खाली दोन विधाने दिली आहेत त्यापैकी (A) हे प्रतिपादन असून (R) हे त्याचे कारण आहे. दिलेल्या पर्यायातून बरोबर उत्तर निवडा. (A) कापूस हा वजन न घटणारा शुद्ध कच्चा माल आहे, शिवाय हलका व टिकावू आहे. (R) सुती कापड उद्योगाचे स्थानिकीकरण कापूस उत्पादक प्रदेश किंवा बाजारपेठ या ठिकाणी होते.
- (1)(A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत आणि (R) हे (A) चे खरे स्पष्टीकरण आहे
- (2)(A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत परंतु (R) हे (A) चे खरे स्पष्टीकरण नाही
- (3)(A) हे बरोबर आहे पण (R) हे चूक आहे
- (4)(A) हे चूक आहे पण (R) हे बरोबर आहे
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत परंतु (R) हे (A) चे खरे स्पष्टीकरण नाही'. प्रतिपादन-कारण प्रकारचा प्रश्न एकापाठोपाठ दोन प्रश्न विचारतो, आणि पर्याय निवडण्याआधी दोन्ही सोडवावे लागतात : प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे बरोबर आहे का, आणि दोन्ही बरोबर असतील तर (R) खरोखर (A) चे स्पष्टीकरण देते का. आधी (A) चा खरेपणा पाहा. औद्योगिक स्थान निश्चितीच्या सिद्धांतात कच्च्या मालाचे दोन प्रकार केले जातात : शुद्ध कच्चा माल तो, जो आपले संपूर्ण वजन तयार मालात उतरवतो, म्हणजे उत्पादन प्रक्रियेत त्याचे वजन घटत नाही; आणि स्थूल किंवा वजन घटवणारा कच्चा माल तो, ज्याचे तसे होत नाही. कापूस हे पहिल्या प्रकाराचे पाठ्यपुस्तकी उदाहरण आहे, कारण गिरणीत जाणारी रुई जवळजवळ पूर्णपणे सूत व कापड होऊन बाहेर पडते. मराठी स्तंभात हेच 'वजन न घटणारा शुद्ध कच्चा माल' या शब्दांत स्वच्छपणे मांडले आहे, आणि पुढे 'हलका व टिकावू' असे दोन गुणधर्म जोडले आहेत — दोन्ही खरे, आणि दोन्हींचे स्थाननिश्चितीवर थेट परिणाम, कारण हलका व नाशवंत नसलेला माल वाहून नेणे स्वस्त पडते आणि तो खराब न होता साठवता व दूरवर नेता येतो. म्हणून (A) बरोबर आहे. आता (R). सुती कापड उद्योग प्रत्यक्षात दोन्ही प्रकारच्या ठिकाणी आढळतो : कापूस पिकवणाऱ्या पट्ट्यांत गिरण्या आहेत आणि मोठ्या बाजारपेठा व बंदरांच्या शहरांतही गिरण्या आहेत. उद्योग कोठे स्थिरावला याचे वर्णन म्हणून (R) अचूक आहे, म्हणून (R) हेही बरोबर आहे. एवढ्याने पर्याय (3) व (4) बाद होतात आणि खरा प्रश्न उरतो — स्पष्टीकरणाची दिशा कोणती. (A) हे धाग्याच्या भौतिक गुणधर्माविषयीचे विधान आहे. (R) हे कारखाने कोठे आहेत याविषयीचे विधान आहे. मालाचा गुणधर्म स्थानाची रचना स्पष्ट करू शकतो; स्थानाची रचना मात्र मालाचा गुणधर्म स्पष्ट करू शकत नाही. नेमके कापूस शुद्ध, वजन न घटवणारा, हलका व टिकावू असल्यामुळेच वाहतूक खर्च या उद्योगाला कापसाच्या शेतापाशी खिळवून ठेवत नाही, आणि इतर सोयी जिथे मिळतील तिथे — उगमापाशी किंवा बाजारपेठेपाशी — जाण्याचे स्वातंत्र्य उद्योगाला मिळते; तेच स्वातंत्र्य (R) नोंदवते. म्हणजेच (A) हे (R) चे स्पष्टीकरण आहे, उलट नाही. दोन्ही विधाने बरोबर आणि (R) हे (A) चे स्पष्टीकरण नाही — म्हणून पर्याय (2).
- (1)(A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत आणि (R) हे (A) चे खरे स्पष्टीकरण आहे — प्रतिपादन-कारण प्रश्नांत सर्वाधिक गुण याच पर्यायावर गमावले जातात, कारण दोन्ही विधाने खरोखर बरोबर आहेत आणि दोन्ही खरोखर सुती कापड उद्योगाविषयीच आहेत; त्यांचा खरेपणा तपासून झाल्यावर उमेदवाराला काम संपल्यासारखे वाटते. पण विषय एक असणे म्हणजे स्पष्टीकरण देणे नव्हे. पर्याय (1) व पर्याय (2) यांच्यात फरक करणारी चाचणी काही सेकंदांची आहे : पेपरने छापलेल्या क्रमाने दोन विधानांच्या मध्ये 'कारण' हा शब्द ठेवा आणि वाक्य मोठ्याने वाचा. 'कापूस हा वजन न घटणारा शुद्ध कच्चा माल आहे, कारण सुती कापड उद्योगाचे स्थानिकीकरण कापूस उत्पादक प्रदेश किंवा बाजारपेठ या ठिकाणी होते' — हे वाक्य निरर्थक वाटते, कारण गिरण्या कोठे उभ्या राहिल्या यावरून धाग्याचे वजन घटते की नाही हे ठरत नाही. आता क्रम उलटा करून वाचा; तेव्हा वाक्य बरोबर लागते. जेव्हा कार्यकारणाचा बाण (A) कडून (R) कडे जातो, तेव्हा उत्तर नेहमी पर्याय (2) असते.
- (3)(A) हे बरोबर आहे पण (R) हे चूक आहे — या पर्यायासाठी (R) चूक असावे लागते, आणि ते चूक नाही. सुती कापड उद्योग खरोखरच दोन्ही प्रकारचे स्थानिकीकरण दाखवतो : भारतात गुजरात व महाराष्ट्राच्या कापूस पट्ट्यांत गिरण्या आहेत, आणि मोठ्या बंदर व बाजारपेठ शहरांतही गिरण्या आहेत — तिथे भांडवल, कामगार, ऊर्जा व तयार बाजारपेठ यांचे पारडे शेताच्या जवळिकीपेक्षा जड ठरले. उमेदवार या पर्यायाकडे दोनपैकी एका वाटेने येतो. एक तर तो असे ठरवतो की कोठेही उभे राहण्याचे स्वातंत्र्य असलेल्या उद्योगाला रचनाच नसते — प्रत्यक्षात 'एक तर उगमापाशी, नाहीतर बाजारपेठेपाशी' हीच त्या स्वातंत्र्याने घडवलेली रचना आहे. किंवा तो (R) मध्ये एखादे अपवादात्मक उदाहरण शोधतो आणि ते सापडले की संपूर्ण विधान खोटे ठरवतो. प्रतिपादन-कारण प्रश्नांत विधाने सर्वसाधारण प्रवृत्ती म्हणून वाचावी लागतात, प्रत्येक कारखान्याला लागू होणारा नियम म्हणून नव्हे.
- (4)(A) हे चूक आहे पण (R) हे बरोबर आहे — या पर्यायासाठी (A) चूक असावे लागते, म्हणजे कापूस हा वजन घटवणारा किंवा अशुद्ध कच्चा माल ठरावा लागतो. तो तसा नाही : सूतगिरणीत पोहोचलेली रुई जवळजवळ पूर्णपणे सूत व कापड होऊन बाहेर पडते. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार सहसा खरोखरच्या वजनघटीचा विचार करत असतो, पण ती चुकीच्या टप्प्यावर ठेवतो. वेचलेला कापूस म्हणजे सरकीसह असलेला कच्चा कापूस, आणि जिनिंगमध्ये सरकी रुईपासून वेगळी केली जाते; त्यात वजनाचा मोठा भाग निघून जातो — आणि नेमक्या याच कारणाने जिनिंग शेतांच्या जवळ, कापूस पट्ट्यातच चालते, तर सूतकताई व विणकाम मात्र तिथे बांधलेले नसते. जिनिंगचा टप्पा आणि कापड उद्योगाचा टप्पा यांची गल्लत केली की (A) खोटे वाटू लागते; टप्पे वेगळे ठेवले की (A) बरोबरच राहते.
औद्योगिक स्थान निश्चितीचा अभ्यास कच्च्या मालाच्या एका साध्या विभागणीवर उभा आहे. शुद्ध कच्चा माल आपले संपूर्ण वजन तयार मालात उतरवतो; स्थूल म्हणजे वजन घटवणारा कच्चा माल प्रक्रियेत आपल्या वजनाचा काही भाग गमावतो. या दोहोंतील फरक अल्फ्रेड वेबर यांच्या मांडणीचा पाया आहे, आणि तो सामग्री निर्देशांकात मोजला जातो — स्थानबद्ध कच्च्या मालाचे वजन भागिले तयार मालाचे वजन. निर्देशांक एकपेक्षा खूप जास्त असेल तर वाहतूक खर्च वाचवण्यासाठी उद्योग कच्च्या मालाकडे ओढला जातो; लोखंड-पोलाद, साखर व सिमेंट ही याची नेहमीची उदाहरणे. निर्देशांक एकच्या आसपास असेल तर उद्योगाला कच्च्या मालाकडे किंवा बाजारपेठेकडे — जिथे इतर फायदे मिळतील तिकडे — जाण्याचे स्वातंत्र्य राहते. कापूस हे या दुसऱ्या प्रकाराचे प्रमाण उदाहरण आहे : रुई जवळजवळ पूर्णपणे सूत व कापड होते, ती हलकी असते आणि नाशवंत नसल्याने साठवून दूरवर नेता येते. म्हणूनच सुती कापड उद्योग कापूस पट्ट्यातही उभा राहतो आणि बंदर-बाजारपेठांतही. या साखळीतील खरी वजनघट एका वेगळ्याच टप्प्यावर होते — जिनिंगमध्ये, जिथे सरकी रुईपासून वेगळी होते; म्हणून जिनिंग शेतांजवळ बांधलेले असते आणि सूतकताई व विणकाम नसते. प्रतिपादन-कारण प्रश्नांचे स्वतःचे व्याकरणही इथे शिकण्यासारखे आहे : चार पर्याय ठरलेले असतात — दोन्ही बरोबर व कारण स्पष्टीकरण देते, दोन्ही बरोबर पण कारण स्पष्टीकरण देत नाही, प्रतिपादन बरोबर व कारण चूक, प्रतिपादन चूक व कारण बरोबर.
प्रतिपादन-कारण हा एमपीएससीचा नेहमीचा आकार आहे आणि तो नेमके एकच कौशल्य तपासतो : दोन खऱ्या विधानांमधील कार्यकारणाची दिशा ओळखता येते का. विषयाच्या माहितीपेक्षा इथे तर्काची शिस्त महत्त्वाची ठरते, म्हणून तीन पायऱ्यांची ठरलेली पद्धत वापरावी. एक : (A) स्वतंत्रपणे बरोबर आहे का. दोन : (R) स्वतंत्रपणे बरोबर आहे का. तीन : दोन्ही बरोबर असतील तर दोघांच्या मध्ये 'कारण' ठेवून पेपरच्या क्रमाने वाचा आणि वाक्य अर्थपूर्ण लागते का पाहा. या प्रश्नात तिसऱ्या पायरीवरच सर्व काही ठरते. एक नोंद दोन्ही स्तंभांविषयी करून ठेवावी : मराठी स्तंभात (A) 'वजन न घटणारा शुद्ध कच्चा माल' असे स्वच्छ शब्दांत लिहिले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'Cotton is not a weight lossing pure raw material' अशी वाक्यरचना आहे, जी 'कापूस शुद्ध कच्चा मालच नाही' असाही चुकीचा अर्थ देऊ शकते. मराठीत वाचणाऱ्या उमेदवाराला त्यामुळे (A) चा खरेपणा ठरवणे प्रत्यक्षात सोपे जाते; ही सवलत लक्षात ठेवावी आणि आपल्या भाषेतील स्तंभ नीट वाचावा. विषयाच्या बाजूने पाहिले तर हा प्रश्न याच प्रश्नपत्रिकेतील पुढच्या एका प्रश्नाशी थेट जोडलेला आहे — प्रश्न 34 अल्फ्रेड वेबर यांच्या सिद्धांतात कोणता घटक निर्णायक मानला आहे असे विचारतो. दोन्ही प्रश्न एकत्र वाचले की स्पष्ट होते की आयोग या वर्षी औद्योगिक स्थान निश्चितीचा संपूर्ण गाभा तपासत होते.
- शुद्ध कच्चा माल आपले संपूर्ण वजन तयार मालात उतरवतो, तर स्थूल म्हणजे वजन घटवणारा कच्चा माल प्रक्रियेत वजनाचा काही भाग गमावतो; औद्योगिक स्थान निश्चितीविषयीच्या वेबर यांच्या मांडणीचा हाच पाया आहे.
- सामग्री निर्देशांक म्हणजे स्थानबद्ध कच्च्या मालाचे वजन भागिले तयार मालाचे वजन. निर्देशांक एकपेक्षा बराच जास्त असेल तर उद्योग कच्च्या मालाकडे ओढला जातो; तो एकच्या आसपास असेल तर उद्योगाला बाजारपेठेकडे सरकण्याचे स्वातंत्र्य राहते.
- कापूस हे शुद्ध कच्च्या मालाचे प्रमाण उदाहरण आहे : सूतगिरणीत जाणारी रुई जवळजवळ पूर्णपणे सूत व कापड होऊन बाहेर पडते, आणि हलकी व टिकावू असल्याने ती स्वस्तात साठवता व दूरवर नेता येते.
- कापसाच्या साखळीतील वजनघट जिनिंगच्या टप्प्यावर होते, जिथे सरकी रुईपासून वेगळी केली जाते; म्हणूनच जिनिंग कापूस पिकवणाऱ्या पट्ट्याशी बांधलेले असते, तर सूतकताई व विणकाम तसे बांधलेले नसते.
- प्रतिपादन-कारण प्रश्नाचे चार पर्याय ठरलेले असतात : दोन्ही बरोबर व कारण स्पष्टीकरण देणारे, दोन्ही बरोबर पण कारण स्पष्टीकरण न देणारे, प्रतिपादन बरोबर व कारण चूक, आणि प्रतिपादन चूक व कारण बरोबर. कार्यकारणाचा बाण उलट्या दिशेने असेल तेव्हा दुसरा पर्याय उत्तर ठरतो.
पाच सेकंदांची कसोटी : छापलेल्या क्रमानेच दोन विधानांमध्ये 'कारण' घालून वाक्य मोठ्याने वाचावे. 'कापूस वजन न घटवणारा आहे कारण गिरण्या कापसाच्या शेतांजवळ किंवा बाजारपेठांजवळ उभ्या आहेत' हे वाक्य निरर्थक ठरते; क्रम उलटा केला की तेच सुसंगत होते. विषय एक असणे म्हणजे स्पष्टीकरण देणे नव्हे — कारण पूर्णपणे खरे असूनही चुकीचे कारण असू शकते.
- दोन्ही विधाने बरोबर आहेत एवढ्यावरून (R) हे (A) चे स्पष्टीकरण मानणे; समान विषय म्हणजे कार्यकारण नव्हे
- कार्यकारणाची दिशा उलटी वाचणे — इथे गुणधर्म स्थानाची रचना स्पष्ट करतो, स्थानाची रचना गुणधर्म स्पष्ट करत नाही
- जिनिंगमधली वजनघट कापड उद्योगाच्या टप्प्यावर लावून कापसाला वजन घटवणारा कच्चा माल ठरवणे
- उद्योग कोठेही उभा राहू शकतो म्हणजे त्याला स्थानाची रचनाच नाही असे समजणे; 'उगमापाशी किंवा बाजारपेठेपाशी' हीच त्याची रचना आहे
एमपीएससी प्रतिपादन-कारण प्रश्न भूगोल, अर्थशास्त्र व पर्यावरण या तिन्ही विभागांत वापरते, आणि पर्यायांचे चार आकार वर्षानुवर्षे तेच राहतात. आयोगाची आवडती रचना म्हणजे दोन्ही विधाने खरी ठेवून कार्यकारणाचा बाण उलट्या दिशेने लावणे — म्हणजे प्रत्यक्षात प्रतिपादन कारण स्पष्ट करत असते — आणि तेव्हा उत्तर दुसरा पर्याय असतो. दुसरी नेहमीची रचना म्हणजे कारण म्हणून एखादे खरे पण असंबद्ध तथ्य देणे. उद्योगांच्या स्थाननिश्चितीवर आयोग स्वतंत्र प्रश्नही विचारते : कोणता उद्योग कच्च्या मालाभिमुख, कोणता बाजारपेठाभिमुख, कोणत्या उद्योगाचा सामग्री निर्देशांक जास्त, आणि एखादे विशिष्ट केंद्र तिथेच का वाढले. हे दोन्ही गट एकाच तयारीने सुटतात : प्रत्येक उद्योगासाठी कच्चा माल शुद्ध की स्थूल एवढे एकच लक्षात ठेवा, आणि स्थानाची बाकीची चर्चा त्यातून आपोआप उलगडते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
औद्योगिक स्थान निश्चितीच्या अभ्यासात 'शुद्ध कच्चा माल' म्हणजे नेमके काय ?
- (a)ज्यात कोणतीही भेसळ नसते असा कच्चा माल
- (b)जो आपले संपूर्ण वजन तयार मालात उतरवतो असा कच्चा माल
- (c)जो केवळ एकाच प्रदेशात उपलब्ध असतो असा कच्चा माल
- (d)ज्यावर कोणतीही प्रक्रिया करावी लागत नाही असा कच्चा माल
उत्तर(2) जो आपले संपूर्ण वजन तयार मालात उतरवतो असा कच्चा माल — इथे 'शुद्ध' या शब्दाचा संबंध भेसळीशी नसून वजनाशी आहे. उत्पादन प्रक्रियेत वजन घटत नाही, म्हणून वाहतूक खर्चाच्या दृष्टीने कच्चा माल नेणे व तयार माल नेणे सारखेच पडते आणि उद्योग बाजारपेठेकडे सरकू शकतो. याउलट स्थूल किंवा वजन घटवणारा कच्चा माल उद्योगाला उगमाकडे ओढतो.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
कापसाच्या साखळीत वजनाची मोठी घट कोणत्या टप्प्यावर होते ?
- (a)कापूस वेचणीच्या वेळी
- (b)जिनिंगच्या वेळी सरकी वेगळी करताना
- (c)सूतकताईच्या वेळी
- (d)कापडाच्या रंगाईच्या वेळी
उत्तर(2) जिनिंगच्या वेळी सरकी वेगळी करताना — वेचलेला कापूस सरकीसह असतो आणि जिनिंगमध्ये सरकी रुईपासून वेगळी केली जाते; त्यातच वजनाचा मोठा भाग निघून जातो. म्हणूनच जिनिंग कापूस पिकवणाऱ्या पट्ट्यातच चालते, तर सूतकताई व विणकाम तिथे बांधलेले नसते — त्या टप्प्यांवर रुई जवळजवळ पूर्णपणे सूत व कापड होते.