पश्चिम राजस्थानाच्या प्रदेशात चुनखडक, जिप्सम आणि खनिज मीठाचे साठे वितरीत झालेले आहेत. खालीलपैकी कोणती कारणे या खनिजांच्या साठ्यांच्या वितरणास कारणीभूत आहेत ? a. पर्मोकार्बोनिफेरस युगात पश्चिम राजस्थानचा भाग समुद्राच्या पाण्याखाली होता. b. पश्चिम राजस्थानाच्या प्रदेशात पर्जन्याचे प्रमाण कमी आहे. c. पश्चिम राजस्थानाच्या प्रदेशात हवामान उष्ण व कोरडे आहे. d. पश्चिम राजस्थानाच्या प्रदेशात वनाच्छादाना खालील क्षेत्र अत्यल्प आहे.
- (1)फक्त a बरोबर आहे
- (2)फक्त a आणि b बरोबर आहेत
- (3)a, b आणि c बरोबर आहेत
- (4)फक्त d बरोबर आहे
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'फक्त a बरोबर आहे'. विधाने वाचण्याआधी प्रश्नाचे वाक्य वाचा : चुनखडक, जिप्सम व खनिज मीठ यांचे साठे तिथे 'वितरीत' होण्यास, म्हणजे तिथे असण्यास, कोणती कारणे कारणीभूत आहेत असे विचारले आहे. खनिज साठ्याचे कारण म्हणजे ते खनिज तिथे आणून ठेवणारी घटना; आणि त्या प्रकारचे विधान इथे फक्त a हेच आहे. चुनखडक हा प्रामुख्याने कॅल्शियम कार्बोनेटचा बनलेला गाळाचा खडक आहे — तो सागरतळावर सागरी जीवांच्या चुनखडीयुक्त अवशेषांतून आणि समुद्राच्या पाण्यातून चुन्याच्या रासायनिक अवक्षेपणातून साचतो. जिप्सम म्हणजे कॅल्शियम सल्फेट, आणि तो बाष्पीभवनजन्य निक्षेप आहे : खारे पाणी आटले की त्यातून तो स्फटिकरूपाने बाहेर पडतो, म्हणूनच जिप्समचे थर पूर्वीचे उथळ समुद्र, खाड्या व मिठागर-सपाट्या दाखवतात. खनिज मीठही याच कुळातले. म्हणजे तिन्ही पदार्थ मुळात समुद्राच्या पाण्याचा अवशेष आहेत, आणि वाळवंटाखाली ते सापडणे हाच 'हे वाळवंट पूर्वी सागरतळ होते' या दाव्याचा पुरावा ठरतो. विधान a नेमके तेच सांगते — पश्चिम राजस्थान समुद्राच्या पाण्याखाली होता. पेपर त्याला पर्मोकार्बोनिफेरस युग जोडतो, पण विधानाचे बळ त्या कालनिर्देशात नसून बुडालेपणात आहे. विधाने b, c आणि d ही आजच्या पश्चिम राजस्थानची पूर्णपणे खरी वर्णने आहेत : तिथे पर्जन्य खरोखर कमी पडतो, हवामान खरोखर उष्ण व कोरडे आहे, आणि वनाच्छादन खरोखर अत्यल्प आहे. तरीही यांपैकी एकही साठ्यांचे कारण नाही. आजचा पाऊस आणि आजचे तापमान खडक साचवू शकत नाही; हे थर भूवैज्ञानिक कालखंडात, आजचे हवामान अस्तित्वातही येण्यापूर्वी साचलेले आहेत. कोरडेपणाबाबत एक स्पष्टीकरण मात्र प्रामाणिकपणे नोंदवावे लागते : या प्रदेशातील प्लाया सरोवरांत पृष्ठभागावर मीठ साचण्यास कोरडेपणा खरोखर मदत करतो, कारण बाष्पीभवनाने पाणी उडून जाते आणि त्याने वाहून आणलेले क्षार मागे राहतात. पण मीठ एकवटवणे आणि मीठ निर्माण करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत; बाष्पीभवन ते गोळा करण्याआधी ते क्षार खडकांत व भूजलात असावेच लागतात — आणि तिथे स्पष्टीकरण पुन्हा विधान a मधल्या सागरी उगमाकडेच येते. म्हणून टिकते ते फक्त विधान a, आणि उत्तर पर्याय (1).
- (2)फक्त a आणि b बरोबर आहेत — हा पर्याय विधान a ठेवून त्यात विधान b — कमी पर्जन्य — जोडतो. विधान b खरे आहे : राजस्थानचा अगदी पश्चिम भाग भारतातील सर्वात कोरड्या पट्ट्यांपैकी एक आहे, कारण अरवली रांग नैर्ऋत्य मान्सूनच्या अरबी समुद्र शाखेच्या आडवी उभी न राहता तिला साधारण समांतर धावते, त्यामुळे ती वारे वर उचलून त्यांचा ओलावा पाडायला भाग पाडत नाही; आणि बंगालच्या उपसागराची शाखा तोपर्यंत खूप दूर व थकलेली असते. पण खरे असणे आणि लागू असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि 'कोणती कारणे कारणीभूत आहेत' अशा प्रश्नात सर्वात जास्त वेळा चूक होते ती नेमकी इथे : उमेदवार प्रत्येक विधान खरे आहे का एवढेच तपासतो, ते खरे निघते, आणि तो ते उत्तरात घेतो. प्रश्न मात्र खरेपणाची नव्हे तर कार्यकारणाची चाचणी घेतो. प्रत्येक विधानाला 'याने चुनखडक जमिनीत आणून ठेवला असता का' असे विचारा — आजचा कमी पाऊस तसे करू शकतच नाही, कारण हे थर भूवैज्ञानिक कालखंडात, पूर्णपणे वेगळ्या परिस्थितीत साचले आहेत.
- (3)a, b आणि c बरोबर आहेत — इथे b आणि c ही दोन्ही विधाने जोडली आहेत, आणि c — उष्ण व कोरडे हवामान — b च्याच कारणाने बाद होते, फक्त अधिक उघडपणे, कारण तो त्याच कोरडेपणाचाच तापमानाच्या भाषेतील पुनरुच्चार आहे. उष्ण कोरड्या हवामानामुळे बाष्पीभवन वाढते, मृदेचा थर पातळ राहतो, प्लाया तळांवर मिठाचे कवच धरते आणि वनस्पती विरळ होतात; पण त्यामुळे चुनखडक व जिप्समचे थर तयार होत नाहीत — ते सागरी गाळाचे निक्षेप आहेत. पर्यायसंचाची रचना कशी केली आहे तेही पाहण्यासारखे आहे : पर्याय (1), (2) आणि (3) मिळून a, मग a व b, मग a, b व c अशी शिडी तयार होते आणि प्रत्येक पायरीवर एक खरे पण असंबद्ध विधान वाढते. अशा आकाराची शिडी हा आयोगाचा नेहमीचा मार्ग आहे — विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देणाऱ्या विधानापाशी उमेदवार थांबतो, की प्रत्येक विधान बरोबर वाटते म्हणून तो शिडी चढतच राहतो, हे यातून तपासले जाते.
- (4)फक्त d बरोबर आहे — विधान a टाकून देणारा हा एकमेव पर्याय आहे, आणि त्याबरोबर मुळात कारण सांगणारे एकमेव विधानही टाकले जाते. विधान d — वनाच्छादनाखालील क्षेत्र अत्यल्प आहे — हे स्वतंत्र तथ्य नसून विधाने b व c मधल्या कोरडेपणाचा परिणाम आहे, म्हणजे ते भूवैज्ञानिक कारणापासून दोन पावले लांब आहे. त्यात एक प्रामाणिक निरीक्षण मात्र दडलेले आहे : विरळ वनस्पती आणि उघडा खडक यांमुळे खनिज थर शोधणे, त्यांचे नकाशे करणे आणि उत्खनन करणे खूप सोपे होते, म्हणून विरळ आच्छादनाचा साठ्याच्या उपशाशी खरा संबंध आहे. पण प्रश्न 'हे साठे तिथे का आहेत' असा आहे, 'त्यांचे उत्खनन तिथे सोयीचे का आहे' असा नाही; ही अदलाबदल स्वीकारणारा उमेदवार छापलेल्या प्रश्नाऐवजी वेगळ्याच प्रश्नाचे उत्तर देतो. पेपरात हे विधान 'वनाच्छादाना खालील' असे तुटक छापले आहे; अर्थ मात्र स्पष्ट आहे.
खनिजांचे स्थान भूगर्भरचनेवर ठरते, आजच्या हवामानावर नव्हे, आणि या दोहोंत प्रचंड कालांतर आहे. चुनखडक, जिप्सम व शैलमीठ हे गाळाच्या खडकांच्या कुळातले, आणि त्यातही पाण्यात व पाण्यापासून तयार होणाऱ्या गटातले आहेत. चुनखडक सागरतळावर साचतो — काही अंशी सागरी जीवांच्या शिंपल्या व सांगाड्यांपासून आणि काही अंशी कॅल्शियम कार्बोनेटच्या थेट रासायनिक अवक्षेपणातून. जिप्सम व शैलमीठ हे बाष्पीभवनजन्य निक्षेप आहेत : उथळ समुद्र, खाडी किंवा बंदिस्त द्रोणी आटू लागली की पाणी अधिकाधिक खारे होत जाते आणि त्यातील विरघळलेले क्षार ठरावीक क्रमाने स्फटिकरूप घेतात — कमी विद्राव्य असलेले कॅल्शियम सल्फेट आधी, अधिक विद्राव्य असलेले सोडियम क्लोराईड नंतर. त्यामुळे बाष्पीभवनजन्य निक्षेपांचा जाड थर म्हणजे एखादी उथळ सागरी द्रोणी वारंवार भरली व आटली याची नोंद असते. या तिन्हींना समुद्राचे पाणी लागते, म्हणून समुद्रापासून दूर असलेल्या प्रदेशात ते आढळणे हा भूवैज्ञानिक भूतकाळातील सागरी अतिक्रमणाचा थेट पुरावा ठरतो; भूवैज्ञानिक असे थर आणि त्यांतील सागरी जीवाश्म एकत्र वाचून नाहीशा झालेल्या समुद्राची कहाणी उभी करतात. थरचे वाळवंट हे भारतातील याचे उत्तम उदाहरण — पृष्ठभाग आज कोरडा, पण त्याखाली सागरी गाळाचे थर. म्हणून हा प्रश्न ज्यावर फिरतो तो भेद असा : निर्मितीच्या परिस्थिती प्राचीन व भूवैज्ञानिक असतात, तर आजच्या परिस्थिती उमेदवाराला दिसणारे भूदृश्य वर्णन करतात आणि त्याखाली काय आहे याविषयी काहीच सांगत नाहीत.
सहसंबंध आणि कार्यकारण यांतील फरकावर आयोग प्रश्नांचे एक अख्खे कुटुंब उभे करते, आणि या प्रश्नपत्रिकेतले त्याचे सर्वात स्वच्छ उदाहरण हेच आहे. चार विधाने छापली आहेत; चारही खरी आहेत; उत्तर मात्र फक्त एकच देते. विधाने खरी की खोटी एवढेच तपासत जाणारा उमेदवार चारही बरोबर ठरवेल आणि मग सर्वाधिक विधाने घेणारा पर्याय निवडेल — पर्याय (2) व (3) नेमके त्यासाठीच तिथे ठेवलेले आहेत. ही रचना मोडणारी पद्धत म्हणजे प्रश्नाची नेमकी मागणी तीन-चार शब्दांत कच्च्या कागदावर वर लिहून ठेवणे — इथे 'ही खनिजे तिथे का आहेत' — आणि मग प्रत्येक विधान जगाशी नव्हे तर त्या मागणीशी ताडून पाहणे. भूगोल विभागासाठी उपयोगी दुसरी सवय म्हणजे दोन कालमापने वेगळी ठेवणे. भारताचे खनिज पट्टे, खडकांच्या प्रणाली आणि प्राकृतिक रचना यांविषयीचे प्रश्न भूवैज्ञानिक इतिहासातून सुटतात; पर्जन्य, पिके आणि वस्तिरचना यांविषयीचे प्रश्न आजच्या परिस्थितीतून सुटतात. चुकीच्या कालमापनातून घेतलेले विधान कितीही निर्दोषपणे खरे असले तरी जवळजवळ नेहमीच विचलक असते. या प्रश्नात आणखी एक नोंद : मराठी स्तंभातही विधानांना a, b, c, d हीच रोमन अक्षरे छापली आहेत, अ-ब-क-ड नव्हे, त्यामुळे उत्तराचे पर्यायही तशीच अक्षरे वापरतात.
- चुनखडक हा मुख्यतः कॅल्शियम कार्बोनेटचा बनलेला गाळाचा खडक असून तो सागरतळावर सागरी जीवांच्या चुनखडीयुक्त अवशेषांतून व चुन्याच्या रासायनिक अवक्षेपणातून तयार होतो; समुद्रापासून खूप आत तो आढळणे म्हणजे तो प्रदेश कधीकाळी समुद्राखाली होता याचा पुरावा.
- जिप्सम म्हणजे कॅल्शियम सल्फेट आणि शैलमीठ म्हणजे सोडियम क्लोराईड; दोन्ही बाष्पीभवनजन्य निक्षेप आहेत आणि खारे पाणी आटताना त्यातील क्षार विद्राव्यतेच्या चढत्या क्रमाने स्फटिकरूप घेतात तेव्हा ते साचतात.
- या प्रश्नातील विधान a पश्चिम राजस्थानला पेपरात छापल्याप्रमाणे 'पर्मोकार्बोनिफेरस' युगात समुद्राखाली ठेवते; नेमके वय कोणतेही मानले तरी त्या विधानाचा युक्तिवाद एकच — ही खनिजे सागरी गाळाच्या उगमाची आहेत.
- पश्चिम राजस्थान कोरडा राहतो याचे मुख्य कारण म्हणजे अरवली रांग नैर्ऋत्य मान्सूनच्या अरबी समुद्र शाखेला साधारण समांतर असल्याने तिला वर चढायला भाग पाडत नाही, आणि बंगालच्या उपसागराची शाखा तिथवर पोहोचेपर्यंत बहुतांश संपलेली असते.
- राजस्थानातील सांभर सरोवर हे भारतातील सर्वात मोठे अंतर्गत खारे सरोवर व मिठाचा जुना स्रोत आहे; कोरड्या हवामानातील बाष्पीभवन तिथले मीठ एकवटवते, पण ते मीठ मुळात त्या द्रोणीच्या खडकांतून व भूजलातून आलेले असते.
पर्यायांची शिडी नीट पाहा : आधी फक्त a, मग a व b, मग a, b व c — प्रत्येक पायरीवर एक खरे पण असंबद्ध विधान वाढत जाते, आणि विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देणाऱ्या विधानापाशी उमेदवार थांबतो का एवढेच तपासले जाते. प्लाया सरोवरांत कोरडेपणा मीठ खरोखर एकवटवतो, पण मीठ एकवटवणे म्हणजे ते निर्माण करणे नव्हे; ते क्षार आधीच खडकांत व भूजलात असावे लागतात — आणि तिथे स्पष्टीकरण पुन्हा विधान a कडेच येते.
- 'खरे विधान' आणि 'कारण देणारे विधान' यांची गल्लत करणे — इथे चारही विधाने खरी आहेत, पण साठ्यांचे कारण फक्त एकच देते
- आजच्या हवामानाने भूवैज्ञानिक कालखंडातील खडकनिर्मिती स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करणे; थर आजचे हवामान अस्तित्वात येण्याच्या कितीतरी आधीचे आहेत
- 'कोरडेपणामुळे मीठ साचते' यावरून 'कोरडेपणामुळे मीठ तयार होते' असा उडी मारणे — एकवटवणे व निर्माण करणे या वेगळ्या क्रिया आहेत
- पर्यायांची a → a+b → a+b+c अशी शिडी दिसली की सर्वाधिक विधाने घेणारा पर्याय सुरक्षित मानणे
एमपीएससी अशा प्रश्नांत खनिजाचे नाव देऊन 'ते तिथे का आहे' असे विचारते आणि पर्यायांत आजच्या भूगोलाची खरी वर्णने भरून ठेवते. प्रश्नाचा आकार दोन प्रकारचा असतो : एक, इथल्यासारखा — विधानांची यादी आणि त्यांतून वाढत जाणारी पर्यायशिडी; दुसरा, थेट 'खालीलपैकी कोणते खनिज सागरी गाळाच्या उगमाचे आहे' असा. दोन्हीत निर्णायक ठरते ती एकच सवय : खनिज कोणत्या कुळातले आहे — अग्निजन्य, रूपांतरित की गाळाचे — हे आधी ठरवा, कारण त्यावरून त्याच्या निर्मितीची परिस्थिती आपोआप ठरते. आयोग याच जोडीने दुसरे प्रश्नही विचारते : कोणत्या राज्यात कोणते खनिज, कोणत्या खडकप्रणालीत कोणते खनिज, आणि कोणत्या भूवैज्ञानिक कालखंडात कोणती प्रणाली. भूगोलाच्या विभागात प्राकृतिक व भूवैज्ञानिक प्रश्न आणि हवामान-पीक-वस्ती यांविषयीचे प्रश्न वेगवेगळ्या कालमापनांवर सुटतात, आणि दोन्ही गटांत एकच विधान भ्रम निर्माण करू शकते हे लक्षात ठेवावे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
जिप्सम व शैलमीठ यांसारखे बाष्पीभवनजन्य निक्षेप कोणत्या परिस्थितीत तयार होतात ?
- (a)ज्वालामुखीच्या लाव्हारसाच्या जलद थंड होण्यातून
- (b)उथळ खाऱ्या पाण्याच्या साठ्याचे बाष्पीभवन होऊन त्यातील क्षार स्फटिकरूप घेण्यातून
- (c)खडकांवर उच्च दाब व उष्णतेच्या रूपांतरणातून
- (d)नदीने वाहून आणलेल्या गाळाच्या मुखाजवळील संचयनातून
उत्तर(2) उथळ खाऱ्या पाण्याच्या साठ्याचे बाष्पीभवन होऊन त्यातील क्षार स्फटिकरूप घेण्यातून — म्हणूनच अशा निक्षेपांना बाष्पीभवनजन्य म्हणतात, आणि पाणी आटत जाताना कमी विद्राव्य कॅल्शियम सल्फेट आधी व अधिक विद्राव्य सोडियम क्लोराईड नंतर बाहेर पडते. लाव्हारसापासून अग्निजन्य खडक तयार होतात, दाब व उष्णतेतून रूपांतरित खडक, आणि नदीमुखातील संचयनातून त्रिभुज प्रदेशाचा गाळ — यांपैकी कोणतीही क्रिया जिप्समचे थर देत नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारतातील सर्वात मोठे अंतर्गत खारे सरोवर आणि मिठाचा जुना स्रोत असलेले सांभर सरोवर कोणत्या राज्यात आहे ?
- (a)गुजरात
- (b)राजस्थान
- (c)मध्य प्रदेश
- (d)महाराष्ट्र
उत्तर(2) राजस्थान — जयपूरच्या नैर्ऋत्येस असलेले सांभर हे भारतातील सर्वात मोठे अंतर्गत खारे सरोवर असून तिथून पूर्वापार मीठ काढले जाते. कोरड्या हवामानातील तीव्र बाष्पीभवन तिथले क्षार पृष्ठभागावर एकवटवते, पण ते क्षार मुळात त्या द्रोणीच्या खडकांतून व भूजलातून येतात; गुजरातचे मोठे मिठागर कच्छच्या रणात व किनारपट्टीवर आहेत, अंतर्गत सरोवरात नाही.