MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 26 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — पिवळा. प्राकृतिक नकाशा हा स्तर-रंगपद्धतीचा नकाशा असतो, आणि त्याचे रंग एकच गोष्ट नोंदवतात : उंची. या तंत्राला उंचीदर्शक स्तररंजन म्हणतात. त्यात उंचीचा संपूर्ण पल्ला पट्ट्यांत विभागला जातो आणि प्रत्येक पट्ट्याला एक रंग दिला जातो; रंगांची निवड अशी केलेली असते की क्रमच अर्थ सांगतो — सर्वात सखल भूमीसाठी हिरवे रंग, मधल्या उंचीसाठी पिवळे, आणि उंच भूमीसाठी तपकिरी, आणि उंची वाढेल तशी छटा गडद होत जाते; सर्वात उंच शिखरे कधीकधी जांभळ्या किंवा पांढऱ्या रंगात दाखवली जातात. नेमक्या छटा आणि प्रत्येक पट्ट्याला जोडलेले नेमके आकडे एका ॲटलसमधून दुसऱ्यात बदलतात, म्हणूनच प्रत्येक प्राकृतिक नकाशावर सूची छापलेली असते; पण क्रम मात्र बदलत नाही. याच कारणाने अशा प्रकारचा प्रश्न कोणत्या प्रकाशकाची रंगसंगती पाठ आहे यावरून नव्हे, तर उंचीच्या क्रमवारीवरून सोडवता येतो. भारत याच क्रमात मांडून पाहा. सिंधू-गंगेचे मैदान, ब्रह्मपुत्रेचे खोरे आणि महाराष्ट्रातील कोकण पट्ट्यासह सर्व किनारी मैदाने ही देशातील सर्वात सखल भूमी असून तिला हिरवे रंग मिळतात. हिमालय, आणि तपशीलवार नकाशावर सर्वात उंच रांगांचे माथे, ही देशातील सर्वात उंच भूमी असून तिला तपकिरी रंग मिळतो. या दोहोंच्या मध्ये पसरलेले द्वीपकल्पीय पठार सागरसपाटीपासून काहीशे मीटर उंच आहे — शेजारच्या किनारी सखल भागापेक्षा बरेच वर आणि उत्तरेकडील पर्वतप्रणालींपेक्षा कितीतरी खाली — म्हणून त्याला मधला रंग, म्हणजे पिवळा, मिळतो. महाराष्ट्र पठार म्हणजे त्याच द्वीपकल्पीय पठाराचा सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील भाग, जो घाटमाथ्यापासून अंतर्गत भागाकडे साधारण पूर्वेस उतरत जातो. ते सखल मैदानही नाही आणि पर्वतही नाही, म्हणून ते मधल्या पट्ट्यातच बसते आणि उत्तर पिवळा — पर्याय (3). महाराष्ट्राचा नकाशा हे डोळ्यांना दाखवतो : किनाऱ्यालगतची अरुंद कोकण सखल पट्टी हिरव्या रंगात, तिच्या मागचे पठार पिवळ्या रंगात, आणि रंग बदलण्याची रेषा नेमकी या दोघांना वेगळे करणाऱ्या सह्याद्रीच्या कड्यावरून जाते.

• (1)गडद हिरवा — स्तररंजित नकाशावर हिरवे रंग सर्वात कमी उंचीच्या पट्ट्याचे असतात आणि गडद हिरवा तर सर्वात सखल भूमीचा. महाराष्ट्र पठारासाठी तो निवडणे म्हणजे पठाराला गंगेच्या मैदानाच्या व कोकण किनारपट्टीच्या वर्गात बसवणे — आणि नेमका हाच भेद दाखवण्यासाठी तर नकाशा असतो. या पर्यायामागची खोलवरची चूक म्हणजे रंग उंचीचा नव्हे तर वनस्पतीचा मानणे : गडद हिरवा रंग बहुतेक वाचकांना जंगल सुचवतो, आणि घाटमाथ्यावरील दाट अरण्याचा विचार करणारा उमेदवार त्याच रंगाकडे वळतो. प्राकृतिक नकाशावर रंग फक्त उंची सांगतो; वनस्पती, पर्जन्य व लोकसंख्या हे वेगळ्या विषयनिहाय नकाशांचे काम आहे. म्हणूनच गंगेच्या मैदानाचा हिरवा रंग तिथे जंगल आहे असे नव्हे तर ती भूमी सखल आहे एवढेच सांगतो.
• (2)हिरवा — हा पर्याय (1) च्याच उंची-पट्ट्यातील फिकट छटा आहे, आणि दोन्ही हिरवे एकाच संचात देणे ही मुद्दाम केलेली रचना आहे : ज्या उमेदवाराने पठाराला सखल पट्ट्यात बसवले आहे, त्याला अर्धवट आठवणाऱ्या छटेला जुळणारा हिरवा नक्की सापडतो आणि दोन्ही बाजूंनी गुण जातो. उंचीदर्शक क्रमात हिरवा रंग मैदानांसाठी राखलेला असतो, आणि महाराष्ट्रात तो ज्या भूमीला लागतो ती म्हणजे कोकण — अरबी समुद्र आणि सह्याद्रीचा पायथा यांच्यामधली अरुंद किनारी सखल पट्टी. पठार हे नेमके त्या पट्टीच्या वर, कड्याच्या पलीकडे आहे, म्हणून त्याचा रंग हिरवा असूच शकत नाही. या प्रश्नात रंग लक्षात ठेवण्यापेक्षा महाराष्ट्राचे तीन प्राकृतिक विभाग — कोकण, सह्याद्री आणि अंतर्गत पठार — उंचीच्या क्रमाने लक्षात ठेवणे अधिक उपयोगी ठरते.
• (4)तपकिरी — तपकिरी रंग उंच भूमीचा — सर्वात आधी हिमालयाचा, आणि मोठ्या प्रमाणाच्या नकाशावर प्रमुख रांगांच्या माथ्यांचा. 'पठार म्हणजे उंचावलेली भूमी, म्हणून तिला उंचीचाच रंग हवा' असा विचार करणारा उमेदवार हा पर्याय निवडतो, आणि त्यात मधली पायरी थेट सर्वात वरच्या पायरीशी गल्लत केली जाते. पठाराची व्याख्याच अशी आहे की ते आजूबाजूच्या मैदानांपेक्षा उंच आणि पर्वतांपेक्षा खालचे असते; स्तररंजित नकाशा नेमकी हीच मधली जागा दाखवण्यासाठी बांधलेला असतो. महाराष्ट्रापुरते बोलायचे तर तपकिरी छटा शोभेल असे काही असेलच तर ते सह्याद्रीचे सर्वात उंच माथे — कळसूबाई शिखरासारखे — आणि तेही तपशीलवार नकाशावरच; पूर्वेकडे उतरत जाणारे विस्तृत पठार त्या वर्गात कधीच बसत नाही.

नकाशांचे वाचन हा भूगोलाचा स्वतंत्र कौशल्यभाग आहे, आणि त्यातली पहिली शिकवण म्हणजे नकाशाचा प्रत्येक प्रकार एकच गोष्ट सांगतो. प्राकृतिक नकाशा उंची सांगतो. त्यासाठी वापरले जाणारे तंत्र म्हणजे स्तररंजन : उंचीचा पल्ला पट्ट्यांत विभागायचा आणि प्रत्येक पट्ट्याला एक रंग द्यायचा, म्हणजे नकाशाकडे पाहताच जमिनीचा चढउतार डोळ्यांना जाणवतो. रूढ क्रम असा — सखल मैदानांसाठी हिरवा, मधल्या उंचीच्या पठारांसाठी पिवळा, पर्वतांसाठी तपकिरी, आणि अतिउंच माथ्यांसाठी कधीकधी जांभळा किंवा पांढरा; समुद्राच्या खोलीसाठी निळ्या छटा, आणि खोली वाढेल तसा निळा गडद. नेमके आकडे ॲटलसनुसार बदलतात, म्हणून सूची वाचणे अपरिहार्य असते; पण क्रम सर्वत्र तोच राहतो, आणि प्रश्न सुटतो तो क्रमामुळे. याच्या जोडीने उंची दाखवण्याच्या इतर पद्धतीही अभ्यासक्रमात येतात : समोच्च रेषा म्हणजे समान उंचीचे बिंदू जोडणाऱ्या रेषा, आणि त्या एकमेकींच्या किती जवळ आहेत यावरून उताराची तीव्रता कळते; छायांकन पद्धत डोंगर उठावदार दाखवते; आणि बिंदू-उंची नकाशावर नेमका आकडा छापते. महाराष्ट्राच्या संदर्भात हे सर्व एका साध्या मांडणीवर येऊन थांबते — पश्चिमेकडून पूर्वेकडे कोकणची सखल किनारपट्टी, तिच्या मागे सह्याद्रीचा उंच कडा, आणि त्यापलीकडे पूर्वेस उतरत जाणारे विस्तृत पठार. हे तीन विभाग उंचीच्या क्रमाने लक्षात ठेवले की प्राकृतिक नकाशावरील रंग वेगळे पाठ करावे लागत नाहीत.

नकाशा-वाचनावरचे प्रश्न एमपीएससी दरवर्षी विचारत नाही, पण जेव्हा विचारते तेव्हा ते सोपे वाटून चुकवले जातात, कारण उमेदवार त्यांची तयारीच केलेली नसते. या प्रश्नाचे स्वरूप पाहा : इथे महाराष्ट्राच्या पठाराविषयी नवीन काहीच विचारलेले नाही — त्याची उंची, त्याचा उतार, त्याचा विस्तार हे सर्व उमेदवाराला आधीच माहीत असते. विचारले आहे ते एवढेच की तीच माहिती नकाशाच्या भाषेत मांडता येते का. अशा प्रश्नांची तयारी वेगळी नसते; ॲटलस उघडून त्यातील सूची एकदा नीट वाचणे एवढीच असते. दुसरा मुद्दा जो या गटातल्या सर्व प्रश्नांना लागू पडतो : नकाशाचा रंग कोणत्या विषयाचा आहे हे आधी ठरवा. प्राकृतिक नकाशावर हिरवा म्हणजे सखल भूमी, वनस्पती नव्हे; पर्जन्याच्या नकाशावर तोच हिरवा जास्त पावसाचा असू शकतो; आणि लोकसंख्येच्या घनतेच्या नकाशावर रंगांचा अर्थ पुन्हा वेगळा. एकाच रंगाला अनेक अर्थ असतात आणि तो अर्थ सूचीवरून ठरतो. तिसरी नोंद महाराष्ट्रापुरती : कोकण व पठार यांच्यातील रंगबदल सह्याद्रीच्या कड्यावरून जातो, आणि हीच रेषा राज्याच्या पर्जन्य, मृदा, पिके व वस्तिरचना यांतील बदलाचीही रेषा आहे. एक नकाशा नीट वाचला की राज्याच्या भूगोलाचे अनेक प्रश्न एकाच वेळी उलगडतात.

• प्राकृतिक नकाशावर स्तररंजन म्हणजे उंचीदर्शक रंगपद्धत वापरली जाते : उंचीचा पल्ला पट्ट्यांत विभागून प्रत्येक पट्ट्याला एक रंग दिला जातो, आणि रूढ क्रम सखल भूमीच्या हिरव्यापासून पिवळ्यामार्गे सर्वात उंच भूमीच्या तपकिरीपर्यंत जातो.
• अशा नकाशावर रंग फक्त उंची नोंदवतो, दुसरे काहीही नाही. वनस्पती, पर्जन्य व लोकसंख्या हे स्वतंत्र विषयनिहाय नकाशांवर दाखवले जातात, म्हणून गंगेच्या मैदानाचा हिरवा रंग जंगल नव्हे तर सखलपणा सांगतो.
• भारताच्या प्राकृतिक नकाशावर उत्तरेकडील मैदाने व किनारी मैदाने हिरव्या पट्ट्यात, द्वीपकल्पीय पठार पिवळ्या पट्ट्यात, आणि हिमालय व सर्वात उंच रांगा तपकिरी पट्ट्यात येतात.
• महाराष्ट्र पठार हा द्वीपकल्पीय पठाराचा सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील भाग असून तो सागरसपाटीपासून काहीशे मीटर उंच आहे आणि साधारण पूर्वेकडे उतरत जातो; त्यामुळे तो मधल्या रंगपट्ट्यात बसतो.
• महाराष्ट्राचे तीन प्राकृतिक विभाग पश्चिमेकडून पूर्वेकडे असे : कोकणची किनारी सखल पट्टी, सह्याद्रीची रांग, आणि अंतर्गत भागाचे पठार; प्राकृतिक नकाशावर रंग बदलण्याची रेषा सह्याद्रीच्या कड्यावरून जाते.

• प्राकृतिक नकाशावरील हिरवा रंग वनस्पतीचा मानणे; तो सखल उंचीचा असतो आणि वनस्पती वेगळ्या नकाशावर दाखवली जाते
• पठार म्हणजे उंच भूमी म्हणून तिला पर्वतांचा तपकिरी रंग देणे; पठार मैदाने व पर्वत यांच्या मधल्या पट्ट्यात येते
• एका ॲटलसमधील नेमकी छटा पाठ करून दुसऱ्या नकाशावर तीच अपेक्षित धरणे; छटा बदलतात, रंगांचा क्रम बदलत नाही
• महाराष्ट्राचा संपूर्ण नकाशा एकाच रंगात असेल असे मानणे; कोकण व पठार वेगळ्या पट्ट्यांत येतात आणि रंगबदल सह्याद्रीवरून जातो

नकाशा-वाचनावरचे प्रश्न एमपीएससी थोड्या प्रमाणात पण नियमितपणे विचारते, आणि त्यांचे आकार ठरलेले असतात : प्राकृतिक नकाशावर अमुक प्रदेश कोणत्या रंगाने दाखवतात, समोच्च रेषा जवळजवळ असतील तर उतार कसा असतो, दिलेल्या रेखांश-अक्षांशावर कोणते ठिकाण येते, किंवा दोन ठिकाणांमधील अंतर प्रमाणावरून किती भरते. या गटाची तयारी पुस्तकातून नव्हे तर ॲटलस उघडून होते. उपयोगी सवय अशी की कोणताही नकाशा पाहताना आधी सूची वाचावी, मग रंग कोणत्या राशीचे प्रतिनिधित्व करतात ते ठरवावे, आणि शेवटी आपल्याला माहीत असलेला प्रदेश त्या राशीच्या क्रमवारीत कोठे बसतो ते पाहावे. आयोग या प्रश्नांत महाराष्ट्रालाच केंद्रस्थानी ठेवते, म्हणून राज्याचा प्राकृतिक नकाशा, पर्जन्य नकाशा व मृदा नकाशा शेजारीशेजारी ठेवून एकदा पाहिले की या तिन्हींवरचे प्रश्न एकत्रच सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  प्राकृतिक नकाशावरील स्तररंजन पद्धतीत रंग प्रामुख्याने कशाचे प्रतिनिधित्व करतात ?

  • (a)वनस्पतींचे प्रकार
  • (b)सागरसपाटीपासूनची उंची
  • (c)वार्षिक पर्जन्याचे प्रमाण
  • (d)लोकसंख्येची घनता

  उत्तर(2) सागरसपाटीपासूनची उंची — स्तररंजनात उंचीचा पल्ला पट्ट्यांत विभागून प्रत्येक पट्ट्याला एक रंग दिला जातो, आणि रूढ क्रम सखल भूमीच्या हिरव्यापासून पिवळ्यामार्गे उंच भूमीच्या तपकिरीपर्यंत जातो. वनस्पती, पर्जन्य व लोकसंख्या घनता हे विषय स्वतंत्र विषयनिहाय नकाशांवर दाखवले जातात, आणि तिथे तेच रंग पूर्णपणे वेगळा अर्थ घेऊ शकतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक नकाशावर कोकण किनारपट्टी व अंतर्गत पठार यांच्यातील रंगबदलाची रेषा प्रामुख्याने कशावरून जाते ?

  • (a)गोदावरी नदीच्या पात्रावरून
  • (b)सातपुडा पर्वतरांगेवरून
  • (c)सह्याद्रीच्या कड्यावरून
  • (d)राज्याच्या पूर्व सीमेवरून

  उत्तर(3) सह्याद्रीच्या कड्यावरून — कोकणची अरुंद सखल पट्टी आणि तिच्या पूर्वेकडील उंच पठार यांना वेगळे करणारा नैसर्गिक टप्पा म्हणजे सह्याद्रीचा तीव्र कडा, म्हणून उंचीच्या रंगपट्ट्यांतील बदलही तिथेच होतो. हीच रेषा राज्यातील पर्जन्य, मृदा व पीकपद्धतीतील बदलाचीही रेषा आहे, त्यामुळे तिचे स्थान लक्षात ठेवणे अनेक प्रश्नांना उपयोगी पडते.