MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 28 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2). भूमध्य सामुद्रिक हवामानाची ओळखच एका उलट्या रचनेत आहे, आणि भारतीय उमेदवाराला ती पहिल्यांदा विचित्र वाटते : तिथे उन्हाळा हा कोरडा हंगाम असतो आणि पाऊस हिवाळ्यात पडतो. याचे कारण म्हणजे जगातील वायुभार पट्टे व वारे यांचे ऋतुनिहाय स्थलांतर, जे सूर्याच्या भासमान भ्रमणामागोमाग वर्षभर उत्तरेकडे व दक्षिणेकडे सरकत जाते. उत्तर गोलार्धाच्या उन्हाळ्यात हे पट्टे उत्तरेकडे सरकतात आणि उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभाराचा पट्टा भूमध्य समुद्राच्या द्रोणीवर येऊन बसतो. जास्त वायुभाराच्या क्षेत्रात हवा खाली उतरते, उतरताना तापते आणि भूपृष्ठाजवळ चोहोबाजूंना पसरते; आणि खाली उतरणारी तापलेली हवा ही संघननाची शत्रू असते, म्हणून तिथला उन्हाळा उष्ण, निरभ्र व कोरडा जातो. उत्तर गोलार्धाच्या हिवाळ्यात सूर्य दक्षिणेकडे सरकतो आणि पट्ट्यांची संपूर्ण मांडणी त्याच्यासोबत दक्षिणेकडे सरकते. उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभाराचा पट्टा द्रोणीवरून मागे हटतो आणि भूमध्य प्रदेश पश्चिमी वाऱ्यांच्या पट्ट्याखाली व त्यांच्यासोबत येणाऱ्या कमी वायुभाराच्या परिस्थितीखाली येतो; याच मार्गावरून समशीतोष्ण चक्रीवादळे समुद्र ओलांडत पूर्वेकडे सरकतात आणि ढग, वारा व पाऊस घेऊन येतात. म्हणजे हिवाळ्यातला पाऊस हा त्या प्रदेशावर येऊन बसलेल्या कमी वायुभाराच्या परिस्थितीचा थेट परिणाम आहे, आणि ती परिस्थिती तिथे येते ती पट्टे सरकल्यामुळे. नेमके हेच वाक्य पर्याय (2) मध्ये छापले आहे — त्यात सरकणे आणि त्या सरकण्यातून काय निर्माण होते, या दोन्ही गोष्टी आहेत. पर्याय (1) खोटा नसतानाही उत्तर पर्याय (2) ठरते ते याच कारणाने. प्रश्न विचारतो की हिवाळ्यातला पाऊस कशाचा 'परिणाम' आहे, आणि परिणाम सांगताना तो प्रत्यक्ष निर्माण करणाऱ्या परिस्थितीपर्यंत जावे लागते. वायुभार पट्ट्यांचे आंदोलन पृथ्वीवर सर्वच रेखांशांवर घडते आणि काही अक्षांशांना उन्हाळी पाऊस देते, काहींना हिवाळी पाऊस देते आणि काहींना कायमचा दुष्काळ; नुसते आंदोलनाचे नाव घेऊन यांपैकी कोणते घडणार हे कळत नाही. पर्याय (2) ती साखळी पूर्ण करतो, कारण तो या विशिष्ट प्रदेशावर आंदोलनाने कोणती परिस्थिती निर्माण होते ते सांगतो — आणि प्रत्यक्ष पाऊस देते ती तीच परिस्थिती.

• (1)वायुभार पट्ट्यांचे आंदोलन — हा पर्याय जेवढा सांगतो तेवढ्यापुरता खरा आहे, आणि नेमके त्यामुळेच तो धोकादायक ठरतो : तो यंत्रणेचे नाव घेतो आणि ती यंत्रणा काम करण्याआधीच थांबतो. वायुभार पट्ट्यांचे ऋतुनिहाय स्थलांतर ही जागतिक घटना आहे आणि अक्षांशानुसार तिचे परिणाम पूर्णपणे वेगळे असतात — सव्हाना प्रदेशांना ती उन्हाळी पाऊस देते, उष्ण वाळवंटांना कायम जास्त वायुभाराखाली ठेवते, आणि भूमध्य प्रदेशांना हिवाळी पाऊस देते. 'हिवाळ्यातला पाऊस पट्ट्यांच्या आंदोलनामुळे पडतो' असे म्हणणे म्हणजे कारणाचे कारण सांगून प्रत्यक्ष पाऊस देणारी परिस्थिती वगळणे — म्हणजे उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभार दूर गेल्यावर द्रोणीवर येऊन बसणारा कमी वायुभार आणि त्यासोबत फिरणारी अवदाबे. पर्याय (1) व (2) एकात एक बसणारे आहेत, दुसऱ्यात पहिला सामावलेला आहे; अशा रचनेत लहान पर्याय तिथे ठेवलेला असतो तो ओळखीचा शब्दप्रयोग दिसताच वाचणे थांबवणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्यासाठी.
• (3)भूमध्य समुद्राकडून भूभागाकडे वारे वाहतात — हा पर्याय ऋतूचे कारण नव्हे तर ओलाव्याचा स्रोत सांगतो, आणि ऋतुनिहाय रचनेच्या प्रत्येक स्पष्टीकरणाला लावण्यासारखी एक चाचणी तो पडताळून पाहतो : जो घटक ऋतूनुसार बदलत नाही, तो ऋतूनुसार बदलणारी गोष्ट स्पष्ट करू शकत नाही. भूमध्य समुद्र वर्षभर आहे तिथेच असतो, म्हणून त्याच्यावरून जमिनीकडे वारे वाहणे एवढ्यावरून डिसेंबरमधला पाऊस आणि जुलैमधला दुष्काळ यांचा उलगडा होत नाही. दोन ऋतूंत बदलते ती डोक्यावरची वायुभाराची परिस्थिती, आणि हवा वर उचलली जाऊन संघनन होणार की खाली उतरून कोरडी होणार हे तीच ठरवते. या पर्यायात एक खरा कण मात्र दडलेला आहे : हिवाळ्यातले पश्चिमी वारे समुद्र ओलांडतानाच त्याच्याकडून ओलावा उचलतात आणि तोच पुढे पाऊस होऊन पडतो. म्हणजे समुद्र पाणी पुरवतो आणि पट्ट्यांचे सरकणे हवेला उचल देते; प्रश्न बाष्पाचा उगम विचारत नाही, तो परिस्थितीचे कारण विचारतो.
• (4)आल्प्स पर्वताच्या वात सन्मुख उतारावर प्रतिरोध पर्जन्य पडतो — आल्प्स पर्वत भूमध्य द्रोणीच्या उत्तरेला आहे, म्हणून त्याच्या वात सन्मुख उतारावर पडणारा प्रतिरोध पर्जन्य हा पर्वतावर पडणारा पाऊस आहे — ज्या भूमध्य प्रदेशांच्या हवामानाविषयी प्रश्न आहे तिथे पडणारा नव्हे. शिवाय पर्याय (3) प्रमाणेच हाही ऋतूची चाचणी पार करत नाही : पर्वतरांग हे कायमचे भूरूप आहे आणि ती स्वतःहून एका ऋतूत पावसाचा उच्चांक व दुसऱ्या ऋतूत दुष्काळ निर्माण करू शकत नाही. भूरूपाचा पावसावर खराखुरा परिणाम होतो हे नाकारता येत नाही — ओलसर वारा वर चढायला भाग पडला की तो थंड होतो आणि संघनन होते, आणि याच कारणाने भूमध्य प्रदेशातही वात सन्मुख व वातविन्मुख उतारांवरील पर्जन्यात मोठा फरक पडतो. पण भूरूप आधीच येत असलेल्या पावसाचे वाटप बदलू शकते एवढेच; प्रश्न मात्र पाऊस आणणारी वाऱ्यांची यंत्रणा हिवाळ्यात हजर व उन्हाळ्यात गैरहजर का असते हे विचारतो.

पृथ्वीवर अक्षांशानुसार वायुभाराचे पट्टे आहेत — विषुववृत्तीय कमी वायुभार, सुमारे 30 अंशांजवळचे उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभार, सुमारे 60 अंशांजवळचे उपध्रुवीय कमी वायुभार आणि ध्रुवीय जास्त वायुभार — आणि त्यांच्यामध्ये ग्रहीय वारे वाहतात : व्यापारी वारे, पश्चिमी वारे व ध्रुवीय पूर्वीय वारे. हे पट्टे स्थिर नाहीत. सूर्याच्या भासमान भ्रमणासोबत ते उत्तरेकडे व दक्षिणेकडे सरकतात, आणि जगातील बहुतेक हवामानांना त्यांचा ऋतुनिहाय ताल याच सरकण्यातून मिळतो. जी ठिकाणे वर्षभर एकाच पट्ट्यात राहतात तिथे एकसारखी परिस्थिती असते : विषुववृत्तीय पट्ट्यात वर्षभर पाऊस, आणि कायम उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभाराखाली असलेल्या उष्ण वाळवंटांत जवळजवळ शून्य पाऊस. जी ठिकाणे दोन पट्ट्यांच्या सीमेवर आहेत ती आळीपाळीने दोन्ही पट्ट्यांखाली येतात आणि त्यांचे ऋतू या आलटापालटीतून ठरतात. सव्हाना प्रदेश उंच सूर्याच्या हंगामात विषुववृत्तीय कमी वायुभाराखाली येऊन पाऊस मिळवतो आणि कमी सूर्याच्या हंगामात व्यापारी वाऱ्यांखाली येऊन कोरडा राहतो. भूमध्य प्रदेश याच्या नेमका उलटा वागतो : तो उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभार व पश्चिमी वारे यांच्या दरम्यान असल्याने उन्हाळ्यात जास्त वायुभार व त्याचा दुष्काळ मिळवतो आणि हिवाळ्यात पश्चिमी वारे, त्यांच्यासोबत फिरणारी अवदाबे आणि म्हणून पाऊस मिळवतो. म्हणूनच हा हवामान प्रकार खंडांच्या पश्चिम किनाऱ्यांवर साधारण 30 ते 40 अक्षांशांदरम्यानच आढळतो, आणि भूमध्य समुद्रापासून कितीतरी दूरही तोच प्रकार पुन्हा दिसतो — मध्य कॅलिफोर्निया, मध्य चिली, दक्षिण आफ्रिकेचा केप प्रदेश, आणि दक्षिण व नैर्ऋत्य ऑस्ट्रेलिया.

जगाच्या हवामान प्रकारांवरचे प्रश्न एमपीएससी नियमितपणे विचारते आणि भूमध्य सामुद्रिक प्रकार त्यातला आवडता आहे, कारण त्याची रचना भारतीय अनुभवाच्या उलटी आहे : आपल्याकडे पाऊस उन्हाळ्यानंतरच्या मोसमात, तिथे हिवाळ्यात. या प्रश्नाची खरी परीक्षा माहितीची नसून पर्याय-वाचनाची आहे. पर्याय (1) व (2) एकात एक बसणारे आहेत — दुसऱ्यात पहिला पूर्णपणे सामावलेला आहे आणि वर एक पायरी जास्त सांगितलेली आहे. अशी रचना दिसली की उमेदवाराने प्रश्नाचे क्रियापद पुन्हा वाचावे : 'कारण' किंवा 'परिणाम' असे विचारले असेल तर प्रत्यक्ष घटनेपर्यंत नेणारा, म्हणजे अधिक पूर्ण असलेला पर्याय हवा; आणि 'खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे' असे विचारले असेल तर दोन्ही चालू शकतील. आयोग हीच रचना इतर विषयांतही वापरते, म्हणून ती ओळखता येणे स्वतंत्रपणे उपयोगी आहे. दुसरी सवय म्हणजे ऋतुनिहाय स्पष्टीकरणाची चाचणी : बदलणाऱ्या गोष्टीचे कारण बदलणारेच असावे लागते. समुद्राचे स्थान, पर्वताची जागा किंवा किनाऱ्याची दिशा या कायमच्या गोष्टी आहेत आणि त्या ऋतूचा फरक स्पष्ट करू शकत नाहीत; वायुभार पट्टे, वाऱ्यांची दिशा आणि सूर्याचे स्थान या बदलणाऱ्या गोष्टी आहेत आणि तिथेच उत्तर सापडते. तिसरी नोंद : पेपरात हा प्रश्न प्रश्नचिन्हाशिवाय संपतो आणि मराठीत 'सामुद्रीक' असे छापले आहे; दोन्ही छपाईतले तपशील आहेत आणि अर्थावर काहीच परिणाम करत नाहीत.

• पृथ्वीचे वायुभार पट्टे — विषुववृत्तीय कमी, उपोष्ण कटिबंधीय जास्त, उपध्रुवीय कमी व ध्रुवीय जास्त — सूर्याच्या भासमान भ्रमणासोबत वर्षभर उत्तर-दक्षिण सरकतात, आणि जगातील बहुतेक प्रदेशांचे ऋतुनिहाय पर्जन्यचक्र याच सरकण्यातून तयार होते.
• उन्हाळ्यात भूमध्य द्रोणी उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभाराच्या पट्ट्याखाली येते; तिथे हवा खाली उतरते, तापते व पसरते, त्यामुळे संघनन दबले जाते आणि हंगाम उष्ण, कोरडा व निरभ्र राहतो.
• हिवाळ्यात पट्टे विषुववृत्ताकडे सरकतात, उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभार मागे हटतो आणि प्रदेश पश्चिमी वारे व त्यांच्यासोबतच्या कमी वायुभाराच्या परिस्थितीखाली येतो; त्या मार्गावरून फिरणारी समशीतोष्ण चक्रीवादळे थंडीच्या हंगामातच वर्षाचा पाऊस देतात.
• भूमध्य सामुद्रिक हवामान खंडांच्या पश्चिम किनाऱ्यांवर साधारण 30 ते 40 अक्षांशांदरम्यानच आढळते : भूमध्य द्रोणी, मध्य कॅलिफोर्निया, मध्य चिली, दक्षिण आफ्रिकेचा केप प्रदेश, आणि दक्षिण व नैर्ऋत्य ऑस्ट्रेलिया.
• उन्हाळ्यातील दीर्घ कोरड्या काळामुळे या प्रदेशातील वनस्पतींना खास अनुकूलने मिळाली आहेत — लहान, चिवट किंवा मेणचट पाने, जाड साल आणि खोलवर जाणारी मुळे — आणि हा प्रदेश लिंबूवर्गीय फळे, ऑलिव्ह व द्राक्षे यांच्याशी जोडला जातो.

• एकात एक बसणाऱ्या दोन पर्यायांपैकी लहान पर्याय ओळखीचा वाटतो म्हणून तोच निवडणे; 'परिणाम' विचारला असेल तर साखळी पूर्ण करणारा पर्याय हवा
• कायमस्वरूपी भूरूपाने ऋतुनिहाय बदल स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करणे — समुद्र किंवा पर्वत जागचे हलत नाहीत, म्हणून ते हंगामाचा फरक निर्माण करू शकत नाहीत
• भारतीय अनुभवावरून पाऊस म्हणजे उन्हाळ्यानंतरचा मोसम असे गृहीत धरणे; भूमध्य प्रदेशात पाऊस हिवाळ्यात पडतो
• ओलाव्याचा स्रोत आणि हवा वर उचलणारी यंत्रणा यांची गल्लत करणे; समुद्र बाष्प पुरवतो, पण उचल वायुभाराच्या रचनेतून मिळते

हवामान प्रकारांवरचे प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते. पहिला प्रकार ओळखीचा : अमुक वैशिष्ट्य असलेला हवामान प्रकार कोणता, किंवा अमुक प्रदेश कोणत्या प्रकारात मोडतो. दुसरा प्रकार इथल्यासारखा — यंत्रणा विचारणारा : हे असे का घडते, आणि पर्यायांत एकाच यंत्रणेच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांची वाक्ये देऊन नेमका कोणता टप्पा उत्तर आहे हे ठरवायला लावणारा. दुसऱ्या प्रकारात गुण मिळवायचे असतील तर प्रत्येक हवामान प्रकाराची कारणसाखळी क्रमाने लक्षात ठेवावी लागते : सूर्याचे स्थान, पट्ट्यांचे सरकणे, प्रदेशावरील वायुभार, वाऱ्यांची दिशा, आणि शेवटी पाऊस. भूमध्य प्रदेशाबरोबरच सव्हाना, मान्सून व वाळवंटी प्रकारांच्या साखळ्याही अशाच मांडून पाहाव्यात, कारण आयोग या चारांची तुलना करणारे प्रश्नही विचारते. शिवाय हा भाग भारताच्या हवामानाशीही जोडलेला आहे — हिवाळ्यात भारताच्या वायव्य भागात पाऊस देणारी पश्चिमी विक्षोभे याच पश्चिमी वाऱ्यांच्या पट्ट्यातून येतात, आणि तो दुवा लक्षात ठेवला की दोन्ही विभागांतले प्रश्न एकत्र सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भूमध्य सामुद्रिक प्रदेशात उन्हाळा कोरडा राहण्याचे प्रमुख कारण कोणते ?

  • (a)प्रदेश उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभाराच्या पट्ट्याखाली येतो आणि हवा खाली उतरते
  • (b)प्रदेशावर व्यापारी वाऱ्यांचा प्रभाव वाढतो आणि ते समुद्राकडे वाहतात
  • (c)उन्हाळ्यात भूमध्य समुद्राचे तापमान कमी होते
  • (d)आल्प्स पर्वत उन्हाळ्यात वाऱ्यांना अडवतो

  उत्तर(1) प्रदेश उपोष्ण कटिबंधीय जास्त वायुभाराच्या पट्ट्याखाली येतो आणि हवा खाली उतरते — उन्हाळ्यात पट्टे उत्तरेकडे सरकल्याने हा जास्त वायुभाराचा पट्टा द्रोणीवर येतो; तिथे हवा खाली उतरत तापते व पसरते, त्यामुळे संघनन दबले जाते आणि हंगाम उष्ण, निरभ्र व कोरडा राहतो. हिवाळ्यात हाच पट्टा दक्षिणेकडे हटतो आणि पश्चिमी वारे व अवदाबे पाऊस घेऊन येतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणता प्रदेश भूमध्य सामुद्रिक हवामान प्रकारात मोडत नाही ?

  • (a)मध्य कॅलिफोर्निया
  • (b)दक्षिण आफ्रिकेचा केप प्रदेश
  • (c)मध्य चिली
  • (d)ॲमेझॉनचे खोरे

  उत्तर(4) ॲमेझॉनचे खोरे — हे विषुववृत्तीय हवामानाचे क्षेत्र असून तिथे वर्षभर उष्ण व दमट हवामान आणि वर्षभर पाऊस असतो. भूमध्य सामुद्रिक प्रकार खंडांच्या पश्चिम किनाऱ्यांवर साधारण 30 ते 40 अक्षांशांदरम्यान आढळतो, म्हणून मध्य कॅलिफोर्निया, केप प्रदेश व मध्य चिली हे तिन्ही त्यात मोडतात आणि तिथे उन्हाळा कोरडा व हिवाळा पावसाळी असतो.