MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 22 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — विश्वकोष. हा आकलनाचा नव्हे तर श्रेयनिर्देशाचा प्रश्न आहे : प्रश्नात छापलेली व्याख्या ही पर्यावरणाची एक रूढ व्याख्या आहे, आणि आयोगाची किल्ली ती विश्वकोषाच्या नावावर लावते; म्हणजे उमेदवाराने व्याख्येबरोबर तिचा स्रोतही लक्षात ठेवला आहे का, एवढेच इथे तपासले जाते. तरीही वाक्य नीट वाचण्यासारखे आहे, कारण त्याची रचनाच सांगते की ते एखाद्या तज्ज्ञाच्या लेखणीतले नसून सर्वसाधारण संदर्भग्रंथातले वाटते. एका वाक्यात तीन गोष्टी एकत्र येतात. 'सर्व परिस्थिती, तिची कारकें व त्यांचा प्रभाव' ही मुद्दाम केलेली तिहेरी मांडणी आहे — परिस्थिती म्हणजे सजीवाभोवतीच्या अवस्था, जसे तापमान, आर्द्रता, प्रकाश व क्षारता; कारकें म्हणजे प्रत्यक्ष क्रिया करणारे घटक, म्हणजे भौतिक, रासायनिक व जैविक कारक, इतर सजीव आणि माणूसही; आणि प्रभाव म्हणजे त्या कारकांनी घडवलेले परिणाम. या तीन शब्दांमुळे सजीवाबाहेरचे काहीही व्याख्येबाहेर उरत नाही. दुसरे, 'जीवन, वाढ, विकास व मृत्यु' या शब्दांनी सजीवाचा एखादा टप्पा नव्हे तर संपूर्ण आयुष्य व्यापले जाते; त्यामुळे 'परिसराचा परिणाम फक्त वाढीच्या काळापुरता असतो' ही संकुचित समजूत आधीच बाद होते. तिसरे, 'सजीवांच्या किंवा जीवसमूहांच्या' असे म्हणून व्याख्या एकट्या सजीवापुरती न ठेवता समूहाच्या पातळीवरही तोच दावा करते. आता तितकेच महत्त्वाचे — ही व्याख्या काय करत नाही ते पाहा. ती कोणतीही यंत्रणा सांगत नाही आणि घटकांची यादीही देत नाही. जैविक-अजैविक अशी विभागणी करत नाही, परिसंस्था हा शब्द वापरत नाही, आणि हा परिणाम नेमका कसा पोहोचतो याविषयी काहीच दावा करत नाही. सर्वसमावेशक असूनही तांत्रिक बांधिलकी टाळणे ही विश्वकोषीय नोंदीची खूण असते, आणि याच प्रकारच्या प्रश्नांसाठी हा एक उपयोगी अंगठ्याचा नियम आहे : परिसंस्था, अधिवास किंवा निकेत अशा तांत्रिक संज्ञेभोवती बांधलेली व्याख्या बहुधा एखाद्या शास्त्रज्ञाच्या नावावर असते, तर सर्व काही आत घेणारी पण काहीच स्पष्ट न करणारी व्याख्या बहुधा संदर्भग्रंथाची असते. एक गोष्ट प्रामाणिकपणे नोंदवली पाहिजे : मराठी स्तंभात पर्याय (1) फक्त 'विश्वकोष' एवढाच छापला आहे — कोणता विश्वकोष, कोणाचा, कोणत्या वर्षीचा, हे पेपर सांगत नाही (इंग्रजी स्तंभात तिथे 'Universal Encyclopedia' असे छापले आहे). आयोगाने नेमक्या कोणत्या संदर्भग्रंथाकडे बोट दाखवले आहे हे पडताळता आले नाही, म्हणून त्याविषयी इथे कोणताही दावा केलेला नाही; किल्ली पर्याय (1) वर आहे एवढेच निश्चित.

• (2)ब्रिटानिका विश्वकोष — पेपरात हे नाव मराठीत 'ब्रिटानिका' असे छापले आहे (इंग्रजी स्तंभात 'Britanica', एका 'n' सह) आणि अभिप्रेत ग्रंथ अर्थातच एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — इंग्रजीतील सर्वात प्रसिद्ध सर्वसाधारण विश्वकोष. हीच प्रसिद्धी हा सापळा आहे. एखादी व्याख्या 'विश्वकोषाची' आहे असे म्हटले की डोक्यात पहिले नाव ब्रिटानिकाचेच येते, आणि अंदाजाने उत्तर देणारा उमेदवार तिकडेच वळतो. छापील वाक्यातून हा वाद मिटत नाही, कारण दोन सर्वसाधारण संदर्भग्रंथ पर्यावरणाची व्याख्या याच सर्वसमावेशक ढंगात करतील; हा पर्याय बाजूला काढता येतो तो फक्त स्रोत लक्षात असल्यामुळे, आणि प्रश्न नेमके तेच तपासतो. इंग्रजी स्तंभातील शुद्धलेखनाची चूक एक क्षण नोंदवावी, त्यापेक्षा जास्त नाही — या संपूर्ण प्रश्नपत्रिकेत आयोग परकीय नावे सैलपणे छापते, म्हणून ओळख छापलेल्या अक्षरांवर नव्हे तर अभिप्रेत ग्रंथावर किंवा व्यक्तीवर आधारावी लागते.
• (3)ए. सी. टान्सले — आद्याक्षरे चुकीची छापली आहेत : हे शास्त्रज्ञ ए. जी. टान्सले, म्हणजे सर आर्थर जॉर्ज टान्सले — ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ, ज्यांनी 1935 साली सजीवांचा समुदाय आणि त्यांच्या अधिवासातील भौतिक घटक यांच्या एकत्रित रचनेसाठी 'परिसंस्था' (ecosystem) ही संज्ञा वापरात आणली, आणि जे ब्रिटिश इकॉलॉजिकल सोसायटीचे पहिले अध्यक्ष होते. तीन चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात आकर्षक आहे, कारण या विषयातील खरा अधिकारी असलेले हे एकमेव नाव आहे; नाव माहीत असलेल्या उमेदवाराला पर्यावरणाची कोणतीही व्याख्या त्यांच्याच नावावर लावण्याचा मोह होतो. पण प्रश्नातील मजकूरच त्याविरुद्ध जातो. टान्सले यांचे योगदान एक तांत्रिक संकल्पना होते, आणि त्यांची व्याख्या ती संकल्पना नाव घेऊन सांगेल अशी अपेक्षा असते; इथे छापलेल्या वाक्यात परिसंस्था, अधिवास किंवा सजीव व परिसर यांच्यातील देवाणघेवाण यांपैकी काहीच येत नाही — आणि तीच त्यांच्या कामाची मध्यवर्ती कल्पना आहे.
• (4)जॅकी स्मिथ — या अभ्यासक्रमाचा आधार असलेल्या पर्यावरण-अभ्यासाच्या साहित्यात पर्यावरणाची कोणतीही प्रमाण व्याख्या या नावावर आढळत नाही, आणि पर्यायासोबत कसलाही तपशीलही दिलेला नाही — ना विषय, ना ग्रंथ, ना काळ; म्हणजे या व्यक्तीला कोठे बसवावे हे ठरवण्यासारखे उमेदवाराच्या हाती काहीच लागत नाही. अशा रचनेचे पर्याय भरतीचे असतात : ते उत्तरासाठी स्पर्धा करत नाहीत, चौथी जागा भरतात. दोन संदर्भग्रंथ आणि एक खरा शास्त्रज्ञ दिल्यावर संच पूर्ण करण्यासाठी आयोगाला चौथे नाव लागतेच. तरीही असा पर्याय सवयीने फेकून देण्याऐवजी त्याला क्षणभर विचार द्यावा, कारण अपरिचित नाव कधीकधी उमेदवाराने न भेटलेला खरा अधिकारीही असू शकते; शिस्त एवढीच की 'या नावाला कोणते काम जोडता येते का' असे विचारावे — इथे तसे काहीच जोडता येत नाही.

या अभ्यासक्रमात 'पर्यावरण' म्हणजे सजीवाच्या बाहेरचे आणि त्याच्यावर क्रिया करणारे सर्व काही. प्रमाण मांडणीत त्याचे दोन भाग केले जातात — अजैविक घटक, म्हणजे हवा, पाणी, मृदा, प्रकाश, तापमान आणि त्यांची रासायनिक जडणघडण; आणि जैविक घटक, म्हणजे ज्यांच्यासोबत सजीव आपला परिसर वाटून घेतो त्या वनस्पती, प्राणी व सूक्ष्मजीव — त्यात स्पर्धक, भक्षक व परजीवी हे त्याच्या आयुष्यावर सर्वात थेट परिणाम करणारे. मानवी कृती अनेकदा तिसरा, मानवजन्य घटक म्हणून वेगळी काढली जाते, कारण तिचा आवाका व वेग इतर कोणत्याही जैविक प्रभावासारखा नाही. या गाभ्याभोवती काही संज्ञा आहेत ज्यांची सहज गल्लत होते आणि नेमकी त्याच कारणाने त्या विचारल्या जातात : परिस्थितिकी (ecology) म्हणजे सजीव व त्यांचा परिसर यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास, आणि हा शब्द अर्न्स्ट हेकेल यांनी 1866 साली वापरात आणला; परिसंस्था (ecosystem) ही टान्सले यांची 1935 सालची संज्ञा — सजीवांचा समुदाय आणि ज्या भौतिक परिसराशी तो पदार्थ व ऊर्जेची देवाणघेवाण करतो तो परिसर, हे मिळून तयार होणारे कार्यात्मक एकक; अधिवास (habitat) म्हणजे सजीव ज्या ठिकाणी राहतो ते ठिकाण, तर निकेत (niche) म्हणजे तिथे तो बजावत असलेली भूमिका, म्हणून दोन प्रजाती एकच अधिवास वाटून घेऊ शकतात पण एकच निकेत कायमस्वरूपी वाटून घेऊ शकत नाहीत; आणि जीवावरण म्हणजे शिलावरण, जलावरण व वातावरण एकमेकांत मिसळतात तिथे तयार होणारा, जिथे मुळात जीवसृष्टी अस्तित्वात आहे असा पातळ पट्टा. इथे छापलेल्या प्रकारचा व्याख्येचा प्रश्न या सगळ्याच्या प्रवेशद्वारावर उभा असतो, म्हणूनच आयोग तो पर्यावरण विभागाच्या सुरुवातीलाच ठेवते.

एमपीएससीचा पर्यावरण विभाग कायदे, करार व चालू घडामोडींकडे वळण्यापूर्वी नियमितपणे व्याख्या व श्रेयनिर्देशाच्या प्रश्नांनी सुरू होतो, आणि पेपरातले हे सर्वात स्वस्त गुण असतात — कारण इथे तर्क करावाच लागत नाही, फक्त प्रमाण व्याख्या स्रोतासह एकदा वाचलेल्या असाव्या लागतात. फायद्याची सवय म्हणजे व्याख्या वाक्य म्हणून नव्हे तर जोडी म्हणून लक्षात ठेवणे : डावीकडे स्रोत, उजवीकडे शब्दरचना, आणि प्रत्येक शब्दरचनेचे वेगळेपण काय आहे याची एक नोंद. वेळेच्या दडपणाखाली आठवण होते ती याच वेगळेपणामुळे, आणि इथले वेगळेपण म्हणजे 'परिस्थिती, कारकें व प्रभाव' ही तिहेरी मांडणी आणि जीवनापासून मृत्यूपर्यंतचा तिचा पल्ला. दुसरी सवय म्हणजे आयोगाच्या छपाईने गोंधळून न जाणे. या प्रश्नपत्रिकेत नावे सर्रास चुकीची छापली आहेत — विश्वकोषाच्या नावातले अक्षर गळालेले, शास्त्रज्ञाचे मधले आद्याक्षर बदललेले — आणि चुकीचे छापले म्हणजे पर्याय चुकीचाच, असे मानणारा उमेदवार ज्या प्रश्नांत नेमका तोच पर्याय किल्लीत आहे तिथे गुण गमावतो. पर्याय वाचताना तो कोणत्या ग्रंथाकडे किंवा व्यक्तीकडे बोट दाखवतो ते पाहावे आणि छपाईकडे दुर्लक्ष करावे. तिसरी नोंद या प्रश्नापुरती : मराठी स्तंभात पर्याय (1) केवळ 'विश्वकोष' आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'Universal Encyclopedia'. म्हणजे मराठीत वाचणाऱ्यासमोर 'कोणतातरी विश्वकोष' विरुद्ध 'ब्रिटानिका विश्वकोष' अशी निवड उभी राहते — आणि तेवढ्यावरून कोणता ग्रंथ अभिप्रेत आहे हे ठरवता येत नाही, त्यामुळे हा प्रश्न मराठी स्तंभात आणखी अधिक स्मरणावर अवलंबून होतो.

• प्रश्नात छापलेली व्याख्या तांत्रिक नसून सर्वसमावेशक आहे : ती परिस्थिती, कारकें व प्रभाव यांना एकत्र घेते, जीवन-वाढ-विकास-मृत्यू असा संपूर्ण पल्ला व्यापते, आणि सजीव व जीवसमूह या दोन्ही पातळ्यांवर तोच दावा करते. आयोगाची किल्ली ती पर्याय (1) 'विश्वकोष' याला जोडते.
• पर्यावरणाचे प्रमाण विश्लेषण अजैविक घटक — हवा, पाणी, मृदा, प्रकाश, तापमान — आणि जैविक घटक — वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव — असे केले जाते; मानवी कृती अनेकदा स्वतंत्र मानवजन्य घटक म्हणून वेगळी मांडली जाते.
• सर आर्थर जॉर्ज टान्सले या ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञांनी 1935 साली 'परिसंस्था' (ecosystem) ही संज्ञा सजीवांचा समुदाय व त्यांच्या अधिवासातील भौतिक घटक यांच्या एकत्रित रचनेसाठी वापरात आणली; ते ब्रिटिश इकॉलॉजिकल सोसायटीचे पहिले अध्यक्षही होते.
• 'परिस्थितिकी' (ecology) हा शब्द जर्मन जीवशास्त्रज्ञ अर्न्स्ट हेकेल यांनी 1866 साली, सजीव व त्यांचा परिसर यांच्यातील संबंधांच्या अभ्यासासाठी वापरात आणला; परिस्थितिकी ही ज्ञानशाखा आहे, तर परिसंस्था हे ती अभ्यासत असलेले एकक.
• अधिवास म्हणजे सजीव जिथे राहतो ते ठिकाण आणि निकेत म्हणजे तिथे तो बजावत असलेली कार्यात्मक भूमिका; जीवावरण म्हणजे शिलावरण, जलावरण व वातावरण यांच्या मिलनातून तयार झालेला, पृथ्वीवर जीवसृष्टी आढळणारा पट्टा.

• पर्यायांतले सर्वात प्रसिद्ध नाव उचलणे — संदर्भग्रंथांत ब्रिटानिका, शास्त्रज्ञांत टान्सले — तर प्रत्यक्षात प्रश्न तर्काने नव्हे तर लक्षात ठेवलेल्या श्रेयनिर्देशानेच सुटतो
• चुकीचे छापलेले नाव म्हणजे बाद पर्याय असे मानणे; या प्रश्नपत्रिकेत नावे सर्रास चुकीची छापली आहेत आणि कधीकधी तोच पर्याय किल्लीत असतो
• परिस्थितिकी आणि परिसंस्था, किंवा अधिवास आणि निकेत यांची गल्लत करणे — याच प्रश्नाभोवती जमणाऱ्या व्याख्याप्रश्नांत हीच चूक सर्वाधिक होते
• अपरिचित व्यक्तिनाव अधिकारवाणीचे वाटते म्हणून तेच उत्तर मानणे, किंवा त्या नावाला कोणते काम जोडता येते का हे न विचारताच ते फेकून देणे

व्याख्या-आणि-श्रेयनिर्देशाचे प्रश्न एमपीएससीच्या पर्यावरण विभागाचा — आणि भूगोल विभागाचाही — ठरलेला भाग आहेत, आणि ते मोजक्याच आकारांत येतात. सर्वात नेहमीचा आकार म्हणजे अवतरणातील व्याख्या छापून 'ही व्याख्या कोणी केली' असे विचारणे, जसे इथे. दुसरा म्हणजे नाव छापून ती व्यक्ती कशासाठी ओळखली जाते असे विचारणे. तिसरा म्हणजे दोन-तीन व्याख्या देऊन त्यांपैकी स्रोताशी बरोबर जुळणारी कोणती हे विचारणे. हे सर्व शुद्ध स्मरणाचे आहेत, वाक्यावरून तर्काने सुटणारे नाहीत, आणि प्रमाण व्याख्यांची स्रोतासह छोटी यादी ठेवणाऱ्या उमेदवाराला ते काही सेकंदांत सुटतात. आयोग एकाच पर्यायसंचात संदर्भग्रंथ आणि व्यक्ती मिसळते हेही लक्षात ठेवावे : उत्तर व्यक्ती नसून ग्रंथही असू शकते, आणि फक्त नावे शोधणारा उमेदवार बरोबर पर्याय स्वतःच नाकारून बसतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सजीवांचा समुदाय व त्यांच्या अधिवासातील भौतिक घटक यांच्या एकत्रित रचनेसाठी 'परिसंस्था' ही संज्ञा 1935 साली कोणी वापरात आणली ?

  • (a)ए. जी. टान्सले
  • (b)अर्न्स्ट हेकेल
  • (c)चार्ल्स एल्टन
  • (d)ई. पी. ओडम

  उत्तर(1) ए. जी. टान्सले — ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ सर आर्थर जॉर्ज टान्सले यांनी 1935 साली हा शब्द मांडला आणि ते ब्रिटिश इकॉलॉजिकल सोसायटीचे पहिले अध्यक्ष होते. अर्न्स्ट हेकेल यांनी त्याआधी 1866 साली 'परिस्थितिकी' हा शब्द सजीव व परिसर यांच्यातील संबंधांच्या अभ्यासासाठी वापरला; चार्ल्स एल्टन अन्नसाखळी व प्राणी-परिस्थितिकीवरील कामासाठी ओळखले जातात; आणि ई. पी. ओडम यांच्या पाठ्यपुस्तकाने परिसंस्थेचा अभ्यास प्रमाण शिक्षणात रुजवला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शिलावरण, जलावरण व वातावरण एकमेकांत मिसळतात तिथे तयार होणाऱ्या, पृथ्वीवरील जीवसृष्टी आढळणाऱ्या पट्ट्याला काय म्हणतात ?

  • (a)बायोम
  • (b)जीवावरण
  • (c)इकोटोन
  • (d)निकेत

  उत्तर(2) जीवावरण — घनरूप भूभाग, पाणी व हवा यांच्या मिलनातून तयार होणारा हा जीवनाधार देणारा थर आहे. बायोम म्हणजे उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने किंवा टुंड्रा यांसारखा वनस्पती व प्राण्यांचा मोठा प्रादेशिक समुदाय; इकोटोन म्हणजे शेजारच्या दोन समुदायांमधील संक्रमणाचा पट्टा; आणि निकेत म्हणजे पृथ्वीवरील कोणताही पट्टा नव्हे, तर सजीव आपल्या अधिवासात बजावत असलेली कार्यात्मक भूमिका.