MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 1 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 'केवळ i, ii व iii'. प्रश्नात नाव आलेली रमाबाई असोसिएशन ही अमेरिकेतील संस्था होती. पंडिता रमाबाईंच्या अमेरिका दौऱ्यातून 1887 साली बॉस्टन येथे ती उभी राहिली आणि उच्चवर्णीय हिंदू विधवांसाठी त्यांना काढायच्या असलेल्या शाळेचा दहा वर्षांचा खर्च उचलण्याचे तिने मान्य केले. पैसा अमेरिकन ख्रिस्ती वर्गणीदारांचा आणि विद्यार्थिनी मात्र हिंदू — त्यामुळे शाळा धार्मिकदृष्ट्या तटस्थ राहील हे वचन या सगळ्या व्यवस्थेच्या मुळाशी होते. ते वचन भारताच्या बाजूने पाळले जात आहे याची दृश्य हमी म्हणजे प्रतिष्ठित हिंदू सुधारकांचे सल्लागार मंडळ. 1889 साली मुंबईत शारदा सदन सुरू झाल्यावर असोसिएशनच्या अनुमतीने रमाबाईंनी ते नेमले, आणि त्यात मुंबई इलाख्यातील नेमस्त सुधारक वर्तुळातील नावे आली : न्यायमूर्ती म. गो. रानडे, डॉ. आर. जी. भांडारकर आणि न्यायमूर्ती के. टी. तेलंग ही तिन्ही नावे या मंडळाच्या नोंदींत येतात, शिवाय 'लोकहितवादी' गोपाळ हरी देशमुख, डॉ. आत्माराम पांडुरंग असे त्याच वळणाचे इतरही. यामुळे विधाने i, ii व iii ही तिन्ही एकदमच बरोबर ठरतात. नेमकी हीच तीन नावे का, याचेही कारण उघड आहे : रानडे व भांडारकर हे प्रार्थना समाजाचे प्रमुख आधारस्तंभ, आणि तेलंग हे मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती व संस्कृतचे व्यासंगी — सनातनी आणि सुधारक अशा दोन्ही बाजूंकडून त्यांच्याविषयी आदर होता. अशा तिघांची जाहीर उपस्थिती हीच असोसिएशनला हवी असलेली हमी होती. विधान iv मध्ये बापू हरी शिंदे यांचे नाव येते; या मंडळाच्या उपलब्ध नोंदींत ते नाव येत नाही, त्यामुळे iv असणारा कोणताही पर्याय तिथेच बाद होतो. पर्याय (1) व (2) खऱ्या तीनपैकी फक्त दोनच नावे घेतात आणि पर्याय (3) मध्ये iv घुसते; म्हणून पडताळता येणारी तिन्ही नावे घेणारा व त्यापलीकडे काहीच न घेणारा पर्याय (4) हाच शिल्लक राहतो. हे मंडळ किती गांभीर्याने घेतले जात होते हे पुढे घडलेल्या घटनांवरून दिसते : सदनातील मुली रमाबाईंच्या खासगी प्रार्थनेला जाऊ लागल्या आणि काहींनी ख्रिस्ती होण्याची इच्छा बोलून दाखवली, तेव्हा रानडे व भांडारकर यांनी निषेध म्हणून राजीनामा देऊन तसे असोसिएशनला कळवले — मुळात मंडळावर असल्याखेरीज अशा राजीनाम्याला काही अर्थच उरला नसता.

• (1)केवळ i व ii — पर्याय (1) रानडे व भांडारकर हे दोघे स्वीकारतो, पण तेलंग यांच्यापाशी थांबतो — आणि हे वगळणे कशाच्याच आधारावर उभे राहत नाही. के. टी. तेलंग याच सल्लागार मंडळावर होते, आणि रमाबाईंना नेमक्या ज्या प्रकारच्या माणसांची गरज होती त्याच प्रकारचे ते होते : मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती, संस्कृतचे व्यासंगी, आणि सुधारक पक्षाच्या कितीतरी पलीकडे विश्वास असलेले गृहस्थ. उमेदवार इथे येऊन अडकतो तो प्रार्थना समाजाची जोडी आठवून — रानडे आणि भांडारकर ही नावे जवळजवळ नेहमीच एकत्र येतात — आणि प्रश्न शारदा सदनाच्या मंडळाविषयी नसून त्या समाजाविषयी आहे असे गृहीत धरून. प्रश्न मात्र मंडळात कोणाचा समावेश होता एवढेच विचारतो, धर्मसंस्था कोणी स्थापली हे नाही; त्यामुळे नोंदी ज्या प्रत्येक नावाला तिथे ठेवतात ते नाव उत्तरात यायलाच हवे.
• (2)केवळ ii व iii — या प्रश्नात रानडे यांना वगळणे ही सर्वांत महागडी चूक ठरते. एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या सुधारणा चळवळीचे म. गो. रानडे हे केंद्रस्थानी असलेले व्यक्तिमत्त्व आणि पंडिता रमाबाईंच्या आरंभीच्या पाठिराख्यांपैकी एक; त्यांच्या पत्नी रमाबाई रानडे या आर्य महिला समाजात रमाबाईंसोबत काम करत होत्या, आणि शारदा सदनाच्या सल्लागारांची यादी बहुतेक ठिकाणी रानडे यांच्याच नावाने सुरू होते. हा पर्याय भांडारकर व तेलंग यांना ठेवतो, म्हणजे तो निवडणाऱ्या उमेदवाराच्या नजरेसमोर योग्य वर्तुळ आहे — पण त्यातला सर्वांत परिचित माणूस त्याने विनाकारण काढून टाकला आहे. हे सहसा दोन कारणांनी घडते : एकतर हे मंडळ दुसऱ्या एखाद्या समितीशी गल्लत झालेली असते, नाहीतर सर्वांत प्रसिद्ध नाव प्रश्नात बरोबर असूच शकत नाही असा ग्रह झालेला असतो.
• (3)केवळ i व iv — हा पर्याय रानडे यांना ठेवतो खरा, पण त्यांच्या जोडीला विधान iv — बापू हरी शिंदे — घेतो, आणि शारदा सदनाच्या सल्लागार मंडळाच्या नोंदींत हे नाव सापडत नाही. आडनावाच्या ओळखीवर अंदाज बांधणाऱ्याला शिक्षा करणारा हाच पर्याय आहे : हे मंडळ एका अरुंद आणि नीट नोंदल्या गेलेल्या वर्तुळातून उभे राहिले होते — प्रार्थना समाज आणि रानडे, भांडारकर, तेलंग यांच्याभोवतीचे मुंबई इलाख्यातील नेमस्त सुधारक — त्यामुळे त्या वर्तुळाबाहेरचे एक नाव आत घेतले तरी एरवी शहाणपणाची वाटणारी निवड बुडते. शिवाय हा पर्याय काय गमावतो तेही पाहावे : नोंदी ज्यांची साक्ष देतात असे भांडारकर व तेलंग हे दोघेही तो सोडून देतो आणि त्याऐवजी नोंदी ज्याची साक्ष देत नाहीत ते एक नाव आत घेतो. 'कोणाचा समावेश होता' विचारणाऱ्या प्रश्नात न पडताळलेले एक नाव आत घेणे हे पडताळलेले एक नाव वगळण्याइतकेच घातक असते.

पंडिता रमाबाई सरस्वती (1858-1922) यांच्याविषयीचे एमपीएससीचे प्रश्न त्यांना संस्थाबांधणी करणारी व्यक्ती म्हणून तपासतात, आणि त्या संस्था क्रमाने लक्षात ठेवाव्या लागतात. वडिलांकडून संस्कृत शिकलेल्या रमाबाई डोंगरे यांना 1878 साली कलकत्ता येथे विद्वत्तेबद्दल 'पंडिता' व 'सरस्वती' या पदव्या मिळाल्या. पुण्यात 1882 साली त्यांनी आर्य महिला समाजाची स्थापना केली आणि त्याच वर्षी हंटर आयोगापुढे साक्ष देऊन स्त्रीशिक्षणाची व भारतीय स्त्रियांना वैद्यकीय शिक्षण देण्याची मागणी केली. 'स्त्रीधर्मनीती' (1882) आणि अमेरिकेत लिहिलेले व प्रकाशित झालेले 'द हाय-कास्ट हिंदू वूमन' (1887) ही पुस्तके याच टप्प्यातली. अमेरिकेतील व्याख्यानदौऱ्यातून 1887 साली बॉस्टन येथे रमाबाई असोसिएशन उभी राहिली — उच्चवर्णीय विधवांच्या शाळेला दहा वर्षे निधी देण्यासाठी — आणि त्या पैशातून 1889 साली मुंबईत शारदा सदन सुरू झाले, जे पुढच्याच वर्षी पुण्यास हलवण्यात आले. या सगळ्या रचनेचा सांधा म्हणजे सल्लागार मंडळ. वर्गणीदार ख्रिस्ती, विद्यार्थिनी हिंदू आणि शाळा धार्मिक तटस्थतेच्या वचनाने बांधलेली; अशा वेळी नामवंत हिंदू सुधारकांचे मंडळ हीच त्या वचनाची दिसणारी हमी होती. ती हमी ढासळली असे वाटल्यावर मंडळाच्या सदस्यांनी राजीनामे दिले, आणि त्यातून उठलेला वाद सदनाच्या इतिहासापासून वेगळा काढता येत नाही.

एमपीएससीचा महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचा भाग संस्थापकाचे नाव पाठ असणाऱ्याला नव्हे, तर संस्थेची यंत्रणा माहीत असणाऱ्या उमेदवाराला गुण देतो. या आकाराचे प्रश्न विचारतात : समितीवर कोण होते, निधी कोणी दिला, संस्था कोणत्या वर्षी व कोणत्या शहरात सुरू झाली, आणि सारख्या नावांच्या कोणत्या दोन संस्थांची गल्लत करता कामा नये. पंडिता रमाबाई या आयोगाच्या आवडत्या आहेत कारण त्यांची कारकीर्द अशा अनेक संस्थांतून जाते : आर्य महिला समाज, हंटर आयोगापुढील साक्ष, बॉस्टनची रमाबाई असोसिएशन, मुंबईचे व नंतर पुण्याचे शारदा सदन आणि पुढे केडगावचे मुक्ती सदन. प्रत्येक नाव नेमके कोणत्या संस्थेशी जोडलेले आहे ते लक्षात ठेवणे आणि संयुक्त पर्याय ओळखीवर नव्हे तर वगळण्याच्या पद्धतीने सोडवणे — ही सवय इथे कामाला येते. एक विधान खात्रीने खोटे ठरवता आले की ते असलेले सगळे पर्याय काढून टाकावेत आणि काय उरते ते पाहावे. इथे विधान iv हेच काम एकट्याने करते : ते बाद केले की पर्याय (3) गळून पडतो आणि उरलेल्या तीन नावांपैकी किती नावांची जबाबदारी उमेदवार घेऊ शकतो एवढाच प्रश्न उरतो. उरलेली तिन्ही नावे नेमकी तीच आहेत जी नोंदी देतात, म्हणून शिल्लक पर्यायांपैकी सर्वांत भरलेला पर्याय हेच उत्तर ठरते.

• रमाबाई असोसिएशन 1887 साली पंडिता रमाबाईंच्या अमेरिका दौऱ्यादरम्यान बॉस्टन येथे स्थापन झाली आणि उच्चवर्णीय हिंदू विधवांसाठीच्या त्यांच्या शाळेला दहा वर्षे निधी देण्याचे तिने ठरवले.
• या असोसिएशनच्या पैशातून उभे राहिलेले शारदा सदन 1889 साली मुंबईत सुरू झाले आणि 1890 साली पुण्यास हलवण्यात आले; शाळेच्या धार्मिक तटस्थतेच्या वचनाची हमी म्हणून हिंदू सुधारकांचे सल्लागार मंडळ नेमले गेले.
• न्यायमूर्ती म. गो. रानडे, डॉ. आर. जी. भांडारकर व न्यायमूर्ती के. टी. तेलंग हे तिघेही शारदा सदनाच्या सल्लागार मंडळावर नोंदले गेले आहेत; त्यांच्यासोबत 'लोकहितवादी' गोपाळ हरी देशमुख, डॉ. आत्माराम पांडुरंग असे त्याच सुधारक वर्तुळातील इतरही होते.
• सदनातील मुली रमाबाईंच्या खासगी प्रार्थनेला जाऊ लागल्यावर आणि काहींनी ख्रिस्ती होण्याची इच्छा व्यक्त केल्यावर रानडे व भांडारकर यांनी सल्लागार मंडळाचा राजीनामा दिला आणि रमाबाई असोसिएशनला तसे लेखी कळवले.
• पंडिता रमाबाईंनी 1882 साली पुण्यात आर्य महिला समाजाची स्थापना केली आणि त्याच वर्षी हंटर आयोगापुढे साक्ष देताना स्त्रीशिक्षणाची तसेच भारतीय स्त्रियांना वैद्यकीय प्रशिक्षण देण्याची मागणी केली.

• पैसा उभा करणारी अमेरिकेतील रमाबाई असोसिएशन आणि त्या पैशातून भारतात चाललेले शारदा सदन या दोन वेगळ्या गोष्टींची गल्लत करणे
• प्रार्थना समाजाची रानडे-भांडारकर ही जोडी आठवून थांबणे आणि त्याच सल्लागार मंडळावर असलेल्या तेलंग यांना विसरणे
• म. गो. रानडे यांच्या पत्नी रमाबाई रानडे आणि पंडिता रमाबाई सरस्वती यांना एकच व्यक्ती समजणे — त्या समकालीन व सहकारी होत्या, एक नव्हे
• संयुक्त पर्यायांच्या प्रश्नात न पडताळलेले चौथे नाव आत घेणे, आणि ते असलेले सगळे पर्याय वगळून टाकण्याची सोपी पद्धत न वापरणे

एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील सुधारकांकडे एमपीएससी दरवर्षी परत येते, आणि प्रश्न मुख्यतः चार गोष्टींभोवती फिरतात : संस्था कोणत्या वर्षी व कोणत्या ठिकाणी स्थापन झाली, तिचे नियतकालिक कोणते, तिचे अध्यक्षपद वा सल्लागारपद कोणाकडे होते, आणि ती फुटली तो वाद कोणता. पंडिता रमाबाई या चारही प्रकारांत येतात. इथल्यासारखा रोमन अंकांच्या विधानयादीचा संयुक्त प्रश्न असेल, तेव्हा चारही नावे पडताळत बसण्यापेक्षा एका नावाच्या जोरावर पर्याय वगळत जाणे हेच उपयुक्त ठरते — एकच विधान खोटे आहे याची खात्री असणारा उमेदवार बहुधा उत्तरापर्यंत पोहोचतो, तर प्रत्येक नाव तपासत बसणाऱ्याचा वेळ संपतो. सारखी नावे किंवा सामाईक माणसे असलेल्या दोन संस्था उमेदवार वेगळ्या करू शकतो का, हेही आयोग आवर्जून तपासते; म्हणून पेपरापूर्वी असोसिएशन विरुद्ध सदन आणि रमाबाई रानडे विरुद्ध पंडिता रमाबाई हे दोन फरक उजळून घेणे फायद्याचे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पंडिता रमाबाईंच्या उच्चवर्णीय विधवांसाठीच्या शाळेला निधी देण्यासाठी 1887 साली स्थापन झालेली रमाबाई असोसिएशन कोणत्या शहरात उभी राहिली ?

  • (a)लंडन
  • (b)बॉस्टन
  • (c)मुंबई
  • (d)कलकत्ता

  उत्तर(b) बॉस्टन — पंडिता रमाबाईंच्या अमेरिका दौऱ्यादरम्यान 1887 साली तिथे ही असोसिएशन स्थापन झाली आणि त्यांच्या शाळेचा दहा वर्षांचा खर्च उचलण्याचे तिने ठरवले. त्या पैशातून उभे राहिलेले शारदा सदन 1889 साली मुंबईत सुरू झाले आणि 1890 साली पुण्यास गेले. कलकत्त्याला 1878 साली त्यांना 'पंडिता' व 'सरस्वती' या पदव्या मिळाल्या होत्या, म्हणून घाईत उत्तर देणाऱ्याला तो पर्याय खेचतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पंडिता रमाबाईंनी 1882 साली आर्य महिला समाजाची स्थापना कोणत्या शहरात केली आणि त्याच वर्षी कोणत्या आयोगापुढे साक्ष दिली ?

  • (a)पुणे; हंटर आयोग
  • (b)मुंबई; हंटर आयोग
  • (c)पुणे; सॅडलर आयोग
  • (d)मुंबई; सॅडलर आयोग

  उत्तर(a) पुणे; हंटर आयोग — आर्य महिला समाजाची स्थापना 1882 साली पुण्यात झाली, आणि त्याच वर्षी रमाबाई शिक्षणविषयक हंटर आयोगापुढे उभ्या राहून स्त्रियांच्या शिक्षणाची व भारतीय स्त्रियांना वैद्यकीय प्रशिक्षण देण्याची मागणी करत्या झाल्या. सॅडलर आयोग 1917-19 चा असून त्याचा विषय विद्यापीठीय शिक्षण होता, त्यामुळे तो आयोग त्यांच्यासमोर असणे शक्यच नाही.