MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 20 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — किस्टोन. कीस्टोन प्रजाती म्हणजे अशी प्रजाती, जिचा आपल्या जीवसमुदायाच्या रचनेवरील प्रभाव तिच्या संख्येच्या मानाने कितीतरी मोठा असतो; त्यामुळे ती नाहीशी झाली तर परिसंस्थेत होणारा बदल तिच्या संख्येवरून वा वस्तुमानावरून कोणीही अपेक्षा करणार नाही इतका मोठा असतो. हे नाव स्थापत्यातून आलेले आहे आणि उपमा अगदी नेमकी आहे : दगडी कमानीच्या अगदी माथ्यावर बसवला जाणारा पाचरीच्या आकाराचा दगड म्हणजे किस्टोन. तो इतर दगडांहून मोठा नसतो आणि बहुधा सर्वांत शेवटी बसवला जातो, पण तोच काढला की अख्खी कमान कोसळते. ही कल्पना एका प्रयोगातून आली. रॉबर्ट पेन यांनी पॅसिफिकच्या वायव्य किनाऱ्यावरील खडकाळ भागात काम करताना भरती-ओहोटीच्या पट्ट्यातील खडकावरून पिसॅस्टर हा भक्षक तारामासा वारंवार काढून टाकला; भक्षकाचा दाब हटताच शिंपल्यांनी खडक व्यापून टाकला, इतर रहिवाशांना जागाच उरली नाही, आणि तिथल्या प्रजातींची संख्या झपाट्याने घटली. आपल्या प्रबळ स्पर्धकाला आवरून धरत तो तारामासा तो जीवसमुदाय मोकळा ठेवत होता — कीस्टोन प्रजाती नेमके हेच करते. इतर परिचित उदाहरणेही याच वळणाची : समुद्री ऊद समुद्री अर्चिनांची संख्या आवरून धरतात आणि म्हणून केल्पची जंगले टिकतात; हत्ती आपल्या खाण्याने व वावराने जंगल मोकळे करतात आणि गवताळ प्रदेश टिकवतात; उंबरासारखी झाडे जेव्हा इतर काहीच फळत नाही तेव्हा फळतात आणि फळे खाणाऱ्या प्राण्यांच्या अख्ख्या समुदायाला दुष्काळी हंगामातून तारून नेतात. संवर्धनाच्या दृष्टीने याचा व्यवहारी अर्थ असा की प्रजातींची क्रमवारी केवळ संख्येवरून लावता येत नाही — दुर्मीळ असलेली एखादी कीस्टोन प्रजाती वाचवल्याने परिसंस्थेचा जास्त भाग वाचू शकतो. मराठी प्रश्नात 'म्हणतात' या शब्दाआधी रिकाम्या जागेची रेघ छापली आहे, तर इंग्रजी स्तंभात तशी जागा नसून वाक्य 'These are called' नंतर तसेच थांबते.

• (1)निळा दगड — 'निळा दगड' ही परिस्थितिकीतील संज्ञाच नाही. पर्यायांचा संच रंगांनुसार बांधलेल्या चार वर्गांसारखा दिसावा म्हणून तो इथे ठेवला आहे, आणि खरे उत्तर एकच तांत्रिक शब्द असेल तेव्हा उरलेले तीन पर्याय घडवावे लागतात — आयोग तेव्हा हीच युक्ती वापरते. उमेदवाराचा बचाव सोपा आहे : चारांपैकी नेमका कोणता शब्द आपण परिस्थितिकीच्या पुस्तकात कधीतरी वाचला आहे हे पाहावे, आणि उरलेले तीन केवळ रंगाच्या शब्दाने एकमेकांहून वेगळे होतात हेही पाहावे. जिथे तीन पर्याय एका अदलाबदल करता येणाऱ्या घटकाने एकमेकांहून वेगळे होतात, तिथे तेच तीन घडवलेले असतात आणि वेगळा उरणारा पर्याय हाच तपासला जाणारा शब्द असतो. मराठी स्तंभात ही रचना आणखी उघड होते, कारण तीन पर्याय भाषांतरित रंगनावे आहेत आणि चौथा तांत्रिक शब्द जसाच्या तसा लिप्यंतरित केला आहे.
• (2)लाल दगड — 'लाल दगड' हाही परिस्थितिकीतील वर्ग नाही. आययूसीएनची लाल यादी किंवा रेड डेटा बुक अर्धवट आठवणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय खेचू शकतो — त्या दोन्ही गोष्टी खऱ्या आहेत आणि दोन्ही संकटग्रस्त प्रजातींशी संबंधित आहेत, त्यामुळे 'लाल' असा शब्द संवर्धनाच्या शब्दसंग्रहात कुठेतरी बसत असावा असे वाटते. पण लाल यादी प्रजातींचे वर्गीकरण त्यांच्या नामशेष होण्याच्या धोक्यानुसार करते, आणि प्रश्नात वर्णन केलेला प्रमाणाबाहेरचा परिस्थितिकीय प्रभाव ही त्याहून पूर्णपणे वेगळी कल्पना आहे. कीस्टोन प्रजाती विपुल असू शकते किंवा दुर्मीळही, आणि तिचे कीस्टोन असणे तिच्या संवर्धन-दर्जाशी जोडलेले नाही. संकल्पना ओळखण्याऐवजी रंग ओळखणाऱ्याला शिक्षा करणारा हा पर्याय आहे.
• (3)पिवळा दगड — 'पिवळा दगड' हाही परिस्थितिकीतील वर्ग नाही; रंगांच्या मालिकेतला तो तिसरा घडवलेला पर्याय आहे आणि त्याचे काम संचाला चार पर्यायांचे कुटुंब वाटायला लावणे एवढेच आहे. इथे एक बारकावा नोंदवण्याजोगा : इंग्रजी स्तंभात हाच पर्याय 'Yellow stone' असा छापला असून त्या रूपात तो अमेरिकेतील यलोस्टोन या राष्ट्रीय उद्यानाची आठवण करून देतो — जिथे लांडगे परत आणल्यानंतर एल्कच्या संख्येत व वनस्पतींत झालेले बदल परिस्थितिकीच्या वर्गात हमखास शिकवले जातात, आणि तीच खरे तर कीस्टोन भक्षकाची कथा आहे. मराठी स्तंभातील 'पिवळा दगड' या रूपाला ती आठवण चिकटत नाही, त्यामुळे मराठीतून पेपर सोडवणाऱ्यासाठी हा पर्याय केवळ रंगाचा शब्द उरतो. दोन्ही भाषांत मात्र निष्कर्ष एकच : प्रश्नात विचारलेली संकल्पना कमानीतल्या दगडावरून नाव घेते, कोणत्याही उद्यानावरून नव्हे.

परिसंस्थेतील प्रजातींचे महत्त्व त्यांच्या संख्येवरून ठरत नाही, ही कीस्टोन संकल्पनेची मुख्य शिकवण. कीस्टोन प्रजाती अशी असते की तिचा जीवसमुदायाच्या रचनेवरील प्रभाव तिच्या विपुलतेच्या मानाने अवाजवी मोठा असतो; ती काढून टाकली की परिसंस्थेची घडीच बदलते. या कल्पनेचा उगम रॉबर्ट पेन यांच्या प्रयोगात आहे : पॅसिफिकच्या वायव्य किनाऱ्यावरील खडकांवरून त्यांनी पिसॅस्टर हा भक्षक तारामासा काढून टाकल्यावर शिंपल्यांनी सगळा खडक व्यापला आणि प्रजातींची संख्या कोसळली. यावरून दिसते की काही भक्षक प्रबळ स्पर्धकाला आवरून धरतात आणि त्यामुळेच इतर प्रजातींना जागा मिळते. समुद्री ऊद व केल्पची जंगले, हत्ती व गवताळ प्रदेश, उंबरासारखी फळझाडे व फळभक्षी प्राणी ही याच प्रकारची उदाहरणे. या संकल्पनेच्या शेजारी दोन जवळच्या पण वेगळ्या संकल्पना ठेवाव्या लागतात : प्रबळ प्रजाती, जी संख्येने वा वस्तुमानाने मोठी असल्यामुळे परिसंस्थेवर प्रभाव टाकते; आणि संकटग्रस्त प्रजाती, जिचा दर्जा नामशेष होण्याच्या धोक्यावरून ठरतो. कीस्टोन असणे या दोन्हींपासून स्वतंत्र आहे — ते केवळ परिस्थितिकीय प्रभावावरून ठरते. संवर्धनाच्या धोरणात हा फरक निर्णायक ठरतो, कारण मर्यादित साधनांनी कोणती प्रजाती वाचवायची हे तो बदलून टाकतो.

पर्यावरणाच्या भागात एमपीएससी संकल्पनांच्या व्याख्या विचारणारे प्रश्न वारंवार ठेवते, आणि खरा तांत्रिक शब्द एकच असल्याने उरलेले तीन पर्याय आयोगाला घडवावे लागतात. ते घडवण्याची पद्धत लक्षात ठेवण्याजोगी आहे : खऱ्या शब्दातला एक घटक कायम ठेवून दुसरा घटक बदलत नेणे — इथे 'दगड' कायम आणि रंग बदलते. अशी रचना दिसली की जो पर्याय या मालिकेत बसत नाही तोच बहुधा उत्तर असतो. मराठी स्तंभात ही खूण आणखी स्पष्ट होते, कारण तीन पर्याय भाषांतरित रंगनावे आहेत आणि उत्तराचा पर्याय तांत्रिक शब्द म्हणून जसाच्या तसा लिप्यंतरित केला आहे. दुसरा उपयुक्त सराव म्हणजे परिस्थितिकीतील जवळपासच्या संज्ञा एकत्र नोंदवणे — कीस्टोन प्रजाती, प्रबळ प्रजाती, पायाभूत प्रजाती, छत्र प्रजाती, निर्देशक प्रजाती आणि प्रमुख आकर्षक प्रजाती — कारण आयोग यांतल्या एका संज्ञेची व्याख्या देऊन दुसरी संज्ञा पर्यायांत ठेवते. तिसरे म्हणजे प्रत्येक संज्ञेसोबत एक प्रमाणित उदाहरण लक्षात ठेवणे; व्याख्या विसरली तरी उदाहरण आठवले की उत्तर सापडते.

• कीस्टोन प्रजाती म्हणजे जिचा जीवसमुदायाच्या रचनेवरील प्रभाव तिच्या विपुलतेच्या मानाने अवाजवी मोठा असतो, आणि ती नाहीशी झाल्यास परिसंस्थेत तिच्या संख्येवरून अपेक्षित नसलेला मोठा बदल घडतो.
• हे नाव दगडी कमानीच्या माथ्यावरील पाचरीच्या आकाराच्या दगडावरून आले आहे — तो इतर दगडांहून मोठा नसतो, पण तोच काढला की कमान कोसळते.
• ही संकल्पना रॉबर्ट पेन यांच्या प्रयोगातून आली : खडकाळ भरती-ओहोटी पट्ट्यातून पिसॅस्टर हा भक्षक तारामासा काढून टाकल्यावर शिंपल्यांनी खडक व्यापला आणि तिथल्या प्रजातींची संख्या झपाट्याने घटली.
• प्रमाणित उदाहरणांत समुद्री ऊद समुद्री अर्चिनांना आवरून केल्पची जंगले टिकवणे, हत्ती गवताळ प्रदेश व मोकळे जंगल राखणे, आणि उंबरासारखी झाडे दुष्काळी हंगामात फळभक्षी प्राण्यांना पोसणे यांचा समावेश होतो.
• कीस्टोन प्रजातीची व्याख्या तिच्या परिस्थितिकीय प्रभावावरून होते, विपुलतेवरून वा धोक्याच्या दर्जावरून नव्हे — यामुळेच ती प्रबळ वा पायाभूत प्रजातीहून आणि संकटग्रस्त म्हणून नोंदलेल्या प्रजातीहून वेगळी ठरते.

• कीस्टोन प्रजाती म्हणजे परिसंस्थेतील सर्वाधिक संख्येची वा सर्वांत मोठी प्रजाती असे मानणे; व्याख्या प्रभावावरून आहे, विपुलतेवरून नाही
• आययूसीएनच्या लाल यादीची आठवण होऊन 'लाल दगड' हा पर्याय निवडणे — संकटग्रस्त दर्जा आणि कीस्टोन असणे या स्वतंत्र गोष्टी आहेत
• तीन पर्याय केवळ रंगाच्या शब्दाने वेगळे होतात ही रचना लक्षात न घेणे, जिच्यावरून वेगळा उरणारा पर्यायच तपासली जाणारी संज्ञा असल्याचे कळते
• मराठी स्तंभात प्रश्नात रिकाम्या जागेची रेघ आहे तर इंग्रजी स्तंभात ती नाही, हा फरक पाहून गोंधळणे; दोन्हींचा अर्थ एकच आहे

व्याख्या विचारणारे प्रश्न पर्यावरणाच्या भागात सर्वाधिक येतात, आणि त्यांची सोडवणूक दोन प्रकारे करता येते : संकल्पना आठवून, किंवा पर्यायांच्या रचनेवरून. दुसरी पद्धत संकल्पना नीट आठवत नसताना उपयोगी पडते — आयोगाला खऱ्या तांत्रिक शब्दाभोवती तीन खोटे पर्याय घडवावे लागतात, आणि ते घडवताना खऱ्या शब्दाचा एक भाग कायम ठेवून दुसरा बदलण्याची पद्धत वापरली जाते; त्यामुळे मालिकेत न बसणारा पर्याय उठून दिसतो. मराठी माध्यमातून पेपर सोडवणाऱ्यासाठी आणखी एक खूण असते : तांत्रिक संज्ञा बहुधा लिप्यंतरित केलेली असते तर घडवलेले पर्याय भाषांतरित असतात. संकल्पनेच्या पातळीवर तयारी करताना कीस्टोन, प्रबळ, छत्र व निर्देशक अशा जवळच्या संज्ञा एकत्र, प्रत्येकीच्या एका ठसठशीत उदाहरणासह लक्षात ठेवाव्यात, कारण आयोग एका संज्ञेची व्याख्या देऊन दुसरी संज्ञा पर्यायांत ठेवण्याचा डाव नियमित खेळते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कीस्टोन प्रजातीची संकल्पना ज्या प्रयोगातून पुढे आली, त्यात रॉबर्ट पेन यांनी खडकाळ किनाऱ्यावरून कोणता जीव काढून टाकला होता ?

  • (a)पिसॅस्टर हा भक्षक तारामासा
  • (b)समुद्री ऊद
  • (c)शिंपले
  • (d)केल्प वनस्पती

  उत्तर(a) पिसॅस्टर हा भक्षक तारामासा — तो काढून टाकल्यावर शिंपल्यांनी खडक व्यापला, इतर रहिवाशांना जागा उरली नाही आणि प्रजातींची संख्या झपाट्याने घटली; म्हणजे तो तारामासा आपल्या प्रबळ स्पर्धकाला आवरून समुदाय मोकळा ठेवत होता. समुद्री ऊद व केल्पचे उदाहरण वेगळे असून तेही याच संकल्पनेचे दुसरे प्रमाणित उदाहरण आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कीस्टोन प्रजाती आणि प्रबळ प्रजाती यांच्यातील मुख्य फरक कोणता ?

  • (a)कीस्टोन प्रजाती नेहमी दुर्मीळ असते तर प्रबळ प्रजाती नेहमी विपुल असते
  • (b)कीस्टोन प्रजातीचा प्रभाव तिच्या विपुलतेच्या मानाने अवाजवी मोठा असतो तर प्रबळ प्रजातीचा प्रभाव तिच्या संख्येमुळे व वस्तुमानामुळे असतो
  • (c)कीस्टोन प्रजाती केवळ जलपरिसंस्थेत तर प्रबळ प्रजाती केवळ भूपरिसंस्थेत आढळते
  • (d)कीस्टोन प्रजाती नेहमी संकटग्रस्त यादीत असते तर प्रबळ प्रजाती नसते

  उत्तर(b) कीस्टोन प्रजातीचा प्रभाव तिच्या विपुलतेच्या मानाने अवाजवी मोठा असतो तर प्रबळ प्रजातीचा प्रभाव तिच्या संख्येमुळे व वस्तुमानामुळे असतो — कीस्टोन असणे हे केवळ परिस्थितिकीय प्रभावावरून ठरते, त्यामुळे अशी प्रजाती विपुलही असू शकते व दुर्मीळही, आणि तिचा संवर्धन-दर्जा त्याच्याशी जोडलेला नाही.