MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 15 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'अ आणि ब फक्त'. होमरूल चळवळीचा प्रचार अॅनी बेझंट यांनी स्वतःच्या दोन वृत्तपत्रांतून केला, आणि तीच विधाने अ व ब आहेत. 'न्यू इंडिया' हे दैनिक : 1914 साली त्यांनी 'मद्रास स्टँडर्ड' विकत घेऊन त्याचे नाव बदलले, आणि ते दक्षिणेतले सर्वांत धारदार राष्ट्रवादी दैनिक बनले — इतके की मद्रास सरकारने त्याच्याकडून जामीन मागितला आणि अखेर भारत संरक्षण नियमांखाली बेझंट यांच्यावर कारवाई केली. 'कॉमन वील' हे त्याच वर्षी त्यांनी सुरू केलेले साप्ताहिक, सुरात अधिक विवेचक आणि स्वराज्याची मागणी राजकीय तत्त्व म्हणून मांडणारे. दैनिक व साप्ताहिक अशा दोन्ही रूपांमुळे त्यांना बातम्यांचे स्तंभही मिळाले आणि सलग युक्तिवादासाठी जागाही; त्यामुळे 1916 साली त्यांनी होमरूल लीग सुरू केली तेव्हा चळवळीची वृत्तपत्रे आधीच जागेवर होती. विधान क मधले 'बॉम्बे गॅझेट' हे मुंबईतले इंग्रजी भाषेतले अँग्लो-इंडियन वृत्तपत्र असून त्याची भूमिका पूर्णपणे वेगळी होती; ते कधीच त्यांचे नव्हते. विधान ड मधले 'टेलीग्राफ'ही त्यांचे वृत्तपत्र नव्हे; त्या नावाचे प्रसिद्ध कलकत्ता दैनिक कितीतरी नंतरच्या काळातले आहे. म्हणून टिकणारी विधाने अ व ब, आणि नेमकी तीच दोन घेणारा एकमेव पर्याय (1). यापुढे जाऊन एक व्यापक मुद्दा : 1916-18 ची होमरूल चळवळ दोन्ही बाजूंनी मुख्यतः वृत्तपत्रांतूनच लढली गेली — बेझंट यांनी मद्रासहून 'न्यू इंडिया' व 'कॉमन वील' चालवले, तर टिळकांनी पुण्याहून 'केसरी' व 'मराठा'. सरकारचा रोष ओढवून घेतला तो बेझंट यांच्या वृत्तपत्राने, आणि त्यातूनच जून 1917 मध्ये त्यांना स्थानबद्ध करण्यात आले — या स्थानबद्धतेने त्यांना इतकी लोकप्रियता मिळवून दिली की त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये कलकत्ता अधिवेशनात त्या काँग्रेसच्या अध्यक्ष म्हणून निवडल्या गेल्या. मराठी स्तंभात नाव 'अॅनी-बेझंट' असे संयोगचिन्हासह छापले आहे.

• (2)ब आणि क फक्त — हा पर्याय 'कॉमन वील' ठेवतो पण 'न्यू इंडिया'च्या जागी 'बॉम्बे गॅझेट' आणतो, आणि या अदलाबदलीच्या दोन्ही बाजू चुकीच्या आहेत. बेझंट यांच्या राजकीय कामाशी सर्वाधिक घट्ट जोडलेले वृत्तपत्र म्हणजे 'न्यू इंडिया' — ज्याच्या जोरामुळे मद्रास सरकारने त्यांच्यावर कारवाई केली — त्यामुळे ते वगळणारे उत्तर बरोबर असूच शकत नाही. याउलट 'बॉम्बे गॅझेट' हे मुंबईच्या अँग्लो-इंडियन जगातले प्रस्थापित इंग्रजी वृत्तपत्र होते; ना ते राष्ट्रवादी मुखपत्र होते, ना बेझंट यांचे. छापलेल्या चार नावांपैकी दोन नावे खरी वृत्तपत्रे आहेत हे ओळखून तीच दोन उत्तर असावीत असा तर्क करणारा उमेदवार इथे येऊन पडतो. वृत्तपत्र अस्तित्वात असणे आणि ते बेझंट यांचे असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि प्रश्न त्यांनी होमरूलचे विचार कोणत्या वृत्तपत्रांतून मांडले एवढेच विचारतो.
• (3)अ आणि ड फक्त — हा पर्याय 'न्यू इंडिया' बरोबर घेतो, पण त्याच्या जोडीला 'टेलीग्राफ' आणतो, जे चुकीचे आहे. 'टेलीग्राफ' हे नाव इथे मुद्दाम ठेवले आहे, कारण आजच्या कोणत्याही वृत्तपत्रवाचकाला ते परिचित वाटते — आणि इथे सगळे काम ती परिचितताच करत आहे; त्या नावाचे कलकत्ता दैनिक कितीतरी नंतरच्या काळातले असून होमरूल चळवळीशी त्याचा काहीच संबंध नाही. आजच्या ओळखीवरून इतिहासाच्या प्रश्नाचे उत्तर देणे, ही टाळायची चूक. शिवाय हा पर्याय स्वीकारायचा तर बेझंट यांचे दुसरे वृत्तपत्र 'कॉमन वील' वगळावे लागते; आणि 'न्यू इंडिया' ताब्यात घेतले त्याच वर्षी त्यांनी हे साप्ताहिक सुरू केले असल्याने ती दोन्ही कोणत्याही बरोबर उत्तरात एकत्रच येतात.
• (4)अ, ब आणि क फक्त — थोडक्यात हुकणारा पर्याय हाच, आणि तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत सर्वाधिक शिकवणाराही. तो 'न्यू इंडिया' व 'कॉमन वील' ही दोन्ही खरी वृत्तपत्रे घेतो आणि मग त्यात 'बॉम्बे गॅझेट' मिसळतो; म्हणजे बेझंट यांची वृत्तपत्रे बरोबर माहीत असणारा उमेदवारसुद्धा 'जास्त भरलेले उत्तर अधिक सुरक्षित' अशा तर्काने गुण गमावू शकतो. संयुक्त पर्यायांच्या प्रश्नांत एखादा जास्तीचा शक्य वाटणारा घटक आत घेण्याचा मोह हेच चुकांचे सर्वांत मोठे कारण असते, आणि बरोबर घटक वगळण्याइतकाच तो घातक ठरतो. 'बॉम्बे गॅझेट' हे मुंबईचे अँग्लो-इंडियन वृत्तपत्र होते आणि मद्रासहून चालवल्या गेलेल्या बेझंट यांच्या होमरूल मोहिमेत त्याचा कोणताही वाटा नव्हता.

होमरूल चळवळ (1916-18) ही पहिल्या महायुद्धाच्या काळातली, स्वराज्याची मागणी संघटितपणे मांडणारी चळवळ. तिच्या दोन स्वतंत्र लीग होत्या : एप्रिल 1916 मध्ये टिळकांनी सुरू केलेली इंडियन होमरूल लीग, जिचा कार्यभाग महाराष्ट्र, मध्य प्रांत व कर्नाटकाचा काही भाग; आणि सप्टेंबर 1916 मध्ये मद्रासहून अॅनी बेझंट यांनी सुरू केलेली होमरूल लीग, जिचा पसारा उर्वरित भारतात. दोन्ही चळवळींचे मुख्य हत्यार वृत्तपत्रे होते — टिळकांकडे 'केसरी' व 'मराठा', बेझंट यांच्याकडे 'न्यू इंडिया' हे दैनिक आणि 'कॉमन वील' हे साप्ताहिक. 1914 साली 'मद्रास स्टँडर्ड' विकत घेऊन बेझंट यांनी त्याचे 'न्यू इंडिया' असे नामकरण केले आणि त्याच वर्षी 'कॉमन वील' सुरू केले; म्हणजे लीग स्थापण्याच्या दोन वर्षे आधीच त्यांची प्रचारयंत्रणा तयार होती. सरकारने युद्धकालीन नियमांचा आधार घेऊन 'न्यू इंडिया'वर दबाव आणला आणि जून 1917 मध्ये बेझंट यांना स्थानबद्ध केले; त्या कारवाईने चळवळ मंदावण्याऐवजी अधिकच पसरली, सप्टेंबरमध्ये त्यांची सुटका झाली आणि डिसेंबर 1917 च्या कलकत्ता अधिवेशनात त्या काँग्रेसच्या अध्यक्ष झाल्या. बेझंट यांची भारतातील कारकीर्द 1893 पासूनची असून 1907 साली त्या अड्यार येथील थिऑसॉफिकल सोसायटीच्या अध्यक्ष झाल्या आणि बनारसला सेंट्रल हिंदू कॉलेज त्यांनीच उभे केले.

वृत्तपत्रे व त्यांचे संस्थापक ही जोडी स्पर्धा परीक्षांतील सर्वाधिक विचारल्या जाणाऱ्या जोड्यांपैकी एक, आणि प्रश्न बहुधा संयुक्त पर्यायांच्या रूपात येतो. अशा प्रश्नांत आयोग यादीत दोन खरी पण संबंध नसलेली वृत्तपत्रे मिसळते — इथे 'बॉम्बे गॅझेट' आणि 'टेलीग्राफ' — म्हणजे 'हे वृत्तपत्र खरे आहे का' या कसोटीने काहीच सुटू नये. योग्य कसोटी 'हे वृत्तपत्र याच व्यक्तीचे होते का' ही आहे. दुसरा नेहमीचा सापळा म्हणजे लांब पर्यायाचा मोह : तीन घटकांचा पर्याय अधिक सुरक्षित वाटतो, पण एक जास्तीचा घटक आत घेतल्याने उत्तर तितकेच चुकते जितके एक घटक वगळल्याने. तिसरे म्हणजे आजची ओळख इतिहासात नेऊन बसवू नये — 'टेलीग्राफ' हे नाव आज परिचित असल्याने ते खरे वाटते, पण त्याचा या काळाशी संबंध नाही. होमरूल चळवळीच्या अभ्यासासाठी सर्वांत उपयुक्त सवय म्हणजे दोन्ही लीग स्वतंत्रपणे नोंदवणे : संस्थापक, स्थापनेचा महिना व वर्ष, कार्यक्षेत्र आणि मुखपत्रे. ती नोंद असली की या विषयावरचा कोणताही प्रश्न — मग तो लीगविषयी असो, वृत्तपत्राविषयी असो वा स्थानबद्धतेविषयी — पटकन सुटतो.

• अॅनी बेझंट यांनी 1914 साली 'मद्रास स्टँडर्ड' विकत घेऊन त्याचे 'न्यू इंडिया' असे नामकरण केले आणि ते राष्ट्रवादी दैनिक म्हणून चालवले; त्याच वर्षी त्यांनी 'कॉमन वील' हे साप्ताहिक सुरू केले.
• त्यांची होमरूल लीग 1916 साली मद्रासहून सुरू झाली, तर बाळ गंगाधर टिळकांनी एप्रिल 1916 मध्ये स्वतंत्र इंडियन होमरूल लीग स्थापून 'केसरी' व 'मराठा'मधून काम केले.
• युद्धकालीन नियमांखाली 'न्यू इंडिया'वर झालेल्या मद्रास सरकारच्या कारवाईची परिणती जून 1917 मध्ये बेझंट यांच्या स्थानबद्धतेत झाली; सप्टेंबरमध्ये त्यांची सुटका झाली आणि डिसेंबर 1917 च्या कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले.
• 'बॉम्बे गॅझेट' हे मुंबईतले प्रस्थापित इंग्रजी भाषेतले अँग्लो-इंडियन वृत्तपत्र होते आणि ते कधीही बेझंट यांच्या प्रकाशनांपैकी नव्हते.
• बेझंट 1893 साली भारतात आल्या, 1907 साली अड्यार येथे मुख्यालय असलेल्या थिऑसॉफिकल सोसायटीच्या अध्यक्ष झाल्या आणि बनारस येथे सेंट्रल हिंदू कॉलेजची स्थापना केली.

• यादीतले वृत्तपत्र खरे आहे एवढ्यावरून ते बेझंट यांचे मानणे; 'बॉम्बे गॅझेट' खरे होते, पण ते मुंबईचे अँग्लो-इंडियन वृत्तपत्र होते
• 'टेलीग्राफ' हे नाव आज परिचित असल्याने ते या काळातलेही असावे असे मानणे — त्या नावाचे कलकत्ता दैनिक कितीतरी नंतरचे आहे
• तीन घटकांचा पर्याय अधिक सुरक्षित मानणे; एक जास्तीचा घटक आत घेणे हे एक बरोबर घटक वगळण्याइतकेच घातक ठरते
• बेझंट व टिळक यांच्या दोन वेगळ्या होमरूल लीग एकच मानणे आणि त्यांची मुखपत्रे एकमेकांत मिसळणे

वृत्तपत्रांवरचे प्रश्न आयोग तीन रूपांत विचारते : वृत्तपत्र देऊन संपादक विचारणे, संपादक देऊन वृत्तपत्र विचारणे, किंवा इथल्यासारखी यादी देऊन कोणती वृत्तपत्रे त्या व्यक्तीची होती हे विचारणे. तिसरे रूप सर्वांत कठीण, कारण त्यात प्रत्येक नावाची स्वतंत्र तपासणी करावी लागते आणि यादीत खरी पण असंबद्ध नावे मुद्दाम मिसळलेली असतात. होमरूल चळवळ हा या दृष्टीने आयोगाचा आवडता विषय आहे, कारण तिच्या दोन लीग, दोन नेते आणि चार मुखपत्रे अशी रचना असल्याने अनेक प्रकारचे प्रश्न बांधता येतात. आणखी एक निरीक्षण : बेझंट यांच्या 1917 च्या स्थानबद्धतेभोवतीच्या तारखा — जून 1917 ची स्थानबद्धता, सप्टेंबरमधील सुटका, डिसेंबर 1917 चे कलकत्ता अधिवेशन — या तिन्ही एकाच वर्षातल्या असल्याने त्यांच्यावर आधारित प्रश्न वारंवार येतात; त्या क्रमाने लक्षात ठेवल्या की तो गट सहज सुटतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अॅनी बेझंट यांनी 1914 साली कोणते वृत्तपत्र विकत घेऊन त्याचे 'न्यू इंडिया' असे नामकरण केले ?

  • (a)मद्रास स्टँडर्ड
  • (b)द हिंदू
  • (c)बॉम्बे गॅझेट
  • (d)अमृत बझार पत्रिका

  उत्तर(a) मद्रास स्टँडर्ड — हेच वृत्तपत्र विकत घेऊन त्यांनी त्याचे 'न्यू इंडिया' असे नाव ठेवले आणि ते दक्षिणेतले धारदार राष्ट्रवादी दैनिक बनवले; याच वृत्तपत्रावरील कारवाईतून जून 1917 मध्ये त्यांची स्थानबद्धता झाली. त्याच वर्षी त्यांनी 'कॉमन वील' हे साप्ताहिकही सुरू केले, तर 'बॉम्बे गॅझेट' हे मुंबईचे अँग्लो-इंडियन वृत्तपत्र होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1917 साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद अॅनी बेझंट यांनी भूषवले ?

  • (a)लखनौ
  • (b)कलकत्ता
  • (c)मुंबई
  • (d)अमृतसर

  उत्तर(b) कलकत्ता — जून 1917 च्या स्थानबद्धतेनंतर सप्टेंबरमध्ये सुटका झालेल्या बेझंट यांनी त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले आणि त्या काँग्रेसच्या पहिल्या स्त्री अध्यक्ष ठरल्या. लखनौ अधिवेशन 1916 सालचे असून तिथे काँग्रेस व मुस्लीम लीग यांच्यात करार झाला होता.