MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 24 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — जांभी मृदा. भारतातील मृदांपैकी जिचे व्याख्याच ठरवणारे रासायनिक वैशिष्ट्य म्हणजे लोह व ॲल्युमिनिअमचे समृद्धीकरण, अशी एकमेव मृदा जांभी आहे; आणि हे समृद्धीकरण काही मिळवण्यातून नव्हे तर वजा होण्यातून घडते. उच्च तापमान, मोसमी पण जोरदार पर्जन्य आणि ओल्या व कोरड्या काळांची तीव्र आलटापालट अशा परिस्थितीत ती तयार होते — पश्चिम घाटाच्या माथ्यावर नेमकी हीच परिस्थिती असते. पावसाळ्यात मृदेतून झिरपणारे पाणी अधिक विद्राव्य असलेले घटक विरघळवून वाहून नेते : सर्वात आधी सिलिका, तिच्यासोबत चुना, आणि त्यांच्याबरोबर बहुतेक क्षार व अन्नद्रव्ये. वाहून नेता येत नाहीत ते लोह व ॲल्युमिनिअमचे ऑक्साइड व हायड्रॉक्साइड, कारण त्या परिस्थितीत ते जवळजवळ अविद्राव्य असतात; म्हणून ते मागेच राहतात आणि उरलेल्या मृदेवर हळूहळू त्यांचेच वर्चस्व होते. या क्रियेला जांभीकरण म्हणतात. यामुळेच ही मृदा तांबडी ते तपकिरी-तांबडी दिसते, कारण उरलेला अवशेष मुख्यतः लोह ऑक्साइड असतो; आणि याच कारणाने बॉक्साइटची भूवैज्ञानिक जागा जांभी प्रदेशच ठरते. बॉक्साइट हे ॲल्युमिनिअमचे प्रमुख धातुक असून मूलतः तो जांभीकरणातूनच तयार झालेला निक्षेप आहे — ज्यात ॲल्युमिनिअमची हायड्रॉक्साइडे उत्खनन परवडेल इतकी एकवटलेली असतात. म्हणूनच भारतातील बॉक्साइट पश्चिम घाट, ओडिशा व ईशान्य भारत यांच्या पठारी पृष्ठभागांवर व डोंगरमाथ्यांवरील जांभी प्रदेशातच सापडतो. यादीतील इतर कोणताही पर्याय या यंत्रणेतून तयार होत नाही. तांबडी मृदा तिचा रंगही लोहामुळेच मिळवते, पण ती जुन्या स्फटिकमय खडकांच्या तुलनेने कमी पर्जन्यातील विदारणातून तयार होते आणि तिथले निक्षालन धातुक तयार होण्याइतके पुढे कधीच जात नाही. रेगूर मृदेत बेसाल्टकडून आलेले लोह व ॲल्युमिना असतात, पण ते मुक्त ऑक्साइड म्हणून एकवटलेले नसून तिच्या मृत्तिका खनिजांत बांधलेले असतात. गाळाची मृदा तर विदारणाचा अवशेषच नाही — ती नद्यांनी वाहून आणून टाकलेली सामग्री आहे. प्रश्नाचे दोन्ही भाग, म्हणजे लोहाचे सर्वाधिक प्रमाण आणि बॉक्साइटशी असलेला संबंध, एकाच वेळी पूर्ण करते ती फक्त जांभी मृदा — म्हणून उत्तर पर्याय (3).

• (1)तांबडी मृदा — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात आकर्षक आहे, कारण तिचा रंग जांभी मृदेच्या रंगाच्याच स्रोतातून येतो — मृदेत पसरलेले लोह ऑक्साइड. सापळा नेमका असा असतो : 'तांबडा म्हणजे लोह, म्हणून ज्या नावातच तांबडा आहे तिच्यातच सर्वाधिक लोह असणार'. तांबड्या मृदा द्वीपकल्पातील प्राचीन स्फटिकमय व रूपांतरित खडकांवर, तुलनेने कमी पर्जन्याच्या प्रदेशात तयार होतात, आणि फरक पाडते तो नेमका हा पर्जन्यच. तिथले निक्षालन अर्धवट राहते, म्हणून सिलिका व क्षार पूर्णपणे वाहून जात नाहीत आणि लोह-ॲल्युमिनिअमची ऑक्साइडे धातुक म्हणता येईल इतकी कधीच एकवटत नाहीत; मृदा तांबडी असते, पण जांभी नसते. या मृदा तुलनेने सच्छिद्र असतात आणि तमिळनाडू, कर्नाटकचा पूर्व भाग, आंध्र, तेलंगण, ओडिशा व मध्य प्रदेशाच्या काही भागांत मोठ्या क्षेत्रावर त्यांची लागवड होते. रंगावरून रसायन ठरवण्याऐवजी मृदा कोणत्या क्रियेतून तयार झाली ते विचारा, म्हणजे हा पर्याय आपोआप बाजूला पडतो.
• (2)रेगूर मृदा — काळी कापसाची मृदा असलेला रेगूर हा महाराष्ट्रातील उमेदवाराला विशेष मोहात पाडतो, कारण राज्याच्या बहुतांश भागात पायाखाली तीच मृदा असते आणि तिच्यात लोह खरोखर असते — चुना, मॅग्नेशिया, ॲल्युमिना व पालाश यांच्यासह, आणि हे सर्व दख्खनच्या लाव्हा-बेसाल्टकडून वारशाने आलेले असते. पण काळ्या मृदेतील हे घटक बहुतांशी तिच्या मृत्तिका खनिजांत बांधलेले असतात; त्यामुळेच तिची ओलावा धरून ठेवण्याची विलक्षण क्षमता, वाळल्यावर पडणाऱ्या खोल भेगा आणि 'स्वतःची नांगरणी स्वतः करणारी मृदा' अशी तिची ख्याती. ते घटक मुक्त ऑक्साइड म्हणून एकवटलेले नसतात, आणि रेगूरपासून बॉक्साइट तयार होत नाही. रेगूरची ओळख रासायनिक नसून भौतिक आहे : बारीक कण, जास्त ओलावा धरणे, भेगा पडणे आणि सिंचनाशिवायही कापूस पिकवण्याची क्षमता. प्रश्न लोह व बॉक्साइट या दोन्हींविषयी विचारतो, आणि दुसऱ्या भागावर रेगूर पूर्णपणे अपयशी ठरतो.
• (4)गाळाची मृदा — गाळाची मृदा हा विदारणाचा अवशेषच नाही, आणि तिची रासायनिक जडणघडण विचारात घेण्याआधीच एवढ्या एका मुद्द्यावर ती बाद होते. ती वाहून आणलेली सामग्री आहे — नद्यांनी वरून आणलेला गाळ, वाळू व मृत्तिका, जी त्यांच्या मैदानांवर व त्रिभुज प्रदेशांत पसरते — म्हणून तिची घडण ती आज जिथे आहे तिथल्या रासायनिक बदलांतून नव्हे, तर दूरच्या पाणलोट क्षेत्रातील खडकांतून ठरते. लोह व ॲल्युमिनिअमची ऑक्साइडे एकवटवणारे दीर्घकाळचे जागच्या जागी होणारे निक्षालन तिच्या इतिहासात कोठेच येत नाही. गाळाच्या मृदेत सामान्यतः पालाश, स्फुरद व चुना पुरेसा असतो आणि नत्र व सेंद्रिय पदार्थ कमी असतात; उत्तरेकडील मैदाने व द्वीपकल्पीय नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश व्यापणारी ही भारतातील सर्वात विस्तृत व सर्वात उत्पादक मृदा आहे. तिचे महत्त्व शेतीचे आहे, खनिजांचे नाही.

भारतीय मृदांचे वर्गीकरण त्या कशा तयार झाल्या यावर आधारलेले आहे, आणि तेच लक्षात ठेवले की त्यांचे गुणधर्म वेगळे पाठ करावे लागत नाहीत. गाळाची मृदा वाहतुकीतून तयार होते — नद्या दुसरीकडून सामग्री आणून टाकतात. काळी म्हणजे रेगूर मृदा जागच्या जागी होणाऱ्या विदारणातून तयार होते, पण मूळ खडक दख्खनचा बेसाल्ट असल्याने तिच्यात लोह, ॲल्युमिना, चुना व मॅग्नेशिया वारशाने येतात आणि ते मृत्तिका खनिजांत बांधलेले राहतात; त्यामुळे ती ओलावा धरते, वाळल्यावर भेगाळते आणि कापसासाठी उपयुक्त ठरते. तांबडी मृदा प्राचीन स्फटिकमय खडकांच्या विदारणातून तयार होते; तिचा रंग लोह ऑक्साइडचा असतो, पण पर्जन्य मर्यादित असल्याने निक्षालन अर्धवट राहते. जांभी मृदा या साखळीचे टोक आहे : उच्च तापमान, जोरदार मोसमी पाऊस आणि ओला-कोरडा असा तीव्र आलटापालट यामुळे निक्षालन इतके पुढे जाते की सिलिका व क्षार निघून जातात आणि मागे उरतात ती लोह व ॲल्युमिनिअमची ऑक्साइडे. या क्रियेला जांभीकरण म्हणतात, आणि तिचे अंतिम टोक म्हणजे बॉक्साइट — ॲल्युमिनिअमचे प्रमुख धातुक. 'जांभा' या नावाचा उगम वीट या अर्थाच्या लॅटिन later शब्दात आहे, कारण ही सामग्री कापून काढलेले ठोकळे हवेत उघडे पडले की टणक होतात; कोकणात व पश्चिम किनारपट्टीवर हाच जांभा दगड पूर्वापार बांधकामासाठी वापरला जातो. शेतीच्या दृष्टीने मात्र जांभी मृदा आम्लधर्मी असते आणि नत्र, स्फुरद, पालाश, चुना व सेंद्रिय पदार्थ यांत गरीब असते, म्हणून तिला भरपूर खत लागते; उतार व पाऊस अनुकूल असेल तिथे ती काजू, चहा, कॉफी व रबर पेलते.

मृदांवरचे प्रश्न एमपीएससीच्या भूगोल विभागात ठरलेले असतात आणि ते सहसा एका मृदेचे एक ठळक वैशिष्ट्य देऊन नाव विचारतात — रंग, मूळ खडक, पीक, रासायनिक कमतरता किंवा इथल्यासारखे खनिजाचे प्रमाण. या प्रश्नात निर्णायक शब्द 'बॉक्साइट' हा आहे. लोह अनेक मृदांत असते आणि नुसत्या लोहावरून तांबडी व जांभी यांच्यात निवड करता येत नाही; पण बॉक्साइट फक्त जांभीकरणातूनच तयार होतो, म्हणून तो शब्द दिसताच उत्तर एकाच पर्यायावर स्थिरावते. अशा प्रकारे प्रत्येक प्रश्नात 'निर्णायक शब्द कोणता' हे शोधण्याची सवय मृदेच्या संपूर्ण गटासाठी उपयोगी पडते. दुसरी नोंद महाराष्ट्रापुरती आणि म्हणूनच इथल्या उमेदवारासाठी महत्त्वाची : राज्याच्या अंतर्गत पठारावर रेगूर पसरलेली असल्याने ती सवयीने उत्तर म्हणून सुचते, पण पश्चिम घाटाचे माथे व कोकणाचा काही भाग जांभी मृदेने व्यापलेले आहेत — साताऱ्यातील कास पठार हे त्यातले सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण. एकाच राज्यात दोन पूर्णपणे वेगळ्या मृदा शेजारीशेजारी असणे हे पर्जन्य व उंची यांतील फरकाचे थेट फळ आहे, आणि आयोग नेमक्या याच शेजारावर प्रश्न बांधते. तिसरी सवय म्हणजे रंगावरून रसायन न ठरवणे; तांबडी व जांभी दोन्ही तांबूस दिसतात, फरक निक्षालन किती पुढे गेले यात आहे.

• जांभी मृदा उच्च तापमान व जोरदार मोसमी पर्जन्य आणि ओल्या-कोरड्या काळांच्या आलटापालटीत तयार होते; तीव्र निक्षालनाने सिलिका व चुना वाहून जातो आणि लोह व ॲल्युमिनिअमच्या ऑक्साइडांनी समृद्ध अवशेष मागे राहतो — या क्रियेला जांभीकरण म्हणतात.
• ॲल्युमिनिअमचे प्रमुख धातुक असलेला बॉक्साइट हा जांभीकरणातून तयार झालेला निक्षेप आहे, म्हणूनच भारतातील बॉक्साइट काळ्या किंवा गाळाच्या मृदेच्या प्रदेशात नव्हे तर पठारी पृष्ठभाग व डोंगरमाथ्यांवरील जांभी प्रदेशात काढला जातो.
• 'लॅटराइट' हे नाव वीट या अर्थाच्या लॅटिन later शब्दावरून आले आहे, कारण ही सामग्री कापून केलेले ठोकळे हवेत उघडे पडल्यावर टणक होतात; कोकणात व पश्चिम किनारपट्टीवर जांभा दगड पूर्वापार बांधकामासाठी वापरला जातो.
• जांभी मृदा आम्लधर्मी असून नत्र, स्फुरद, पालाश, चुना व सेंद्रिय पदार्थ यांत गरीब असते, म्हणून तिला भरपूर खत लागते; उतार व पर्जन्य अनुकूल असेल तिथे ती काजू, चहा, कॉफी व रबर ही पिके पेलते.
• महाराष्ट्रात उत्तर पश्चिम घाटाचे पठारी माथे व कोकणाचा काही भाग जांभी मृदेने व्यापलेले आहेत — साताऱ्यातील कास पठार हे सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण — तर अंतर्गत पठारावर दख्खनच्या बेसाल्टपासून तयार झालेली रेगूर मृदा पसरलेली आहे.

• रंगावरून रसायन ठरवणे — तांबडी व जांभी दोन्ही तांबूस दिसतात, पण निक्षालन किती पुढे गेले यावरून त्यांचे रासायनिक स्वरूप वेगळे होते
• महाराष्ट्रात रेगूर सर्वत्र आहे या सवयीने मृदेचा कोणताही प्रश्न रेगूरकडे वळवणे; बॉक्साइट व लोहाचे समृद्धीकरण रेगूरचे वैशिष्ट्य नाही
• गाळाची मृदा सर्वात सुपीक आहे म्हणून ती सर्वच बाबतीत 'सर्वाधिक' असेल असे मानणे; ती वाहून आणलेली मृदा असल्याने खनिज समृद्धीकरणाचा प्रश्नच येत नाही
• जांभी मृदा खनिजांनी समृद्ध म्हणजे शेतीसाठीही समृद्ध असे समजणे — प्रत्यक्षात ती आम्लधर्मी व अन्नद्रव्यांत गरीब असते

मृदेवरील प्रश्न एमपीएससी तीन आकारांत विचारते. पहिला : मृदेचे एक वैशिष्ट्य देऊन नाव विचारणे — रंग, मूळ खडक, ओलावा धरण्याची क्षमता, कमतरता असलेले अन्नद्रव्य किंवा इथल्यासारखे खनिजाचे प्रमाण. दुसरा : मृदा व पीक, किंवा मृदा व प्रदेश अशा जोड्या जुळवायला सांगणे. तिसरा : निर्मितीच्या क्रियेवर थेट प्रश्न — जांभीकरण, क्षारीकरण किंवा मृदेची धूप. तिन्ही आकारांत निर्णायक ठरते ती एकच गोष्ट : मृदा वाहून आणलेली आहे की जागच्या जागी विदारणातून तयार झालेली, आणि जागच्या जागी असेल तर निक्षालन किती पुढे गेले. या दोन प्रश्नांची उत्तरे माहीत असली की रंग, पीक व कमतरता आपोआप जुळतात. महाराष्ट्राच्या संदर्भात आयोग विशेषतः कोकणातील जांभी आणि पठारावरील रेगूर यांच्या शेजारावर प्रश्न बांधते, म्हणून राज्याचा मृदा-नकाशा पर्जन्याच्या नकाशाशेजारी ठेवून पाहिला की या गटातले प्रश्न सोपे होतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जांभी मृदेच्या निर्मितीत तीव्र निक्षालनामुळे प्रामुख्याने कोणते घटक वाहून जातात ?

  • (a)लोह व ॲल्युमिनिअमची ऑक्साइडे
  • (b)सिलिका व चुना
  • (c)मृत्तिका खनिजे व सेंद्रिय पदार्थ
  • (d)वाळू व खडे

  उत्तर(2) सिलिका व चुना — जांभीकरणात झिरपणारे पाणी अधिक विद्राव्य असलेले घटक, म्हणजे सिलिका, चुना व बहुतेक क्षार, विरघळवून वाहून नेते; लोह व ॲल्युमिनिअमची ऑक्साइडे त्या परिस्थितीत जवळजवळ अविद्राव्य असल्याने मागे राहतात आणि म्हणूनच त्यांचे प्रमाण वाढते. वाहून जाणारे व मागे उरणारे घटक उलटे समजणे ही या प्रश्नातील नेहमीची चूक आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  साताऱ्यातील कास पठाराच्या माथ्यावर आढळणारी मृदा कोणती ?

  • (a)रेगूर मृदा
  • (b)गाळाची मृदा
  • (c)जांभी मृदा
  • (d)वाळवंटी मृदा

  उत्तर(3) जांभी मृदा — पश्चिम घाटाच्या माथ्यावर भरपूर पाऊस, उच्च तापमान आणि ओला-कोरडा आलटापालट असल्याने तिथे तीव्र निक्षालन होते व जांभी मृदा तयार होते; कास पठाराचा उथळ मृदेचा थर आणि तिथले हंगामी फुलांचे पठार याच जांभी पृष्ठभागावर आहे. महाराष्ट्राच्या अंतर्गत पठारावर मात्र दख्खनच्या बेसाल्टपासून तयार झालेली रेगूर मृदा पसरलेली आहे.