ओझोन संदर्भात खालील कोणती विधाने बरोबर आहेत ? अ. ओझोनला पृथ्वीचे रक्षण कवच म्हणतात. ब. 1985 मध्ये ओझोन थराला छिद्र पडल्याचे स्पष्ट झाले. क. 16 सप्टेंबर हा जागतिक ओझोन दिवस म्हणून साजरा केला जातो. ड. 1989 मध्ये ओझोन क्षयास कारणीभूत रसायन वापरावर बंदी घालण्यात आली.
- (1)फक्त अ, ब आणि क
- (2)फक्त ब, क आणि ड
- (3)फक्त अ, क आणि ड
- (4)वरील सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 'वरील सर्व'. चारही विधाने एकेक करून तपासू. विधान अ हे ओझोन थराचे प्रमाणित वर्णन आहे : ओझोन म्हणजे प्राणवायूचे तीन अणूंचे रूप, आणि तो स्थितांबरात साधारण पंधरा ते पस्तीस किलोमीटर उंचीच्या पट्ट्यात एकवटलेला असतो. जमिनीपर्यंत पोहोचल्यास घातक ठरणाऱ्या लहान तरंगलांबीच्या अतिनील किरणांचे शोषण तो करतो, म्हणून भूपृष्ठावरील जीवसृष्टी त्याच्यावर अवलंबून आहे आणि त्यालाच पृथ्वीचे रक्षण कवच म्हटले जाते. विधान ब त्याच्या वर्षावर बरोबर आहे. मे 1985 मध्ये ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेचे जोसेफ फार्मन व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी 'नेचर'मध्ये हॅली बे येथील मोजमापे प्रसिद्ध केली आणि अंटार्क्टिकावर वसंतऋतूत ओझोनची मोठी घट होत असल्याचे दाखवून दिले; त्याच शोधनिबंधामुळे ओझोनचे छिद्र ही केवळ सैद्धांतिक शक्यता न राहता ज्ञात वस्तुस्थिती बनली, आणि ओझोन थराच्या संरक्षणासाठीचे व्हिएन्ना अधिवेशन त्याच वर्षी स्वीकारले गेले. विधान क बरोबर आहे : 16 सप्टेंबर हा ओझोन थराच्या रक्षणासाठीचा आंतरराष्ट्रीय दिवस — म्हणजेच जागतिक ओझोन दिवस — म्हणून पाळला जातो, आणि ही तारीख 1987 साली मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवर सह्या झाल्याच्या दिवसाची आहे. विधान ड ज्या अर्थाने म्हटले आहे त्या अर्थाने बरोबर आहे : मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल 1 जानेवारी 1989 रोजी अंमलात आला, आणि त्या तारखेपासून ओझोन क्षयास कारणीभूत क्लोरोफ्लुरोकार्बन व हॅलॉन यांचे उत्पादन व वापर घटवण्याची आणि पुढे बंद करण्याची बंधने सदस्य देशांवर लागू झाली. चारही विधाने टिकतात, म्हणून ती सर्व घेणारा पर्याय हेच उत्तर. मराठी विधान ड 'बंदी घालण्यात आली' असे नेमके सांगते, तर इंग्रजी स्तंभात त्याच विधानाची शब्दरचना अडखळती छापली आहे.
- (1)फक्त अ, ब आणि क — हा पर्याय पहिली तीन विधाने स्वीकारतो आणि 1989 पासून ओझोन क्षयकारक रसायनांवर बंदी आल्याचे विधान ड नाकारतो. हे नाकारणे बहुधा तारखेच्या सवयीतून येते : मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल हा 1987 चा करार म्हणून लक्षात राहिलेला असतो, त्यामुळे त्याच्याशी जोडलेले दुसरे कोणतेही वर्ष उमेदवाराला चुकीचे वाटते. पण करारावर सह्या होण्याची तारीख आणि तो अंमलात येण्याची तारीख वेगवेगळ्या असतात; मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल 1 जानेवारी 1989 रोजी अंमलात आला आणि त्याच दिवसापासून त्यातील बंधने चालू झाली. स्वीकृती, स्वाक्षरी आणि अंमलबजावणीचा प्रारंभ या तीन तारखांतला फरक अभ्यासक्रमातील प्रत्येक आंतरराष्ट्रीय करारासाठी लक्षात ठेवावा, कारण एमपीएससी तिन्ही तारखा वापरते.
- (2)फक्त ब, क आणि ड — हा पर्याय विधान अ नाकारतो, आणि या संचात नाकारण्यास सर्वांत कमी जागा असलेले विधान तेच आहे — ओझोन थर पृथ्वीचे रक्षण करतो, म्हणूनच हा संपूर्ण विषय अभ्यासक्रमात आहे. इथे उमेदवार पोहोचतो तो चुकीच्या वाचनामुळे, आणि ते बहुधा असे : भूपृष्ठालगतचा ओझोन डोळ्यांसमोर येतो, जो प्रदूषक असून प्रकाशरासायनिक धुरक्याचा घटक आहे, आणि त्यावरून ओझोन रक्षक असूच शकत नाही असा निष्कर्ष निघतो. प्रत्यक्षात हे एकाच रेणूचे दोन वेगळ्या ठिकाणचे रूप आहे आणि फरक केवळ उंचीचा : स्थितांबरातील ओझोन अतिनील किरण शोषून जीवसृष्टीचे रक्षण करतो, तर भूपृष्ठालगतचा ओझोन फुप्फुसांना त्रास देतो व पिकांचे नुकसान करतो. 'वरचा ओझोन चांगला, खालचा वाईट' असे लक्षात ठेवण्याची पद्धत यासाठीच रूढ आहे.
- (3)फक्त अ, क आणि ड — हा पर्याय विधान ब नाकारतो, म्हणजे 1985 साली ओझोनच्या छिद्राची माहिती झाली हेच अमान्य करतो. प्रत्यक्षात तेच वर्ष ही माहिती उजेडात आणणारे आहे : ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेची हॅली बे येथील मोजमापे मे 1985 मध्ये प्रसिद्ध झाली आणि व्हिएन्ना अधिवेशन त्याच वर्षी मार्चमध्ये स्वीकारले गेले, म्हणजे 1985 हे वर्ष कालक्रमात दोनदा पक्के होते. उमेदवार अडखळतो तो यामुळे की क्षयाची कार्यपद्धती त्याच्या एक दशक आधीच मांडली गेली होती — क्लोरोफ्लुरोकार्बनवरील रोलँड व मोलिना यांचे 1974 चे काम — त्यामुळे 1985 फार उशिराचे वाटते. पण भाकीत आणि प्रत्यक्ष निरीक्षण या दोन स्वतंत्र घटना आहेत, आणि हे विधान निरीक्षणाविषयी आहे.
ओझोनचा विषय अभ्यासताना तीन गोष्टी वेगवेगळ्या ठेवाव्या लागतात : रेणू, समस्या आणि करार. रेणू म्हणजे O3 — प्राणवायूचे तीन अणूंचे रूप — जो स्थितांबरात सुमारे पंधरा ते पस्तीस किलोमीटर उंचीवर एकवटलेला असून लहान तरंगलांबीचे अतिनील किरण शोषतो; तोच जर भूपृष्ठालगत असेल तर प्रदूषक ठरतो, म्हणजे रेणू एकच पण उंचीनुसार त्याची भूमिका उलटते. समस्या म्हणजे क्षय : 1974 साली मारिओ मोलिना व एफ. शेरवुड रोलँड यांनी क्लोरोफ्लुरोकार्बन ओझोनचा नाश करतात असे मांडले, आणि मे 1985 मध्ये ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेच्या हॅली बे येथील मोजमापांनी अंटार्क्टिकावरील छिद्र प्रत्यक्ष दाखवून दिले. करार म्हणजे दोन टप्पे : 1985 चे व्हिएन्ना अधिवेशन, जे तत्त्वांची चौकट होती, आणि 1987 चा मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल, ज्याने प्रत्यक्ष कपातीचे वेळापत्रक दिले आणि जो 1 जानेवारी 1989 रोजी अंमलात आला. 16 सप्टेंबर हा जागतिक ओझोन दिवस मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवरील स्वाक्षरीच्या तारखेवरून पाळला जातो. पुढे 2016 च्या किगाली दुरुस्तीने हायड्रोफ्लुरोकार्बनही या कराराच्या कक्षेत आणले. मोलिना व रोलँड यांना पॉल क्रुत्झेन यांच्यासह 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.
आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करारांवरचे प्रश्न एमपीएससी नियमित विचारते, आणि त्यांतली अडचण संकल्पनेची नसून तारखांची असते. एकाच करारासाठी चार वेगवेगळ्या तारखा असू शकतात — वाटाघाटीचे वर्ष, स्वीकृती वा स्वाक्षरीचे वर्ष, अंमलात येण्याचे वर्ष आणि दुरुस्त्यांची वर्षे — आणि आयोग यांपैकी कोणतीही तारीख विधानात घालून ती बरोबर आहे का असे विचारते. म्हणून ओझोनसारख्या विषयाची तयारी करताना 1974 (कार्यपद्धतीची मांडणी), 1985 (छिद्राचे निरीक्षण व व्हिएन्ना अधिवेशन), 1987 (मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवर स्वाक्षरी), 1989 (अंमलबजावणीचा प्रारंभ) आणि 2016 (किगाली दुरुस्ती) अशी स्वतंत्र नोंद ठेवावी. दुसरा मुद्दा 'वरील सर्व' या पर्यायाचा : उमेदवार तो सहसा टाळतो, कारण चारही विधाने बरोबर असणे फार सोपे वाटते; पण अशा प्रश्नांत चारही विधाने एकाच विषयाच्या वेगवेगळ्या अंगांची असतील तर ती एकत्रच टिकण्याची शक्यता मोठी असते. तिसरा मुद्दा भाषेचा : मराठी स्तंभात विधाने 'अ. ब. क. ड.' अशी देवनागरीत आणि इंग्रजी स्तंभात 'A. B. C. D.' अशी मोठ्या अक्षरांत छापली आहेत, आणि पर्यायही त्याच अक्षरांचा उल्लेख करतात.
- ओझोन म्हणजे O3, जो स्थितांबरात सुमारे पंधरा ते पस्तीस किलोमीटर उंचीच्या पट्ट्यात एकवटलेला असून लहान तरंगलांबीचे अतिनील किरण शोषतो; म्हणूनच या थराला पृथ्वीचे रक्षण कवच म्हटले जाते.
- मे 1985 मध्ये ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेच्या जोसेफ फार्मन व सहकाऱ्यांनी हॅली बे येथील मोजमापे प्रसिद्ध करून अंटार्क्टिकावरील वसंतऋतूतील ओझोन घट सिद्ध केली; त्याच वर्षी मार्चमध्ये व्हिएन्ना अधिवेशन स्वीकारले गेले.
- 16 सप्टेंबर हा ओझोन थराच्या रक्षणासाठीचा आंतरराष्ट्रीय दिवस म्हणून पाळला जातो आणि ती तारीख 1987 साली मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवर सह्या झाल्याच्या दिवसाची आहे.
- मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल 1 जानेवारी 1989 रोजी अंमलात आला आणि त्या तारखेपासून क्लोरोफ्लुरोकार्बन व हॅलॉनविषयीची त्याची बंधने सदस्य देशांवर लागू झाली.
- ओझोन क्षयाची कार्यपद्धती 1974 साली मारिओ मोलिना व एफ. शेरवुड रोलँड यांनी मांडली — त्यांना पॉल क्रुत्झेन यांच्यासह 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल मिळाले — आणि 2016 च्या किगाली दुरुस्तीने हायड्रोफ्लुरोकार्बनही कराराच्या कक्षेत आणले.
अभ्यासक्रमातील प्रत्येक करारासाठी तीन तारखा वेगळ्या ठेवाव्यात : स्वीकृती, सह्या आणि अंमलात येणे. एमपीएससी तिन्ही वापरते. भाकीत आणि प्रत्यक्ष मोजमाप हेही वेगळेच — क्षयाची कार्यपद्धती मोलिना व रोलँड यांनी 1974 साली मांडली, आणि 1985 साली ती मोजून दाखवली गेली.
- करारावर सह्या होण्याचे वर्ष आणि तो अंमलात येण्याचे वर्ष एकच मानणे — मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवर 1987 साली सह्या झाल्या आणि तो 1 जानेवारी 1989 रोजी अंमलात आला
- भूपृष्ठालगतचा ओझोन प्रदूषक असल्याने ओझोन थर रक्षक असूच शकत नाही असे मानणे; रेणू एकच असून फरक केवळ उंचीचा आहे
- 1974 ची मांडणी आणि 1985 चे प्रत्यक्ष निरीक्षण यांची गल्लत करणे — भाकीत आणि निरीक्षण या दोन स्वतंत्र घटना आहेत
- 'वरील सर्व' हा पर्याय फार सोपा वाटतो म्हणून तो टाळणे, जरी चारही विधाने एकाच विषयाच्या वेगवेगळ्या अंगांची व स्वतंत्रपणे तपासता येण्याजोगी असली तरी
पर्यावरणाच्या भागात आयोगाला आंतरराष्ट्रीय करार आणि त्यांच्या तारखा विशेष प्रिय आहेत, कारण त्यांची उत्तरे नेमकी व वादातीत असतात. प्रश्न बहुधा तीन रूपांत येतो : करार कोणत्या वर्षी झाला, त्याचा विषय काय, आणि कोणता दिवस कशाच्या स्मरणार्थ पाळला जातो. या तिन्ही रूपांची तयारी एकत्र करता येते, कारण एकाच कराराभोवती त्या तिन्ही गोष्टी असतात. ओझोनचा विषय याचे उत्तम उदाहरण आहे : एका कराराशी चार वेगवेगळी वर्षे आणि एक आंतरराष्ट्रीय दिवस जोडलेला आहे, त्यामुळे त्यावर अनेक प्रकारचे प्रश्न बांधता येतात. दुसरे निरीक्षण म्हणजे आयोग विधानपडताळणीच्या प्रश्नात एखादे विधान मुद्दाम कमी परिचित तारखेने बांधते — इथे 1989 — आणि परिचित तारीख डोक्यात असलेला उमेदवार तेवढ्यावरून ते विधान चुकीचे ठरवतो. म्हणून तारखा एकेकट्या न शिकता 'कशाची तारीख' या स्पष्ट नोंदीसह शिकाव्यात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
16 सप्टेंबर हा जागतिक ओझोन दिवस म्हणून पाळला जातो, तो कोणत्या घटनेच्या स्मरणार्थ ?
- (a)1985 च्या व्हिएन्ना अधिवेशनाच्या स्वीकृतीच्या
- (b)1987 साली मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवर झालेल्या स्वाक्षरीच्या
- (c)1989 मध्ये मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल अंमलात आल्याच्या
- (d)1985 मध्ये अंटार्क्टिकावरील ओझोन छिद्र प्रसिद्ध झाल्याच्या
उत्तर(b) 1987 साली मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलवर झालेल्या स्वाक्षरीच्या — याच तारखेवरून 16 सप्टेंबर हा ओझोन थराच्या रक्षणासाठीचा आंतरराष्ट्रीय दिवस म्हणून पाळला जातो. व्हिएन्ना अधिवेशन 1985 सालचे, ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेची मोजमापे मे 1985 मध्ये प्रसिद्ध झाली, आणि प्रोटोकॉल 1 जानेवारी 1989 रोजी अंमलात आला.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
क्लोरोफ्लुरोकार्बनमुळे ओझोनचा क्षय होतो ही कार्यपद्धती 1974 साली कोणी मांडली ?
- (a)जोसेफ फार्मन व त्यांचे सहकारी
- (b)मारिओ मोलिना व एफ. शेरवुड रोलँड
- (c)पॉल क्रुत्झेन व स्वांते आर्हेनियस
- (d)जेम्स लव्हलॉक व राखेल कार्सन
उत्तर(b) मारिओ मोलिना व एफ. शेरवुड रोलँड — त्यांनी 1974 साली ही मांडणी केली आणि पॉल क्रुत्झेन यांच्यासह त्यांना 1995 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. जोसेफ फार्मन व सहकाऱ्यांनी मे 1985 मध्ये अंटार्क्टिकावरील ओझोन घटीची प्रत्यक्ष मोजमापे प्रसिद्ध केली, म्हणजे भाकीत आणि निरीक्षण या दोन वेगळ्या टप्प्यांवरील दोन वेगळी कामे आहेत.