MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 29 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1). सागरीगर्ता म्हणजे महासागरातील नुसती खोल जागा नव्हे; ती लांबलचक, अरुंद व कमानीच्या आकाराची खोलगट चर असते — हजारो किलोमीटर लांब आणि शेजारच्या सागरतळापेक्षा कित्येक किलोमीटर खोल — आणि ती एका विशिष्ट क्रियेचे भूपृष्ठावरील रूप आहे. जिथे सागरी शिलावरण दुसऱ्या भूपट्टाला भिडते अशा अभिसारी भूपट्ट सीमेवर, अधिक घनतेचा सागरी पट्ट खाली वाकतो आणि प्रावरणात उतरू लागतो. तो जिथे वाकतो आणि उतरण्यास सुरुवात करतो ती रेषा म्हणजे गर्ता. गर्तेचे इतर सर्व गुणधर्म याच एका गोष्टीतून निघतात : ती खोल असते कारण तिथे सागरतळ खालीच ओढला जात असतो; ती अरुंद असते कारण वाक तीव्र असतो; आणि नकाशावर ती वक्राकार दिसते कारण गोलावर उतरणारे टणक कवच कमानीच्या रेषेतच दुमडते. पश्चिम पॅसिफिक हा पृथ्वीवरील सर्वाधिक गर्ता असलेला किनारा आहे, कारण सागरी शिलावरण सर्वात मोठ्या प्रमाणावर तिथेच गिळले जात आहे — पॅसिफिक भूपट्ट व फिलिपाइन समुद्र भूपट्ट या बाजूने आशिया व ऑस्ट्रेलेशिया वाहून नेणाऱ्या भूपट्टांना भिडतात, आणि हा संपूर्ण किनारा पॅसिफिकभोवतीच्या अधोगमन पट्ट्याचा, म्हणजे अग्निकंकणाचा, भाग आहे. म्हणूनच तिथल्या गर्ता सुट्या नसून साखळीने येतात : अल्यूशियन, कुरिल, जपान, इझू-बोनिन, मारियाना, फिलिपाइन आणि टोंगा-कर्माडेक या सर्व प्रणाली एकाच सीमेवर पुन्हापुन्हा घडणाऱ्या एकाच क्रियेच्या खुणा आहेत; आणि मारियाना गर्तेत असलेला चॅलेंजर डीप हा कोणत्याही महासागरातील ज्ञात सर्वात खोल बिंदू आहे. गर्तांच्या सोबतीला काय आढळते तेही अधोगमनामुळेच ठरते : प्रत्येक गर्तेला समांतर असा भूकंपांचा पट्टा असतो, ज्यातील भूकंपनाभी गर्तेपासून दूर जाताना अधिकाधिक खोल होत जातात आणि उतरत्या पट्टाची रेषाच रेखाटतात; शिवाय त्याच्यावर तयार होणाऱ्या शिलारसातून उभी राहिलेली ज्वालामुखी बेटांची रांगही असते. पर्याय (1) नेमकी हीच क्रिया सांगतो, आणि यादीतील इतर कोणताही पर्याय क्रिया सांगतच नाही.

• (2)पॅसिफिक महासागराच्या पश्चिम किनारी भागाला समांतर पर्वतरांगा पसरल्या आहेत — पश्चिम पॅसिफिकच्या किनाऱ्यावर गर्तांना समांतर अशा बेटांच्या रांगा व सागरी पर्वतरांगा खरोखरच पसरलेल्या आहेत, म्हणून हा पर्याय खऱ्या गोष्टीचे वर्णन करतो. त्यात चुकते ते कार्यकारणाची दिशा : हे द्वीपचाप अधोगमनाचे फळ आहेत, त्याचे कारण नव्हे. उतरणारा पट्ट खोल जाताना वरच्या तप्त प्रावरणात पाणी सोडतो, त्या पाण्यामुळे प्रावरणाचा वितळणबिंदू पुरेसा खाली येतो, शिलारस तयार होतो आणि तो वर येऊन ज्वालामुखी बेटे उभी करतो. म्हणजे ही साखळी गर्तेच्या आधी अस्तित्वात असूच शकत नाही, कारण गर्ता घडवणाऱ्या त्याच उतरण्यातून ती तयार होते. एखाद्या भूरूपाच्या सोबतीचे भूरूप त्याचेच स्पष्टीकरण म्हणून पुढे करणे ही आयोगाची नेहमीची रचना आहे, आणि तिची चाचणी कालक्रमाची असते : दोहोंपैकी कोणते दुसऱ्याशिवाय असू शकते ते विचारा. द्वीपचाप उभे राहण्यापूर्वीही गर्ता तयार होऊ शकते; पण खाली उतरणाऱ्या पट्टाशिवाय असा द्वीपचाप तयार होऊच शकत नाही.
• (3)पॅसिफिक महासागराच्या पश्चिमेकडील भागात खंडान्त उतार तीव्र आहे — हा पर्याय सागरतळाचा आकार कसा घडला याचे स्पष्टीकरण न देता त्या आकाराचे वर्णन पुढे करतो, आणि ते वर्णनही गर्तेला नेमके लागू पडत नाही. खंडान्त उतार म्हणजे खंडीय मंचाच्या टोकापासून खोल सागरतळापर्यंतचा उतार, आणि तो सर्वच प्रकारच्या सागरी किनाऱ्यांवर — अगदी पूर्णपणे शांत किनाऱ्यांवरही — असतो. निर्णायक तुलना अटलांटिकची आहे : त्याच्या किनाऱ्यांवर पॅसिफिकइतकेच स्पष्ट खंडान्त उतार आहेत, तरी अटलांटिकमध्ये गर्ता जवळजवळ नाहीत, कारण त्याच्या कडा निष्क्रिय किनारे आहेत — तिथे खंड व सागरतळ एकाच भूपट्टाचे भाग आहेत आणि काहीही गिळले जात नाही. म्हणजे उताराची तीव्रता गर्ता निर्माण करत नाही; अधोगमन करते. शिवाय गर्ता ही पूर्णपणे वेगळ्या श्रेणीची रचना आहे — शेजारच्या खोल सागरी मैदानापेक्षा कितीतरी खोल आणि हजारो किलोमीटर मागोवा घेता येणारी रेषाकृती चर.
• (4)पॅसिफिक महासागराच्या पश्चिमी भागात सागरीगर्ता मोठ्या प्रमाणावर आढळतात — हा पर्याय प्रश्नातच सांगितलेले तथ्य पुन्हा सांगतो आणि तेच त्याचे कारण म्हणून देतो. प्रश्न निरीक्षण मांडतो की गर्ता मुख्यतः पश्चिम पॅसिफिकच्या किनारी भागात आढळतात; आणि पर्याय त्याचे स्पष्टीकरण म्हणून सांगतो की पश्चिम पॅसिफिकमध्ये गर्ता मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. यात नवीन काहीच जोडलेले नाही, आणि हा पर्याय स्वीकारणारा उमेदवार प्रश्नाचे उत्तर प्रश्नाच्याच गृहीतकाने देतो. अशा वर्तुळाकार रचनेचे पर्याय पहिल्या नजरेत ओळखता येणे मोलाचे आहे, कारण विषयाची कोणतीही माहिती नसतानाही ते बाद करता येतात — खरे स्पष्टीकरण प्रश्नात नसलेली एखादी गोष्ट आणतेच, मग ती क्रिया असो, रचना असो किंवा कारण असो. वेळेच्या दडपणाखाली ही ओळख विशेष उपयोगी पडते : वर्तुळाकार पर्याय लगेच खोडला की केवळ तर्काच्या जोरावर चार पर्यायांची निवड तीनवर येते.

भूपट्ट सांरचनिकी हा सागरतळाच्या रचनेचा गाभा आहे. पृथ्वीचे बाह्य कवच काही टणक भूपट्टांत विभागलेले असून ते प्रावरणातील प्रवाहांवर सरकतात, आणि त्यांच्या सीमांचे तीन प्रकार पडतात. अपसारी सीमेवर दोन भूपट्ट एकमेकांपासून दूर जातात आणि मधल्या फटीतून वर आलेल्या शिलारसातून नवा सागरतळ तयार होतो; मध्य-अटलांटिक कटक हे याचे उदाहरण. संपरिवर्ती सीमेवर दोन भूपट्ट एकमेकांना घासून सरकतात आणि तिथे भूकंप होतात पण नवी भूमी तयारही होत नाही व नष्टही होत नाही. अभिसारी सीमेवर दोन भूपट्ट एकमेकांना भिडतात, आणि तिथे काय घडते हे कोणता पट्ट अधिक घन आहे यावर ठरते : सागरी शिलावरण खंडीय शिलावरणापेक्षा घन असल्याने ते खाली वाकून प्रावरणात उतरते — याला अधोगमन म्हणतात — आणि तिथेच सागरीगर्ता तयार होते. सागरी पट्ट दुसऱ्या सागरी पट्टाखाली गेला तर गर्तेच्या जोडीला ज्वालामुखी द्वीपचाप उभा राहतो; सागरी पट्ट खंडीय पट्टाखाली गेला तर किनाऱ्यावर घडीचा पर्वत आणि ज्वालामुखींची रांग उभी राहते, जसे अँडीज. दोन खंडीय पट्ट भिडले तर कोणीच खाली जात नाही आणि हिमालयासारखा प्रचंड घडीचा पर्वत निर्माण होतो. अधोगमन क्षेत्राच्या दोन ठळक खुणा लक्षात ठेवण्यासारख्या : गर्तेपासून दूर जाताना अधिकाधिक खोल होत जाणाऱ्या भूकंपनाभींचा बेनिऑफ पट्टा, आणि उतरत्या पट्टाने सोडलेल्या पाण्यामुळे वरचे प्रावरण वितळून तयार झालेले ज्वालामुखी. पॅसिफिक महासागर जवळजवळ सर्व बाजूंनी अशा अधोगमन क्षेत्रांनी वेढलेला आहे, आणि त्या पट्ट्यालाच अग्निकंकण म्हणतात.

भूपट्ट सांरचनिकीवरचे प्रश्न एमपीएससीच्या प्राकृतिक भूगोलात नियमित असतात आणि ते सहसा एका भूरूपाचे नाव देऊन ते कोणत्या सीमेवर तयार होते असे विचारतात, किंवा इथल्यासारखे 'हे असे का' असे विचारून पर्यायांत खरी पण अपुरी वाक्ये भरतात. या प्रश्नाची रचना अभ्यासण्यासारखी आहे, कारण चारपैकी फक्त एकच पर्याय क्रिया सांगतो आणि उरलेले तिन्ही वेगवेगळ्या प्रकारे क्रिया टाळतात : एक सोबतचे भूरूप देतो, एक आकाराचे वर्णन देतो, आणि एक प्रश्नच पुन्हा सांगतो. म्हणून इथे उपयोगी पडणारी सवय विषयाची कमी आणि तर्काची जास्त आहे — 'कारण' विचारणाऱ्या प्रश्नात प्रत्येक पर्याय वाचून तो प्रक्रिया सांगतो का, नुसते वर्णन करतो का, की प्रश्नाचीच पुनरावृत्ती करतो, एवढे ठरवा; बहुतेक वेळा उरणारा एकच पर्याय उत्तर असतो. विषयाच्या बाजूने पाहिले तर गर्ता, द्वीपचाप, ज्वालामुखी व खोल भूकंप या चारही गोष्टी एकाच क्रियेची वेगवेगळी रूपे आहेत हे लक्षात ठेवणे सर्वात फायद्याचे आहे, कारण आयोग त्यांच्यावर स्वतंत्रपणेही प्रश्न विचारते. अटलांटिक व पॅसिफिक यांची तुलनाही याच धड्याचा भाग म्हणून लक्षात ठेवावी : सारखे खंडान्त उतार असूनही अटलांटिकमध्ये गर्ता नाहीत, आणि हा एकच तुलनात्मक मुद्दा 'तीव्र उतारामुळे गर्ता तयार होते' ही समजूत कायमची मोडतो.

• सागरीगर्ता म्हणजे सागरतळावरील लांब, अरुंद व अतिशय खोल चर, जी अभिसारी भूपट्ट सीमा दर्शवते; अधिक घनतेचे सागरी शिलावरण अधोगमन क्षेत्रात खाली वाकून प्रावरणात उतरते तिथे ती तयार होते.
• सागरी भूपट्ट दुसऱ्या सागरी भूपट्टाखाली उतरतो तिथे गर्तेच्या जोडीला ज्वालामुखी द्वीपचाप तयार होतो — पश्चिम पॅसिफिकमधील अल्यूशियन, कुरिल, जपान, इझू-बोनिन, मारियाना, फिलिपाइन व टोंगा-कर्माडेक या प्रणाली याची उदाहरणे आहेत.
• पश्चिम पॅसिफिकमधील मारियाना गर्तेत असलेला चॅलेंजर डीप हा कोणत्याही महासागरातील ज्ञात सर्वात खोल बिंदू आहे.
• अधोगमन क्षेत्राची ओळख दोन गोष्टींवरून पटते : गर्तेपासून दूर जाताना भूकंपनाभी अधिकाधिक खोल होत जाणारा बेनिऑफ पट्टा, आणि उतरत्या पट्टातून सुटलेल्या पाण्याने वरचे प्रावरण वितळून तयार झालेल्या शिलारसावर उभे राहिलेले ज्वालामुखी.
• पॅसिफिक महासागर जवळजवळ सर्व बाजूंनी अधोगमन क्षेत्रांनी वेढलेला असून त्या पट्ट्याला अग्निकंकण म्हणतात; याउलट अटलांटिकच्या कडा मुख्यतः निष्क्रिय आहेत आणि तिथे स्पष्ट खंडान्त उतार असूनही गर्ता जवळजवळ नाहीत.

• सोबत आढळणारे भूरूप हेच कारण मानणे — द्वीपचाप अधोगमनाचे फळ आहे, त्याचे कारण नाही
• आकाराचे वर्णन आणि निर्मितीची क्रिया यांची गल्लत करणे; तीव्र खंडान्त उतार अटलांटिकमध्येही आहे, पण तिथे गर्ता नाहीत
• प्रश्नातील तथ्यच पुन्हा सांगणारा वर्तुळाकार पर्याय स्वीकारणे; तो विषय माहीत नसतानाही केवळ तर्काने बाद करता येतो
• सागरीगर्ता म्हणजे महासागरातील कोणतीही खोल जागा असे समजणे; ती अभिसारी सीमेवरची अरुंद, कमानदार व रेषाकृती चर असते

एमपीएससी हा भाग तीन आकारांत विचारते. पहिला : भूरूपाचे नाव देऊन ते कोणत्या भूपट्ट सीमेशी जोडलेले आहे असे विचारणे — गर्ता व द्वीपचाप अभिसारी सीमेशी, मध्यसागरी कटक अपसारी सीमेशी. दुसरा : ठिकाणांची व भूरूपांची जोडी जुळवायला सांगणे, जिथे मारियाना, अल्यूशियन किंवा टोंगा-कर्माडेक अशी नावे येतात. तिसरा : इथल्यासारखा कारण विचारणारा, जिथे पर्यायांत क्रिया, वर्णन व पुनरावृत्ती मिसळून ठेवलेली असते. तिन्ही आकारांची तयारी एकाच पद्धतीने होते : तीन प्रकारच्या सीमा आणि प्रत्येकीवर तयार होणारी भूरूपे यांचा एक छोटा तक्ता डोक्यात ठेवणे, आणि त्याला जगातील प्रमुख उदाहरणांची नावे जोडणे. भूकंप व ज्वालामुखींच्या वाटपावरचे प्रश्नही याच तक्त्यातून सुटतात, कारण त्यांचे पट्टे भूपट्ट सीमांशी जुळतात; आणि अग्निकंकण हा या तिन्ही विषयांना जोडणारा दुवा असल्याने त्याच्याभोवती प्रश्न बांधले जाण्याची शक्यता सर्वाधिक असते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोणत्याही महासागरातील ज्ञात सर्वात खोल बिंदू असलेला चॅलेंजर डीप कोणत्या गर्तेत आहे ?

  • (a)जपान गर्ता
  • (b)मारियाना गर्ता
  • (c)पोर्तो रिको गर्ता
  • (d)सुंदा गर्ता

  उत्तर(2) मारियाना गर्ता — पश्चिम पॅसिफिकमधील ही गर्ता पॅसिफिक भूपट्ट फिलिपाइन समुद्र भूपट्टाखाली उतरत असल्याने तयार झाली आहे, आणि तिच्यातील चॅलेंजर डीप हा ज्ञात सर्वात खोल बिंदू आहे. जपान व सुंदा या गर्ताही अधोगमनाच्याच खुणा आहेत पण त्या इतक्या खोल नाहीत, तर पोर्तो रिको गर्ता अटलांटिकमधील आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अधोगमन क्षेत्रात गर्तेपासून दूर जाताना भूकंपनाभी अधिकाधिक खोल होत जाणाऱ्या पट्ट्याला काय म्हणतात ?

  • (a)बेनिऑफ पट्टा
  • (b)मोहो असातत्य
  • (c)अग्निकंकण
  • (d)छाया क्षेत्र

  उत्तर(1) बेनिऑफ पट्टा — प्रावरणात उतरणाऱ्या सागरी भूपट्टाच्या रेषेवरच हे भूकंप होतात, म्हणून गर्तेपासून जसजसे आत जावे तसतशी भूकंपनाभींची खोली वाढत जाते. मोहो असातत्य म्हणजे कवच व प्रावरण यांच्यातील सीमा, अग्निकंकण म्हणजे पॅसिफिकभोवतीचा भूकंप-ज्वालामुखी पट्टा, आणि छाया क्षेत्र म्हणजे भूकंपलहरी पोहोचत नाहीत असा भूपृष्ठावरील भाग.