MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 2 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — राजर्षी शाहू महाराज (पेपरात 'राजश्री शाहु महाराज' असे छापले आहे). मुंबईतील कामगार चळवळीच्या मराठी नोंदी सांगतात की, गिरणगावाच्या परळ भागात झालेल्या यशस्वी जाहीर सभेनंतर करवीरचे छत्रपती शाहू महाराज यांच्या सांगण्यावरून 'पिपल्स युनियन' म्हणजेच लोकसंघ ही संघटना उभी राहिली, आणि तिची प्रत्यक्ष जुळवाजुळव करून चिटणीसपद सांभाळणारे गृहस्थ म्हणजे मुंबईचे कामगार पुढारी बाबासाहेब बोले. रामचंद्र विठ्ठल वंदेकर, परशुरामराव शिंदे, दामोदर सावळाराम येंडे, भास्करराव जाधव आणि हरिश्चंद्र तळचेरकर हेही त्यांच्यासोबत होते. मागासवर्गीय आणि कामगारवर्ग या दोहोंची आर्थिक, सामाजिक, राजकीय व धार्मिक अशी सर्वांगीण उन्नती हा या संघटनेचा जाहीर हेतू होता — आणि नेमके हेच जोडकाम शाहू महाराजांच्या राजकारणाची ओळख आहे. जातीचा प्रश्न आणि कामगारांचा प्रश्न त्यांनी कधीच वेगवेगळे मानले नाहीत; त्यांच्या प्रेरणेतून उभी राहिलेली संघटना दोन्हींना एकाच वेळी भिडते हे त्यामुळेच सुसंगत वाटते. 1918 सालापर्यंत पश्चिम भारतातील ब्राह्मणेतर व बहिष्कृत चळवळींचा सर्वांत कृतिशील राजाश्रय शाहू महाराजांचाच होता : करवीर संस्थानातील निम्म्या जागा मागासवर्गीयांसाठी राखून ठेवणारा 1902 चा आदेश त्यांचा, संस्थानात सक्तीचे व मोफत प्राथमिक शिक्षण 1917 सालापासून त्यांनीच सुरू केले, आणि या घटनेच्या दोनच वर्षांत ते डॉ. आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ला अर्थसाहाय्य करणार होते व 1920 च्या माणगाव परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवणार होते. असा राजा मुंबईच्या गिरणगावात हात पोहोचवून कामगारांना संघटित होण्याचा उपदेश करतो, हे त्यांच्या एकूण कारकिर्दीशी अचूक जुळते; याउलट उरलेल्या तिन्ही नावांपैकी एकालाही 1918 च्या परळमधील त्या कामगारसभेत ठेवता येत नाही. एक बारकावा लक्षात ठेवावा : प्रश्न संघटना कोणी चालवली असे विचारत नाही, तर कामगारांना ती स्थापण्याचा उपदेश कोणी केला असे विचारतो. म्हणून उत्तर प्रत्यक्ष काम उचलणारे चिटणीस नव्हे, तर ज्यांच्या सांगण्यामागून स्थापना झाली ते आश्रयदातेच आहेत.

• (2)डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर — मुंबईच्या कामगारांशी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा संबंध खराच आहे, पण तो नंतरचा आहे आणि वेगळ्या संस्थात्मक रूपात येतो. 1918 साली ते नुकतेच परदेशातील शिक्षण संपवून परतले होते आणि मुंबईच्या सिडनहॅम महाविद्यालयात अर्थशास्त्र शिकवत होते. त्यांची स्वतःची व्यासपीठे पुढच्या दशकांतली आहेत : 1920 चे 'मूकनायक', 1924 ची बहिष्कृत हितकारिणी सभा, 1927 चे 'बहिष्कृत भारत' आणि 1936 चा स्वतंत्र मजूर पक्ष. हा पर्याय आकर्षक वाटतो कारण त्याच वर्षांत शाहू महाराज व आंबेडकर यांचे मार्ग एकमेकांना छेदतात — 1920 च्या माणगाव परिषदेचे अध्यक्षपद आणि 'मूकनायक'ला दिलेली मदत यांतून तो संबंध पक्का होतो. पण 1918 साली परळच्या कामगारांना संघटना स्थापण्याचा उपदेश करणारे ते नव्हते; त्या वेळी त्या भूमिकेत आश्रयदाता म्हणून शाहू महाराजच होते.
• (3)नारायण मेघाजी लोखंडे — नारायण मेघाजी लोखंडे हे उत्तर असूच शकत नाही आणि त्याचे कारण अगदी सरळ आहे : प्रश्नात छापलेल्या वर्षाच्या एकवीस वर्षे आधी, 1897 साली त्यांचे निधन झाले. तरीही या यादीतले सर्वांत मोहात पाडणारे चुकीचे नाव तेच आहे, कारण नेमक्या याच प्रकारच्या कामाचे ते प्रवर्तक होते — जोतिराव फुले यांचे सत्यशोधक सहकारी, 'दीनबंधू'चे संपादक, 1884 साली स्थापन झालेल्या बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशनचे संस्थापक, आणि 1890 साली गिरणी कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुट्टी मिळवून देणारे. मुंबईच्या कामगार चळवळीचा पहिला टप्पा त्यांचा आहे; 1918 ची घटना दुसऱ्या टप्प्यातली आहे. सन आणि व्यक्ती यांची तारीखवार जुळणी करून पाहिली की हा पर्याय एका क्षणात गळून पडतो, आणि तीच सवय अशा प्रश्नांत वाचवते.
• (4)भाई माधवराव बागल — भाई माधवराव बागल हे महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनातील नंतरच्या प्रकरणातले आहेत आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र मुंबईचे गिरणगाव नव्हे तर कोल्हापूर आहे. कोल्हापुरातील प्रजापरिषदेच्या लोकचळवळीसाठी आणि 1950 च्या दशकातील संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनातील सहभागासाठी त्यांचे नाव घेतले जाते — पहिल्या महायुद्धाच्या अखेरच्या वर्षी मुंबईचे कापड गिरणी कामगार संघटित करण्यासाठी नव्हे. हा पर्याय इथे ठेवला आहे कारण शाहू महाराजांप्रमाणे तेही कोल्हापूरचेच; एकाच शहराचा संदर्भ पाहून उत्तर देणाऱ्याला पकडण्याचे काम तो करतो. प्रश्नातले वर्ष 1918 आहे, आणि बागल यांची सार्वजनिक कारकीर्द त्यानंतर कितीतरी उशिरा आकाराला आली.

मुंबईची कामगार चळवळ आणि महाराष्ट्रातील ब्राह्मणेतर चळवळ या शेजारीशेजारी वाढल्या, आणि त्यांचा कालक्रम उमेदवाराला नीट लावता येतो का हेच एमपीएससी तपासते. पहिला टप्पा नारायण मेघाजी लोखंडे यांचा : सत्यशोधक कार्यकर्ते, 'दीनबंधू'चे संपादक, 1884 साली बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशन स्थापणारे आणि 1890 साली गिरणी कामगारांना रविवारची सुट्टी मिळवून देणारे; 1897 साली त्यांचे निधन झाले. दुसरा टप्पा पहिल्या महायुद्धाच्या आसपासचा — भडकलेल्या महागाईचा, युद्धकाळातील गिरणीमालकांच्या नफ्याचा आणि स्वतःच्या बळावर हालचाल करू शकेल एवढा मोठा झालेल्या कामगारवर्गाचा. डिसेंबर 1918 च्या बोनसच्या मागणीनंतर जानेवारी 1919 मध्ये मुंबईचा पहिला सार्वत्रिक कापड-गिरणी संप सुरू झाला आणि 1920 साली अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेसची स्थापना झाली. 1918 ची 'पिपल्स युनियन' या दुसऱ्या टप्प्याच्या उंबरठ्यावर उभी आहे, आणि तिचे वेगळेपण असे की ती मागासवर्ग आणि कामगारवर्ग या दोहोंसाठी एकाच वेळी बांधली गेली होती. करवीरच्या गादीवरून शाहू महाराजांनी हेच दोन प्रवाह जोडून दाखवले होते, म्हणून त्यांच्या नावाशी ही संघटना जोडली जाणे स्वाभाविक ठरते.

'अमुक संस्था कोणी स्थापली' किंवा 'अमुक संस्था स्थापण्याचा उपदेश कोणी केला' अशा प्रश्नांत आयोग तीन गोष्टी एकदम तपासते : सन, स्थळ आणि व्यक्ती. यांतील सन हा सर्वांत निर्दयी असतो, कारण तो एकाच फटक्यात पर्याय कापतो — इथे 1918 हे वर्ष लोखंडे यांना पूर्णपणे बाहेर काढते, कारण त्यांचे निधन 1897 सालचे आहे. दुसरी सवय म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीचे कार्यक्षेत्र आणि दशक जोडीने लक्षात ठेवणे : लोखंडे म्हणजे 1880-90 चे मुंबईतील गिरणी कामगार, शाहू महाराज म्हणजे 1900-1922 चे करवीर व ब्राह्मणेतर चळवळीचा राजाश्रय, आंबेडकर म्हणजे 1920 नंतरची स्वतंत्र व्यासपीठे, आणि बागल म्हणजे कोल्हापुरातील प्रजापरिषद व पुढे संयुक्त महाराष्ट्र. तिसरी गोष्ट प्रश्नाच्या क्रियापदाची : 'स्थापना केली' आणि 'स्थापना करण्याचा उपदेश केला' या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि इथे प्रश्न दुसरी विचारतो. त्यामुळे संघटनेचे चिटणीसपद सांभाळणारे बाबासाहेब बोले हे पर्यायांत असते तरी ते उत्तर ठरले नसते. संस्थेमागचा प्रेरक कोण आणि संस्था प्रत्यक्ष चालवणारा कोण, हा फरक एमपीएससीच्या समाजसुधारणाविषयक प्रश्नांत वारंवार निर्णायक ठरतो.

• मराठी नोंदींनुसार परळ येथील यशस्वी सभेनंतर करवीरचे छत्रपती शाहू महाराज यांच्या सांगण्यावरून 'पिपल्स युनियन' म्हणजेच लोकसंघ ही संघटना स्थापन झाली आणि बाबासाहेब बोले तिचे जुळवणी करणारे व चिटणीस होते.
• मागासवर्गीय व कामगारवर्ग यांची आर्थिक, सामाजिक, राजकीय व धार्मिक अशी सर्वांगीण उन्नती हा या संघटनेचा जाहीर हेतू होता — करवीरमध्ये शाहू महाराजांनी जोडलेले तेच दोन प्रवाह इथे एकत्र आले.
• नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी 1884 साली बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशन स्थापन केली आणि 1890 साली गिरणी कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुट्टी मिळवून दिली; 1897 साली त्यांचे निधन झाल्याने 1918 च्या कोणत्याही घटनेत ते असू शकत नाहीत.
• शाहू महाराजांनी 1902 साली करवीर संस्थानातील निम्म्या जागा मागासवर्गीयांसाठी राखीव ठेवल्या आणि 1917 साली संस्थानात मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण सुरू केले.
• डॉ. आंबेडकरांची स्वतःची व्यासपीठे या घटनेनंतरची आहेत — 1920 चे 'मूकनायक', 1924 ची बहिष्कृत हितकारिणी सभा आणि 1936 चा स्वतंत्र मजूर पक्ष.

• 1918 हे वर्ष न तपासता नारायण मेघाजी लोखंडे यांचे नाव निवडणे — कामगार संघटनांचे प्रवर्तक तेच असले तरी 1897 सालीच त्यांचे निधन झाले आहे
• 'स्थापना करण्याचा उपदेश कोणी केला' आणि 'संघटना प्रत्यक्ष कोणी चालवली' या दोन प्रश्नांची गल्लत करणे; इथे चिटणीस बाबासाहेब बोले होते, पण प्रेरणा शाहू महाराजांची
• कोल्हापूर हा समान दुवा पाहून भाई माधवराव बागल यांचे नाव शाहू महाराजांच्या जागी बसवणे, जरी त्यांची कारकीर्द कितीतरी नंतरची असली तरी
• 1920 च्या माणगाव परिषदेतील व 'मूकनायक'च्या मदतीतील शाहू-आंबेडकर सहकार्यामुळे 1918 चे श्रेयही आंबेडकरांना देऊन टाकणे

महाराष्ट्रातील सामाजिक चळवळींवरचे एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा 'संस्था — वर्ष — व्यक्ती' अशा त्रिकुटावर बेतलेले असतात, आणि पर्यायांतील चारही नावे त्याच प्रवाहातली खरीखुरी माणसे असतात; त्यामुळे सर्वसाधारण ओळखीने नव्हे तर नेमक्या तारखेने वगळावे लागते. या प्रश्नात वर्ष हेच शस्त्र आहे. आयोग अशा यादीत एक नाव नेहमी काळाच्या आधीचे ठेवते (इथे लोखंडे) आणि एक नाव काळाच्या नंतरचे (इथे बागल), म्हणजे मधल्या दोनांतच खरी निवड उरते. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे क्रियापदावरची कसोटी : स्थापना, अध्यक्षपद, संपादन, उपदेश या शब्दांतला फरक आयोग मुद्दाम वापरते, कारण एकाच संस्थेशी जोडलेली चार माणसे चार वेगळ्या भूमिकांत असतात. म्हणून तयारी करताना संस्थेचे नाव पाठ करण्याबरोबरच तिचा प्रेरक, तिचा संस्थापक, तिचा चिटणीस आणि तिचे नियतकालिक हे वेगवेगळे नोंदवून ठेवावे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुंबईतील गिरणी कामगारांना 1890 साली रविवारची साप्ताहिक सुट्टी मिळवून देणारे आणि 1884 साली बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशन स्थापन करणारे कामगार पुढारी कोण ?

  • (a)नारायण मेघाजी लोखंडे
  • (b)बाबासाहेब बोले
  • (c)भास्करराव जाधव
  • (d)भाई माधवराव बागल

  उत्तर(a) नारायण मेघाजी लोखंडे — जोतिराव फुले यांचे सत्यशोधक सहकारी आणि 'दीनबंधू'चे संपादक असलेल्या लोखंडे यांनी 1884 साली बॉम्बे मिल-हँड्स असोसिएशन स्थापन केली आणि त्यांच्या आंदोलनातून 1890 साली गिरणी कामगारांना रविवारची सुट्टी मिळाली. 1897 साली त्यांचे निधन झाले, त्यामुळे विसाव्या शतकातील कामगार संघटनांशी त्यांचे नाव जोडता येत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  करवीर संस्थानातील निम्म्या जागा मागासवर्गीयांसाठी राखीव ठेवण्याचा आदेश शाहू महाराजांनी कोणत्या वर्षी काढला ?

  • (a)1894
  • (b)1902
  • (c)1917
  • (d)1920

  उत्तर(b) 1902 — करवीर संस्थानाच्या प्रशासनातील निम्म्या जागा मागासवर्गीयांसाठी राखून ठेवण्याचा आदेश शाहू महाराजांनी याच वर्षी काढला, आणि भारतातील आरक्षणाच्या इतिहासातील तो एक आरंभबिंदू मानला जातो. 1917 साली त्यांनी संस्थानात मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण सुरू केले आणि 1920 साली माणगाव परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवले, म्हणून ती दोन वर्षे इथे चुकीचे पर्याय म्हणून येतात.