MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 19 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'अन्नजाळी मनोरा'. उत्तर देण्याआधी प्रश्न दोनदा वाचावा, कारण हा नकारात्मक प्रश्न आहे आणि पानावर त्याची कोणतीच खूण नाही : 'नाही' हा शब्द ओळीतल्या उर्वरित मजकुराइतक्याच वजनात छापलेला आहे, ठळक वा तिरका नाही. प्रश्न विचारतो तो परिस्थितिकी मनोऱ्याचा प्रकार नसलेला पर्याय. मनोऱ्याचे तीन प्रकार अस्तित्वात आहेत आणि तेच उरलेले तीन पर्याय आहेत. संख्येचा मनोरा प्रत्येक पोषण पातळीवरील जीवांची संख्या मोजतो; जैविक वस्तुमानाचा मनोरा प्रत्येक पातळीवरील सजीव पदार्थाचे शुष्क वजन मोजतो; आणि उर्जेचा मनोरा ठरावीक कालावधीत प्रत्येक पातळीतून वाहणारी ऊर्जा मोजतो. 'अन्नजाळी मनोरा' नावाचा चौथा प्रकार नाही, आणि तो असूही शकत नाही — कारण अन्नजाळे ही पूर्णपणे वेगळ्या प्रकारची गोष्ट आहे. मनोरा म्हणजे पातळीपातळीने राशी दाखवण्याची पद्धत : पोषण पातळ्या आडव्या थरांसारख्या घ्यायच्या आणि जे मोजायचे आहे त्याच्या प्रमाणात प्रत्येक थर काढायचा. अन्नजाळे म्हणजे जाळे — एखाद्या जीवसमुदायातील अनेक अन्नसाखळ्या एकत्र काढून कोण कोणाला खातो हे दाखवणारी रचना, जिच्यात एकच प्रजाती अनेकदा एकाहून अधिक पातळ्यांवर येते. एक रचना प्रत्येक टप्प्यावर किती आहे ते सांगते, तर दुसरी कोण कोणाला खातो ते सांगते. जाळ्याला आधी पोषण पातळ्यांत बसवल्याशिवाय त्याचे थर करता येत नाहीत, आणि तसे बसवले की ते जाळे उरतच नाही. म्हणून या यादीत न बसणारी गोष्ट म्हणजे अन्नजाळे, आणि उत्तर पर्याय (3). लक्षात ठेवण्याजोगे : परिस्थितिकी मनोऱ्याची कल्पना चार्ल्स एल्टन यांची, ज्यांनी 1920 च्या दशकात संख्येचा मनोरा मांडला; आणि तीन प्रकारांपैकी केवळ उर्जेचा मनोरा नेहमीच सरळ उभा राहतो. मराठी पर्यायात 'उर्जेचा' असे छापले आहे.

• (1)संख्येचा मनोरा — संख्येचा मनोरा हा खराखुरा प्रकार आहे — किंबहुना सर्वांत पहिला, चार्ल्स एल्टन यांनी 1920 च्या दशकात मांडलेला; म्हणूनच परिस्थितिकी मनोऱ्यांना कधीकधी एल्टनचे मनोरे असेही म्हटले जाते. तो प्रत्येक पोषण पातळीवरील जीवांची संख्या दाखवतो, आणि गवताळ परिसंस्थेत त्याचा आकार अपेक्षेप्रमाणे येतो : असंख्य गवताची रोपे, त्याहून कमी नाकतोडे, त्याहून कमी बेडूक, त्याहून कमी साप आणि सर्वांत वर एक ससाणा. तो उलटाही होऊ शकतो, आणि तेच त्याचे वैशिष्ट्य : एका मोठ्या झाडावर हजारो कीटक जगू शकतात आणि त्या कीटकांवर त्याहून कमी पक्षी, म्हणजे उत्पादकांची पातळी वरच्या पातळीपेक्षा अरुंद होते. खरा प्रकार असल्याने 'कोणता प्रकार नाही' असे विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर तो असू शकत नाही.
• (2)जैविक वस्तुमानाचा मनोरा — जैविक वस्तुमानाचा मनोराही खराखुरा प्रकार आहे. संख्येच्या मनोऱ्यातील डोकी मोजण्याऐवजी तो प्रत्येक पोषण पातळीवरील सजीव पदार्थाचे शुष्क वजन घेतो, आणि जीवांच्या आकारांत प्रचंड फरक असेल तेव्हा हेच माप अधिक न्याय्य ठरते — एक झाड आणि एक मावा संख्येच्या मनोऱ्यात सारखेच मोजले जातात, वस्तुमानाच्या मनोऱ्यात नाही. तोही उलटा होऊ शकतो, आणि त्याचे सर्वांत प्रसिद्ध उदाहरण खुल्या पाण्यातले : कोणत्याही एका क्षणी असलेल्या वनस्पतिप्लवकांचे वजन त्यांच्यावर जगणाऱ्या प्राणिप्लवकांहून कमी असू शकते, कारण वनस्पतिप्लवक इतक्या वेगाने वाढतात व खाल्ले जातात की थोडेसे उभे वस्तुमान त्याहून मोठ्या वस्तुमानाला पोसते. 'उलटा होऊ शकतो' आणि 'खरा प्रकार नाही' या दोन गोष्टींची गल्लत करणारा उमेदवार हा पर्याय निवडतो.
• (4)उर्जेचा मनोरा — उर्जेचा मनोरा हा खरा प्रकार असून तिघांतला सर्वाधिक माहिती देणारा आहे, कारण तो एका क्षणाचे चित्र न घेता दर मोजतो — ठरावीक कालावधीत प्रत्येक पोषण पातळीतून जाणारी ऊर्जा. तिघांपैकी केवळ हाच नेहमी सरळ उभा राहतो, आणि त्याचे कारण औष्णिकगतिकीचे आहे : प्रत्येक हस्तांतरणात ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात वाया जाते, त्यामुळे एका पातळीवरील ऊर्जेपैकी साधारण दहावा हिस्साच पुढच्या पातळीला उपलब्ध होतो — हेच लिंडेमन यांचा दहा टक्क्यांचा नियम म्हणून सर्वसाधारणपणे मांडले जाते. नेमक्या याच कारणाने उर्जेचा मनोरा इतर दोन मनोऱ्यांतले विरोधाभास सोडवतो. त्याला यादीतला वेगळा घटक मानणे म्हणजे सत्य उलटे करणे, कारण 'मनोरा' हे नाव सर्वाधिक शोभणारा प्रकार तोच आहे.

परिसंस्थेतील ऊर्जा व पदार्थांचा प्रवाह मांडण्यासाठी परिस्थितिकीत तीन वेगवेगळी साधने वापरली जातात, आणि ती एकमेकांत मिसळू नयेत. अन्नसाखळी म्हणजे एका रेषेत मांडलेली खाण्या-खाल्ल्या जाण्याची मालिका : गवत, नाकतोडा, बेडूक, साप, ससाणा. अन्नजाळे म्हणजे अशा अनेक साखळ्या एकत्र गुंफून तयार होणारे जाळे, जे प्रत्यक्ष निसर्गाशी अधिक जवळचे असते, कारण बहुतेक प्राणी एकाहून अधिक गोष्टी खातात आणि त्यामुळे एकच प्रजाती अनेक पातळ्यांवर येते. परिस्थितिकी मनोरा म्हणजे पोषण पातळ्या आडव्या थरांसारख्या घेऊन प्रत्येक थरावरील एखादी राशी प्रमाणात दाखवणारी आकृती; ती राशी संख्या, जैविक वस्तुमान किंवा ऊर्जा असू शकते, आणि म्हणून मनोऱ्यांचे तीन प्रकार होतात. या तिघांपैकी संख्येचा व वस्तुमानाचा मनोरा काही परिसंस्थांत उलटा होऊ शकतो — झाडाच्या परिसंस्थेत पहिला आणि खुल्या पाण्यात दुसरा — पण उर्जेचा मनोरा नेहमीच सरळ उभा राहतो, कारण प्रत्येक हस्तांतरणात ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात वाया जाते. मनोरा म्हणजे राशीचे मोजमाप आणि जाळे म्हणजे संबंधांची रचना — हा फरक ओळखला की या भागातील बहुतेक प्रश्न सुटतात.

एमपीएससीच्या पर्यावरण विभागात परिसंस्थेच्या मूलभूत संकल्पनांवर नियमित प्रश्न येतात, आणि त्यांतला सर्वाधिक वापरला जाणारा प्रकार म्हणजे नकारात्मक प्रश्न : चार पर्यायांपैकी तीन खरे आणि एक खोटा, आणि खोटा शोधायचा. या पेपरात अशा प्रश्नांची विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे, कारण नकार दर्शवणारा शब्द कोणत्याही प्रकारे ठळक केलेला नाही — तो ओळीतल्या उर्वरित मजकुराइतक्याच वजनात छापला आहे, आणि प्रश्न भराभर वाचणाऱ्याच्या नजरेतून सहज सुटतो. यावर उपाय सोपा : प्रश्न वाचताना 'नाही', 'नसलेला', 'चुकीचे' असे शब्द दिसले की त्याखाली मनातल्या मनात रेघ मारावी आणि मग पर्याय वाचावेत. दुसरा उपयुक्त मुद्दा या प्रश्नापुरता : आयोगाने इथे खरे नसलेला पर्याय तयार करताना त्याच अभ्यासक्रमातलाच दुसरा खरा शब्द — अन्नजाळे — घेऊन त्याला 'मनोरा' जोडले आहे. दोन्ही संज्ञा ओळखीच्या असल्याने त्यांची जोडीही ओळखीची वाटते; म्हणून प्रत्येक संज्ञा स्वतंत्रपणे नव्हे तर 'ही कशाची रचना आहे' या प्रश्नासह लक्षात ठेवावी.

• हा नकारात्मक प्रश्न आहे : 'नाही' या शब्दावरच उत्तर ठरते, आणि दोन्ही भाषांच्या स्तंभांत तो शब्द ओळीतल्या उर्वरित मजकुराइतक्याच वजनात छापला असून त्याला कोणतीही खूण नाही.
• परिस्थितिकी मनोऱ्याचे तीन प्रकार आहेत — संख्येचा मनोरा, जैविक वस्तुमानाचा मनोरा आणि उर्जेचा मनोरा; 'अन्नजाळी मनोरा' असा कोणताही प्रकार नाही.
• अन्नजाळे म्हणजे एकमेकांत गुंफलेल्या अनेक अन्नसाखळ्यांचे जाळे, जे कोण कोणाला खातो हे दाखवते; ते राशीचे पातळीनिहाय मोजमाप नसल्याने मनोऱ्याहून वेगळ्या प्रकारची रचना ठरते.
• संख्येचा मनोरा चार्ल्स एल्टन यांनी 1920 च्या दशकात मांडला, म्हणूनच परिस्थितिकी मनोऱ्यांना कधीकधी एल्टनचे मनोरे असेही म्हटले जाते.
• झाडाच्या परिसंस्थेत संख्येचा मनोरा आणि खुल्या पाण्यात जैविक वस्तुमानाचा मनोरा उलटा होऊ शकतो, पण उर्जेचा मनोरा नेहमीच सरळ उभा राहतो, कारण प्रत्येक हस्तांतरणात ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात वाया जाते — लिंडेमन यांच्या दहा टक्क्यांच्या नियमाचा आधार हाच.

• प्रश्नातील 'नाही' हा शब्द ओळीत ठळक नसल्याने तो नजरेतून सुटणे आणि खरा प्रकार असलेला पर्याय उत्तर म्हणून भरणे
• अन्नजाळे व परिस्थितिकी मनोरा या दोन्ही ओळखीच्या संज्ञा असल्याने त्यांची जोडीही खरी वाटणे
• 'उलटा होऊ शकतो' म्हणजे 'खरा प्रकार नाही' असे मानून संख्येचा वा जैविक वस्तुमानाचा मनोरा वगळणे
• उर्जेचा मनोरा नेहमी सरळ उभा राहतो एवढेच लक्षात ठेवून त्याला वेगळा वा अपवादात्मक प्रकार समजणे

पर्यावरणाच्या मूलभूत संकल्पनांवर आयोग बहुधा व्याख्या व वर्गीकरणाचे प्रश्न विचारते, आणि नकारात्मक रचना हा त्यांतला आवडता प्रकार आहे, कारण त्यात तीन खऱ्या गोष्टी माहीत असल्याखेरीज उत्तर देता येत नाही. चुकीचा पर्याय तयार करण्याची आयोगाची पद्धतही ठरावीक : त्याच अभ्यासक्रमातली दुसरी खरी संज्ञा घेऊन तिला चुकीच्या वर्गात बसवणे — इथे 'अन्नजाळे' या खऱ्या संकल्पनेला 'मनोरा' हा शब्द जोडला आहे. यावरचा उपाय म्हणजे प्रत्येक संज्ञेसोबत ती कोणत्या वर्गातली आहे हेही लक्षात ठेवणे : साखळी व जाळे ही संबंध दाखवणारी रचना, मनोरा ही राशी दाखवणारी आकृती. आणखी एक निरीक्षण : या पेपरात नकारात्मक प्रश्नांची खूण कुठेच केलेली नाही, त्यामुळे प्रत्येक प्रश्न शेवटपर्यंत वाचण्याची शिस्त इथे नेहमीपेक्षा अधिक महागाची ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  परिस्थितिकी मनोऱ्यांपैकी कोणता मनोरा नेहमीच सरळ उभा राहतो आणि का ?

  • (a)संख्येचा मनोरा; कारण वरच्या पातळीवर नेहमी कमी जीव असतात
  • (b)जैविक वस्तुमानाचा मनोरा; कारण वरच्या पातळीवर वजन नेहमी कमी असते
  • (c)उर्जेचा मनोरा; कारण प्रत्येक हस्तांतरणात ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात वाया जाते
  • (d)तिन्ही मनोरे नेहमी सरळ उभे राहतात

  उत्तर(c) उर्जेचा मनोरा; कारण प्रत्येक हस्तांतरणात ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात वाया जाते — एका पातळीवरील ऊर्जेपैकी साधारण दहावा हिस्साच पुढच्या पातळीला उपलब्ध होतो, आणि तेच लिंडेमन यांच्या दहा टक्क्यांच्या नियमाचे सार आहे. संख्येचा मनोरा झाडाच्या परिसंस्थेत आणि जैविक वस्तुमानाचा मनोरा खुल्या पाण्यात उलटा होऊ शकतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अन्नसाखळी आणि अन्नजाळे यांच्यातील मुख्य फरक कोणता ?

  • (a)अन्नसाखळी एका रेषेत असते तर अन्नजाळे अनेक साखळ्यांच्या गुंफणीतून तयार होते
  • (b)अन्नसाखळीत विघटक नसतात तर अन्नजाळ्यात असतात
  • (c)अन्नसाखळी जलपरिसंस्थेत तर अन्नजाळे भूपरिसंस्थेत आढळते
  • (d)अन्नसाखळीत ऊर्जा वाया जात नाही तर अन्नजाळ्यात जाते

  उत्तर(a) अन्नसाखळी एका रेषेत असते तर अन्नजाळे अनेक साखळ्यांच्या गुंफणीतून तयार होते — प्रत्यक्ष निसर्गात बहुतेक प्राणी एकाहून अधिक गोष्टी खात असल्याने एकच प्रजाती अनेक पोषण पातळ्यांवर येते, आणि त्यामुळे जाळे साखळीपेक्षा वास्तवाच्या अधिक जवळ असते. दोन्ही रचना कोण कोणाला खातो हे दाखवतात, तर परिस्थितिकी मनोरा प्रत्येक पातळीवरील राशी दाखवतो.