खालीलपैकी कोणत्या दिवशी दक्षिण गोलार्धातील उन्हाळी अयनदिन येतो ?
- (1)21 मार्च
- (2)21 जून
- (3)23 सप्टेंबर
- (4)22 डिसेंबर
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 22 डिसेंबर. हा प्रश्न ठरवणारा एकच शब्द आहे : 'दक्षिण'. पृथ्वीचा आस तिच्या कक्षाप्रतलाला काढलेल्या लंबाशी सुमारे 23.5 अंशांचा कोन करतो, आणि सूर्याभोवती फिरतानाही तो आपली दिशा कायम ठेवतो; त्यामुळे वर्षभरात आधी एक गोलार्ध व नंतर दुसरा गोलार्ध सूर्याकडे कललेला असतो. हे कलणे ज्या क्षणी टोकाला पोहोचते तो क्षण म्हणजे अयनदिन, आणि तो ओळखला जातो सूर्याचे लंबरूप किरण विषुववृत्तावर नव्हे तर एखाद्या आयनवृत्तावर पडण्यावरून. साधारण 22 डिसेंबरला सूर्य मकरवृत्तावर, म्हणजे दक्षिण अक्षांश 23.5 अंशांवर, डोक्यावर येतो. त्या वेळी दक्षिण गोलार्ध सूर्याकडे वळलेला असतो : त्याला वर्षातील सर्वाधिक थेट सूर्यकिरण मिळतात, तिथला दिवस वर्षातील सर्वात मोठा व रात्र सर्वात लहान असते, दक्षिण ध्रुवीय वृत्ताच्या आतील संपूर्ण भागात अखंड दिवस असतो, आणि तिथला ऋतू उन्हाळा असतो. हाच दक्षिण गोलार्धाचा उन्हाळी अयनदिन, म्हणून उत्तर पर्याय (4). नेमकी हीच तारीख त्याच वेळी उत्तर गोलार्धाचा हिवाळी अयनदिन असते — भारतातला सर्वात लहान दिवस — आणि म्हणूनच हा प्रश्न विचारण्यासारखा आहे आणि नेमक्या याच जागी तो चुकतो. भारतीय पाठ्यपुस्तके उत्तर गोलार्धासाठी लिहिलेली असल्याने ती 21 जूनला गोलार्धाचा उल्लेख न करता सरळ 'उन्हाळी अयनदिन' म्हणतात; ज्या उमेदवाराने हा वाक्प्रचार गोलार्धाशिवायच लक्षात ठेवला आहे, तो प्रश्न वाचतो, 'उन्हाळी अयनदिन' हे शब्द ओळखतो आणि 21 जून खुणावतो. खरे तर दोन अयनदिन व दोन संपातदिन ही पृथ्वीविषयीची चार वेगवेगळी तथ्ये नाहीत; त्या कक्षेतील दोनच जोड्या स्थाने आहेत, आणि प्रत्येक स्थानाला दोन गोलार्धांत परस्परविरोधी नावे मिळतात. एवढे लक्षात आले की प्रश्न तारीख आठवण्याचा राहत नाही, स्थान ओळखण्याचा होतो : दक्षिणेकडे कमाल कल म्हणजे सूर्य मकरवृत्तावर, म्हणजे डिसेंबरचा शेवट. एक नोंद उपयोगी : लीप वर्षाच्या चक्रामुळे या तारखा एका दिवसाने मागेपुढे सरकतात, त्यामुळे हा अयनदिन 21 किंवा 22 डिसेंबरला येऊ शकतो; प्रश्नपत्रिकेने पाठ्यपुस्तकातील रूढ तारीख वापरली आहे.
- (1)21 मार्च — 21 मार्च हा संपातदिन आहे, अयनदिन नाही; त्यामुळे गोलार्धाचा विचार करण्याआधीच तो बाद होतो. त्या दिवशी सूर्याचे लंबरूप किरण विषुववृत्तावर पडतात, कोणताही गोलार्ध सूर्याकडे कललेला नसतो, आणि पृथ्वीवर सर्वत्र दिवस व रात्र जवळजवळ समान लांबीचे असतात — 'संपात' या शब्दाचा अर्थच तो आहे. उत्तर गोलार्धात याला वसंत संपात म्हणतात आणि दक्षिण गोलार्धात शरद संपात, म्हणजे विषुववृत्ताच्या दोन्ही बाजूंना याचीही नावे उलटी होतात; पण कोणत्याही गोलार्धासाठी कोणताही संपातदिन अयनदिन ठरत नाही. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार सहसा या चार तारखा एकाच यादीत पाठ करतो आणि त्यांतील दोन कोणत्या प्रकारच्या आहेत हे वेगळे ठेवत नाही. अयनदिन म्हणजे कमाल कलाचा क्षण आणि संपातदिन म्हणजे समतोलाचा क्षण — हा भेद आधी ठरवला की चारांपैकी दोन पर्याय लगेच वगळता येतात.
- (2)21 जून — हाच या प्रश्नाचा मुख्य सापळा आहे आणि याच चुकीच्या उत्तरावर सर्वाधिक गुण जातात. 21 जून खरोखर अयनदिन आहे, आणि उत्तर गोलार्धासाठी तो उन्हाळी अयनदिन आहे : सूर्य कर्कवृत्तावर डोक्यावर येतो, भारतात वर्षातील सर्वात मोठा दिवस असतो, आणि उत्तर ध्रुवीय वृत्ताच्या आतील भागात अखंड दिवस असतो. पण नेमक्या त्याच तारखेला दक्षिण गोलार्ध सूर्यापासून दूर कललेला असतो, म्हणून तिथे वर्षातील सर्वात लहान दिवस आणि हिवाळी अयनदिन असतो. प्रश्नात मात्र दक्षिण गोलार्धाविषयीच विचारले आहे. भारतीय पाठ्यपुस्तकांची सवय इथे उलटी पडते : ती उत्तर गोलार्धासाठी लिहिलेली असल्याने 'उन्हाळी अयनदिन म्हणजे 21 जून' असे गोलार्धाचा उल्लेख न करता सांगतात, आणि तेच वाक्य जसेच्या तसे लक्षात ठेवलेला उमेदवार इथे अडकतो. अयनदिनाची तारीख नेहमी गोलार्धासह लक्षात ठेवावी, हीच या प्रश्नाची शिकवण.
- (3)23 सप्टेंबर — 23 सप्टेंबर हा दोन संपातदिनांपैकी दुसरा, जेव्हा सूर्याचे लंबरूप किरण पुन्हा विषुववृत्तावर पडतात आणि सर्वत्र दिवस व रात्र जवळजवळ समान असतात. उत्तर गोलार्धात याला शरद संपात म्हणतात आणि दक्षिण गोलार्धात वसंत संपात — म्हणजे 21 मार्चचे नेमके आरशातील प्रतिबिंब. मार्चच्या तारखेप्रमाणेच हाही कमाल कलाचा नव्हे तर समतोलाचा क्षण आहे, म्हणून तो कोणत्याही गोलार्धासाठी अयनदिन होऊ शकत नाही. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार सहसा 'उत्तर गोलार्धाच्या 21 जूनपेक्षा वेगळी तारीख हवी' एवढा बरोबर विचार करतो, पण वर्षाच्या नंतरच्या भागातली पहिलीच तारीख उचलतो आणि ती अयनदिनाची आहे की संपातदिनाची हे तपासत नाही. या चार तारखांची जोडी-जोडीने मांडणी केली — मार्च व सप्टेंबर हे संपातदिन, जून व डिसेंबर हे अयनदिन — की अशी चूक होत नाही.
ऋतू पृथ्वी सूर्यापासून किती दूर आहे यावर ठरत नाहीत; ते पृथ्वीच्या आसाच्या कलावर ठरतात. आस कक्षाप्रतलाच्या लंबाशी सुमारे 23.5 अंशांचा कोन करतो आणि संपूर्ण भ्रमणकाळात तो स्वतःशीच समांतर राहतो, म्हणून वर्षभरात सूर्याकडे कललेला गोलार्ध बदलत जातो. यातून चार महत्त्वाची स्थाने तयार होतात. साधारण 21 जूनला सूर्याचे लंबरूप किरण कर्कवृत्तावर पडतात : उत्तर गोलार्धात उन्हाळी अयनदिन व सर्वात मोठा दिवस, उत्तर ध्रुवीय वृत्ताच्या आत अखंड दिवस, आणि त्याच वेळी दक्षिण गोलार्धात हिवाळी अयनदिन. साधारण 22 डिसेंबरला किरण मकरवृत्तावर पडतात आणि हे सर्व नेमके उलटे होते. साधारण 21 मार्च व 23 सप्टेंबरला सूर्य विषुववृत्तावर डोक्यावर येतो आणि सर्वत्र दिवस-रात्र जवळजवळ समान असतात; हे दोन संपातदिन, आणि प्रत्येकाला एका गोलार्धात वसंत व दुसऱ्यात शरद असे नाव मिळते. या मांडणीचा सर्वात उपयोगी परिणाम असा की चार तारखा म्हणजे चार तथ्ये नव्हेत — कक्षेतील दोन जोड्या स्थाने आहेत आणि नावे गोलार्धानुसार उलटतात. ऋतू अंतरामुळे होत नाहीत याचा निर्णायक पुरावाही सोपा आहे : पृथ्वी सूर्याच्या सर्वात जवळ जानेवारीच्या सुरुवातीला असते आणि सर्वात दूर जुलैच्या सुरुवातीला — म्हणजे उत्तर गोलार्धात हिवाळ्यात जवळ आणि उन्हाळ्यात दूर, जे अंतराच्या स्पष्टीकरणाच्या नेमके विरुद्ध आहे.
पृथ्वीची गती, आसाचा कल व ऋतू हा एमपीएससीच्या प्राकृतिक भूगोलातील ठरलेला भाग आहे, आणि आयोग तो सहसा तारखांच्या रूपात विचारते. या प्रश्नाची खरी परीक्षा तारखेची नाही, वाचनाची आहे : प्रश्नात 'दक्षिण गोलार्ध' असे लिहिलेले वाचले, तर उत्तर एका ओळीत मिळते; ते न वाचता 'उन्हाळी अयनदिन' एवढेच वाचले, तर सवयीने 21 जून निवडले जाते. भारतीय अभ्यासक्रम उत्तर गोलार्धाच्या दृष्टिकोनातून लिहिलेला असतो आणि तीच सवय इथे विरुद्ध बाजूला वापरली जाते; आयोगाची ही आवडती रचना आहे आणि ती दक्षिण गोलार्धातील ऋतू, ऑस्ट्रेलिया-दक्षिण अमेरिकेतील पीकहंगाम, तसेच दोन्ही गोलार्धांतील वाऱ्यांच्या दिशा अशा अनेक प्रश्नांत पुन्हा दिसते. म्हणून तयारीची सवय अशी ठेवावी : ऋतू, वारे किंवा दिवसाची लांबी यांविषयीचा कोणताही प्रश्न वाचताना सर्वात आधी 'कोणता गोलार्ध' या शब्दावर बोट ठेवा. दुसरी सवय म्हणजे तारखा एकेकट्या न शिकता विरोधी जोडीने शिकणे — 21 जून व 22 डिसेंबर एकत्र, 21 मार्च व 23 सप्टेंबर एकत्र — म्हणजे एक तारीख आठवली की तिचे उलटे रूपही आपोआप आठवते. तिसरी नोंद : या तारखा लीप वर्षाच्या चक्रामुळे एका दिवसाने मागेपुढे होतात, म्हणून परीक्षेत 21 व 22 डिसेंबर असे दोन्ही पर्याय एकाच वेळी दिलेले नसतात.
- पृथ्वीचा आस कक्षाप्रतलाच्या लंबाशी सुमारे 23.5 अंशांचा कोन करतो आणि संपूर्ण भ्रमणकाळात स्वतःशी समांतर राहतो; त्यामुळे सूर्याकडे कललेला गोलार्ध वर्षभरात बदलतो आणि ऋतू निर्माण होतात — अंतरातील बदलामुळे नव्हे.
- साधारण 21 जूनला सूर्याचे लंबरूप किरण कर्कवृत्तावर पडतात : उत्तर गोलार्धात उन्हाळी अयनदिन व वर्षातील सर्वात मोठा दिवस, आणि त्याच वेळी दक्षिण गोलार्धात हिवाळी अयनदिन.
- साधारण 22 डिसेंबरला सूर्याचे लंबरूप किरण मकरवृत्तावर पडतात : दक्षिण गोलार्धात उन्हाळी अयनदिन, सर्वात मोठा दिवस आणि दक्षिण ध्रुवीय वृत्ताच्या आत अखंड दिवस, तर उत्तर गोलार्धात हिवाळी अयनदिन.
- साधारण 21 मार्च व 23 सप्टेंबरला सूर्य विषुववृत्तावर डोक्यावर येतो आणि सर्वत्र दिवस-रात्र जवळजवळ समान असतात; हे संपातदिन असून प्रत्येकाला एका गोलार्धात वसंत व दुसऱ्यात शरद असे नाव मिळते.
- पृथ्वी सूर्याच्या सर्वात जवळ जानेवारीच्या सुरुवातीला आणि सर्वात दूर जुलैच्या सुरुवातीला असते; एवढ्या एका तथ्यानेच 'ऋतू सूर्यापासूनच्या बदलत्या अंतरामुळे होतात' ही समजूत खोटी ठरते.
- (1) 21 मार्च — सूर्य विषुववृत्तावर डोक्यावर. संपातदिन : उत्तर गोलार्धात वसंत, दक्षिण गोलार्धात शरद. हा समतोलाचा क्षण आहे, कमाल कलाचा नव्हे
- (2) 21 जून — सूर्य कर्कवृत्तावर डोक्यावर. उत्तर गोलार्धात उन्हाळी अयनदिन (भारतातला वर्षातील सर्वात मोठा दिवस); दक्षिण गोलार्धात मात्र हिवाळी अयनदिन
- (3) 23 सप्टेंबर — सूर्य पुन्हा विषुववृत्तावर डोक्यावर. उत्तर गोलार्धात शरद, दक्षिण गोलार्धात वसंत. वसंत म्हणजे उन्हाळा नव्हे
- (4) 22 डिसेंबर — सूर्य मकरवृत्तावर डोक्यावर. दक्षिण गोलार्धात उन्हाळी अयनदिन : तिथला सर्वात मोठा दिवस आणि दक्षिण ध्रुवीय वृत्ताच्या आत अखंड दिवस; उत्तर गोलार्धात हिवाळी अयनदिन
हा प्रश्न ठरवणारा शब्द म्हणजे 'दक्षिण'. भारतीय पाठ्यपुस्तके गोलार्धाचा उल्लेख न करता 'उन्हाळी अयनदिन — 21 जून' असे छापतात, आणि ती जोडी डोक्यात बसून राहते. त्याऐवजी स्थान ओळखावे : दक्षिणेकडे कमाल कल म्हणजे सूर्य मकरवृत्तावर, म्हणजे डिसेंबरचा शेवट. (लीप वर्षाच्या चक्रामुळे या तारखा एका दिवसाने मागेपुढे सरकतात; पेपरात पाठ्यपुस्तकातील रूढ तारीख वापरली आहे.)
- प्रश्नातील गोलार्धाचा उल्लेख न वाचता 'उन्हाळी अयनदिन' म्हणजे 21 जून हे पाठ्यपुस्तकी समीकरण जसेच्या तसे लावणे
- अयनदिन व संपातदिन यांची गल्लत करणे — अयनदिन कमाल कलाचा क्षण असतो, तर संपातदिन दिवस-रात्र समान असण्याचा
- ऋतू पृथ्वी सूर्यापासून किती दूर आहे यावरून ठरतात असे समजणे; प्रत्यक्षात जानेवारीत पृथ्वी सर्वात जवळ असते
- चारही तारखा एका सलग यादीत पाठ करणे; त्या विरोधी जोड्यांत लक्षात ठेवल्या तरच गोलार्ध बदलला की उत्तर आपोआप उलटते
एमपीएससी हा भाग तारखा व अक्षवृत्ते यांच्या रूपात विचारते आणि प्रश्नांचे आकार मोजकेच असतात : अमुक तारखेला सूर्य कोणत्या वृत्तावर लंबरूप असतो, अमुक गोलार्धात अमुक अयनदिन कधी येतो, वर्षातील सर्वात मोठा दिवस कोणत्या ठिकाणी कधी असतो, आणि ध्रुवीय वृत्ताच्या आत अखंड दिवस कधी असतो. जवळजवळ प्रत्येक वेळी प्रश्नाचे खरे वजन एका शब्दावर असते — 'उत्तर' किंवा 'दक्षिण' — आणि तोच शब्द घाईत वाचला जात नाही. आयोग याच रचनेचा वापर दक्षिण गोलार्धातील ऋतू, तिथले पीकहंगाम आणि वाऱ्यांच्या दिशा अशा प्रश्नांतही करते. तयारीसाठी उपयोगी पद्धत म्हणजे कक्षेतील चार स्थानांचे एकच चित्र डोक्यात ठेवणे आणि प्रत्येक स्थानाला दोन नावे जोडणे — एक उत्तर गोलार्धाचे, एक दक्षिणेचे. मग तारीख आठवण्याऐवजी स्थान ओळखले की उत्तर मिळते, आणि गोलार्ध बदलला तरी गोंधळ होत नाही.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
22 डिसेंबर रोजी सूर्याचे लंबरूप किरण कोणत्या अक्षवृत्तावर पडतात ?
- (a)विषुववृत्त
- (b)कर्कवृत्त
- (c)मकरवृत्त
- (d)दक्षिण ध्रुवीय वृत्त
उत्तर(3) मकरवृत्त — दक्षिण अक्षांश साधारण 23.5 अंशांवरील या वृत्तावर त्या दिवशी सूर्य डोक्यावर येतो; तेव्हा दक्षिण गोलार्ध सूर्याकडे कमाल कोनात कललेला असतो, तिथे उन्हाळी अयनदिन असतो आणि दक्षिण ध्रुवीय वृत्ताच्या आत अखंड दिवस असतो. विषुववृत्तावर सूर्य संपातदिनी लंबरूप असतो आणि कर्कवृत्तावर साधारण 21 जूनला.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
उत्तर गोलार्धात 23 सप्टेंबर या दिवसाला काय म्हणतात ?
- (a)वसंत संपात
- (b)शरद संपात
- (c)उन्हाळी अयनदिन
- (d)हिवाळी अयनदिन
उत्तर(2) शरद संपात — त्या दिवशी सूर्य विषुववृत्तावर लंबरूप असतो आणि सर्वत्र दिवस-रात्र जवळजवळ समान असतात. उत्तर गोलार्धात हा शरद संपात असतो, तर त्याच दिवसाला दक्षिण गोलार्धात वसंत संपात म्हणतात; अयनदिन नव्हे, कारण त्या क्षणी कोणताही गोलार्ध सूर्याकडे कललेला नसतो.