, माघार सप्टेंबरमध्ये सुरू होते
• दिशेचा उल्लेख नसलेले सर्वसाधारण विधान स्पष्टीकरण मानणे; माघारीची ओळखच वायव्येकडून आग्नेयेकडे या क्रमात आहे

भारताच्या हवामानावर एमपीएससी दरवर्षी प्रश्न विचारते आणि मान्सूनचा भाग त्यात सर्वात मोठा असतो. प्रश्नांचे आकार ठरलेले : मान्सूनच्या शाखा व त्या कोणत्या प्रदेशाला पाऊस देतात, आगमन व माघारीच्या तारखा आणि त्यांचा क्रम, ऑक्टोबर हीटसारख्या हंगामी घटनांची कारणे, आणि इथल्यासारखे यंत्रणा विचारणारे प्रश्न. या शेवटच्या प्रकारात पर्याय बहुधा एकाच साखळीतील वेगवेगळे टप्पे असतात — कधी खूप वरचा टप्पा, कधी खूप सर्वसाधारण विधान, कधी वेगळ्या काळातली घटना — आणि उत्तर तो पर्याय असतो जो प्रणाली, स्थान व दिशा एकत्र सांगतो. तयारीसाठी उपयोगी पद्धत म्हणजे मान्सूनचा संपूर्ण प्रवास दोन नकाशांत मांडणे : आगमनाच्या तारखांचा नकाशा आणि माघारीच्या तारखांचा नकाशा. दोन्ही एकमेकांच्या उलट्या दिशेने वाचले की या गटातले बहुतेक प्रश्न आपोआप सुटतात, आणि तामिळनाडूला ईशान्य मान्सूनचा पाऊस का मिळतो हा वारंवार विचारला जाणारा प्रश्नही त्याच मांडणीतून स्पष्ट होतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतातून नैर्ऋत्य मान्सूनची माघार साधारण कोणत्या भागातून सुरू होते ?

  • (a)केरळच्या किनारपट्टीतून
  • (b)वायव्य भारतातून
  • (c)ईशान्य भारतातून
  • (d)कोकण किनारपट्टीतून

  उत्तर(2) वायव्य भारतातून — सप्टेंबरमध्ये तिथला उन्हाळी कमी वायुभार दुर्बळ होऊन जास्त वायुभार स्थिरावतो, म्हणून मान्सून सर्वात आधी तिथूनच मागे हटतो आणि नंतर आग्नेयेकडे क्रमाक्रमाने माघार घेतो. आगमनाच्या वेळी मात्र क्रम उलटा असतो : मान्सून सर्वात आधी केरळच्या किनाऱ्यावर पोहोचतो आणि वायव्य भारतात सर्वात शेवटी.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  तामिळनाडूच्या कोरोमंडल किनाऱ्याला वर्षाच्या अखेरच्या महिन्यांत मुख्य पाऊस कोणत्या वाऱ्यांपासून मिळतो ?

  • (a)नैर्ऋत्य मान्सूनच्या अरबी समुद्र शाखेपासून
  • (b)नैर्ऋत्य मान्सूनच्या बंगालच्या उपसागर शाखेपासून
  • (c)बंगालचा उपसागर ओलांडून येणाऱ्या ईशान्य मान्सून वाऱ्यांपासून
  • (d)पश्चिमी विक्षोभांपासून

  उत्तर(3) बंगालचा उपसागर ओलांडून येणाऱ्या ईशान्य मान्सून वाऱ्यांपासून — थंडीच्या हंगामातील हे वारे जमिनीवरून बाहेर वाहत असल्याने भारताच्या बहुतांश भागात कोरडे असतात, पण उपसागर ओलांडताना ते बाष्प उचलतात आणि कोरोमंडल किनाऱ्यावर पाऊस देतात. पश्चिमी विक्षोभे भारताच्या वायव्य भागात हिवाळी पाऊस देतात, तामिळनाडूत नाही.