खानदेशातील भिल्लांनी ब्रिटिश राजवटीस विरोध केला होता कारण i. उत्तर भारतातील उठावाच्या घटनांपासून सातपुडा विभागातील भिल्लांना प्रेरणा मिळाली. ii. 1857 च्या उठावाचा फायदा घेवून भागोजी नाईक व काझिसिंग नाईक उठावात सामिल झाले. iii. काझिसिंग व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सरकारी खजिना व पोस्ट जाळले.
- (1)i व ii
- (2)ii व iii
- (3)i व iii
- (4)वरीलपैकी सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 'वरीलपैकी सर्व'. आधी एक गोष्ट नोंदवावी : या प्रश्नात नेहमीच्या चार नव्हे तर केवळ तीनच विधाने छापली आहेत, त्यामुळे इथला 'वरीलपैकी सर्व' हा पर्याय म्हणजे i, ii व iii एवढेच — त्यापलीकडे काहीच नाही. तिन्ही विधाने टिकतात. विधान i प्रेरणेचा स्रोत सांगते : सातपुडा व विंध्य पट्ट्यातील भिल्लांचा मुलूख दख्खनला मध्य व उत्तर भारताशी जोडणाऱ्या वाटांवरच पसरलेला होता, 1857 च्या शिपायांच्या उठावाच्या बातम्या त्याच वाटांनी खाली उतरल्या, आणि उत्तरेत जे चालले होते त्यावरून या भागातील भिल्लांनी आपला कयास बांधला. विधान ii दोन नेत्यांची नावे देते. भागोजी नाईक हे स्वतः भिल्ल असून सरकारविरोधात जाण्यापूर्वी अहमदनगर भागातील ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या हाताखालील भिल्ल पथकात होते; त्यांनी नाशिक व अहमदनगरचा मुलूख पेटवला. काझिसिंग नाईक — हेच नाव नोंदींत 'खाजा नाईक' आणि 'काझी सिंग' असेही येते — यांच्याकडे खानदेशातील मुंबई-आग्रा रस्त्याच्या रक्षणाचे काम सरकारनेच सोपवले होते आणि त्यांच्याही स्वतःच्या तक्रारी होत्या; 1857 ने दिलेली संधी त्यांनी घेतली. त्यांचे आप्त बडवानीचे भीमा नाईक त्यांच्यासोबत उठले, आणि विंध्य व सातपुड्यामधला डोंगरी मुलूख काही काळ ब्रिटिशांच्या ताब्यातून निसटला. विधान iii असा उठाव कशावर घाला घालतो ते सांगते : एखाद्या जिल्ह्यातील परकीय राजवटीची डोळ्यांना दिसणारी यंत्रणा — तिचे खजिने आणि मोठ्या रस्त्यालगतच्या टपाल चौक्या — आणि काझिसिंग व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सरकारी खजिना व पोस्ट जाळल्याची नोंद आहे. तिन्ही विधाने टिकत असल्याने तिन्ही घेणारा पर्यायच उत्तर ठरतो. एक भर घालण्याजोगी : खानदेशातील हा उठाव म्हणजे शिपायांच्या बंडाला अचानक वाहिलेली निष्ठा नव्हे. ब्रिटिशांची जंगल, महसूल व पोलीस व्यवस्था त्यांच्या डोंगरी मुलखावर आवळत गेल्यामुळे 1810 च्या दशकापासूनच भिल्ल वारंवार उठत आले होते; 1857 ने कारण दिले नाही, संधी दिली.
- (1)i व ii — हा पर्याय उत्तरेकडून मिळालेली प्रेरणा आणि दोन नेत्यांचा उठावातील सहभाग हे दोन्ही स्वीकारतो, पण खजिना व टपाल जाळण्याविषयीचे विधान iii सोडून देतो. ते सोडून देण्याला काहीच आधार नाही : अशा उठावाची ओळखच त्याने काय उद्ध्वस्त केले यावरून होते, आणि खजिना व सरकारी दळणवळणाची साधने जाळणे ही खानदेशातील गडबडीची प्रमाणित नोंद आहे. तिसरे विधान फार तपशीलवार आहे म्हणून ते धोक्याचे मानणारा उमेदवार इथे येऊन पडतो; संयुक्त पर्यायांच्या प्रश्नांत ही सवय सामान्य आहे आणि महागडीही. खरी कसोटी विधान तपशीलवार आहे का ही नसून, त्यातले काही ज्ञात माहितीशी विसंगत आहे का ही आहे — आणि इथे तसे काहीच नाही.
- (2)ii व iii — हा पर्याय नेत्यांविषयीची व त्यांच्या कृतीविषयीची दोन विधाने ठेवतो, पण उर्वरित सगळे समजण्याजोगे करणारा संदर्भ पुरवणारे विधान i फेकून देतो. सातपुड्यातील भिल्लांचा उठाव ही सुटी स्थानिक घटना नव्हती; तो 1857 सालचाच ठरतो, कारण उत्तरेतील उठावानेच त्याला अनुकूल परिस्थिती निर्माण करून दिली — आणि याच प्रश्नातले दुसरे विधान '1857 च्या उठावाचा फायदा घेवून' असे म्हणून तेच सांगते. म्हणून विधान ii स्वीकारून विधान i नाकारणे हे आतल्या आत विसंगत ठरते, कारण दुसरे विधान पहिल्यावरच उभे आहे. संयुक्त उत्तराची अंतर्गत सुसंगती तपासणे हा पर्याय वगळण्याचा सर्वांत जलद मार्ग आहे.
- (3)i व iii — हा पर्याय प्रेरणा आणि खजिना व टपाल जाळणे हे दोन्ही स्वीकारतो, पण भागोजी नाईक व काझिसिंग नाईक उठावात सामील झाल्याचे विधान नाकारतो — म्हणजे जाळपोळ करणारे कोणीच उरत नाही, कारण विधान iii ची सुरुवातच काझिसिंग यांच्या नावाने होते. हीच अंतर्गत विसंगती या पर्यायाला बुडवते. दोन्ही व्यक्ती नोंदींत पक्क्या आहेत : नाशिक व अहमदनगरच्या मुलखात भागोजी नाईक आणि खानदेशात काझिसिंग नाईक — ज्यांचे नाव 'खाजा नाईक' असेही लिहिले जाते — आणि दोघेही आधी सरकारच्याच सेवेत होते व नंतर सरकारविरुद्ध उठले. हा पर्याय निवडणाऱ्याने बहुधा या नावांची अपरिचित लेखनरूपे ओळखली नसतात आणि जे विधान पडताळता आले नाही तेच कापून टाकलेले असते.
1857 चा उठाव उत्तर भारतापुरता मर्यादित नव्हता; दख्खन व मध्य भारताच्या सीमेवरील डोंगरी मुलखातही त्याचे पडसाद उमटले, आणि खानदेशातील भिल्लांचा उठाव हे त्याचे महाराष्ट्रापुरते ठळक उदाहरण आहे. भिल्लांचा हा असंतोष मात्र 1857 पासून सुरू होत नाही. एकोणिसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकापासूनच ब्रिटिशांची जंगलविषयक, महसुली व पोलीस व्यवस्था त्यांच्या मुलखावर आवळत गेली, त्यांचे पारंपरिक हक्क आणि हालचालींचे स्वातंत्र्य आकसत गेले, आणि त्यातून वारंवार उठाव झाले. सरकारने काही ठिकाणी भिल्लांची पथके उभारून त्यांनाच रस्तेरक्षणाचे व शिपाईगिरीचे काम दिले — भागोजी नाईक आणि काझिसिंग नाईक हे दोघेही अशा सेवेतून आलेले, आणि नेमके तेच पुढे सरकारविरुद्ध उभे राहिले. 1857 मध्ये उत्तरेतल्या बातम्या खाली पोहोचल्यावर मिळालेली संधी त्यांनी घेतली : नाशिक-अहमदनगरचा मुलूख भागोजींनी आणि खानदेशाचा काझिसिंग व त्यांचे आप्त भीमा नाईक यांनी पेटवला, सरकारी खजिने व टपाल चौक्या जाळल्या गेल्या आणि विंध्य-सातपुड्यामधला डोंगरी टापू काही काळ राजवटीच्या हातून सुटला. आदिवासी उठावांचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी हे उदाहरण उपयुक्त आहे, कारण त्यात स्थानिक कारणे आणि राष्ट्रव्यापी संधी एकत्र दिसतात.
आदिवासी उठावांवरचे प्रश्न एमपीएससी दोन कारणांसाठी विचारते : ते महाराष्ट्राच्या भूगोलाशी जोडलेले असतात आणि 1857 च्या राष्ट्रीय कथानकाशीही. अशा प्रश्नांची तयारी करताना प्रत्येक उठावासाठी चार रकाने भरून ठेवावेत — जमात, प्रदेश, नेता आणि काळ. भिल्ल : खानदेश, सातपुडा, नाशिक-अहमदनगर; नेते भागोजी नाईक, काझिसिंग नाईक, भीमा नाईक; काळ 1857 आणि त्याआधीचे उठाव. कोळी, रामोशी, गोंड, संथाळ, मुंडा यांच्यासाठीही अशीच नोंद ठेवली की नावे एकमेकांत मिसळत नाहीत. दुसरे निरीक्षण या प्रश्नाच्या रचनेचे : आयोगाने इथे नेहमीची चार नव्हे तर तीनच विधाने ठेवली आहेत, आणि सवयीने चौथ्या विधानाच्या शोधात असणारा उमेदवार गोंधळू शकतो; यादीची लांबी आधी मोजून घेणे हा साधा उपाय. तिसरे म्हणजे नावांची लेखनरूपे : जुन्या ब्रिटिश नोंदींत एकाच व्यक्तीचे नाव अनेक प्रकारे लिहिलेले सापडते — काझिसिंग, खाजा नाईक, काझी सिंग — आणि अपरिचित रूप दिसले म्हणून विधान चुकीचे मानणे ही या प्रश्नात थेट गुण घालवणारी चूक ठरते.
- या प्रश्नात i ते iii अशी केवळ तीनच विधाने छापली आहेत, त्यामुळे 'वरीलपैकी सर्व' या पर्यायाचा अर्थ नेमकी तीच तीन विधाने असा होतो.
- भागोजी नाईक सरकारविरोधात जाण्यापूर्वी अहमदनगर भागातील ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या हाताखालील भिल्ल पथकात होते आणि 1857 मध्ये त्यांनी नाशिक व अहमदनगरचा मुलूख पेटवला.
- काझिसिंग नाईक — नोंदींत 'खाजा नाईक' व 'काझी सिंग' असेही आढळणारे — यांच्याकडे खानदेशातील मुंबई-आग्रा रस्त्याच्या रक्षणाचे काम सरकारनेच सोपवले होते; 1857 मध्ये ते उठले आणि त्यांचे आप्त बडवानीचे भीमा नाईक त्यांच्यासोबत होते.
- सातपुडा व विंध्य पट्ट्यातील भिल्लांचा मुलूख दख्खन व उत्तर भारत यांना जोडणाऱ्या वाटांवर असल्याने शिपायांच्या उठावाच्या बातम्या तिथे लवकर पोहोचल्या आणि खानदेशातील भिल्लांना संधी मिळाली.
- भिल्लांचा प्रतिकार 1857 च्या कितीतरी आधीपासूनचा आहे — जंगल, महसूल व पोलीस व्यवस्था त्यांच्या डोंगरी मुलखावर पसरत गेल्याने एकोणिसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकापासून उठावांच्या नोंदी मिळतात — म्हणून 1857 ने कारण नव्हे तर निमित्त पुरवले.
संयुक्त उत्तर आतून सुसंगत आहे का ते तपासावे : विधान iii ची सुरुवातच काझिसिंगच्या नावाने होते, म्हणून iii ठेवून ii वगळणारा कोणताही पर्याय स्वतःशीच विसंगत ठरतो. हेही लक्षात ठेवावे की 1857 ने कारण नव्हे तर निमित्त पुरवले — जंगल, महसूल व पोलीस व्यवस्था डोंगरी मुलखावर आवळत गेल्याने भिल्लांचे उठाव 1810 च्या दशकापासूनचे आहेत.
- यादीत नेहमीप्रमाणे चार विधाने असतील असे गृहीत धरणे; इथे तीनच विधाने आहेत आणि 'वरीलपैकी सर्व' म्हणजे तीच तीन
- तपशीलवार विधान धोक्याचे मानून वगळणे — खजिना व टपाल जाळल्याची नोंद ही या उठावाची प्रमाणित नोंद आहे
- विधान ii स्वीकारून विधान i नाकारणे, जरी 'उठावाचा फायदा घेवून' या शब्दांतच विधान ii विधान i वर उभे असल्याचे दिसत असले तरी
- जुन्या नोंदींतील नावाची अपरिचित लेखनरूपे — काझिसिंग, खाजा नाईक — पाहून ते विधान चुकीचे ठरवणे
आदिवासी उठावांवरचे प्रश्न एमपीएससी सहसा दोन रूपांत विचारते : नेता व प्रदेश यांची जोडी विचारून, किंवा इथल्यासारखी कारणे व घटनांची विधाने देऊन कोणती बरोबर आहेत ते विचारून. दुसऱ्या रूपात 'वरीलपैकी सर्व' हा पर्याय असल्यास तो टाळण्याकडे उमेदवाराचा कल असतो, कारण तो फार सोपा वाटतो; प्रत्यक्षात या प्रश्नांत तिन्ही विधाने एकाच घटनेच्या वेगवेगळ्या अंगांची असल्याने ती सहसा एकत्रच टिकतात. दुसरे निरीक्षण म्हणजे आयोग विधानांची संख्या बदलते — कधी तीन, कधी चार, कधी पाच — म्हणून यादीची लांबी आधी मोजावी. तिसरे म्हणजे नावांची विविध लेखनरूपे : ब्रिटिश कागदपत्रांतून आलेली आदिवासी नेत्यांची नावे मराठीत वेगवेगळ्या प्रकारे लिहिली जातात, आणि आयोग जे रूप छापते तेच स्वीकारून विधानाचा आशय तपासावा लागतो, केवळ अक्षरे जुळतात का नाही यावर उत्तर ठरवू नये.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1857 च्या उठावाच्या काळात नाशिक व अहमदनगरच्या मुलखात भिल्लांचे नेतृत्व करणारे आणि याआधी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या हाताखालील भिल्ल पथकात असलेले नेते कोण ?
- (a)भागोजी नाईक
- (b)भीमा नाईक
- (c)उमाजी नाईक
- (d)राघोजी भांगरे
उत्तर(a) भागोजी नाईक — सरकारविरोधात जाण्यापूर्वी ते अहमदनगर भागातील भिल्ल पथकात होते आणि 1857 मध्ये त्यांनी नाशिक व अहमदनगरचा मुलूख पेटवला. भीमा नाईक हे बडवानीचे असून काझिसिंग नाईक यांच्यासोबत खानदेशात उठले; उमाजी नाईक हे रामोशी नेते आणि राघोजी भांगरे हे कोळी उठावाचे नेते म्हणून ओळखले जातात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1857 पूर्वी काझिसिंग नाईक यांच्याकडे खानदेशात सरकारने कोणते काम सोपवले होते ?
- (a)जंगल महसुलाची वसुली
- (b)मुंबई-आग्रा रस्त्याचे रक्षण
- (c)सातपुड्यातील खाणींची देखरेख
- (d)टपाल खात्याचे संचालन
उत्तर(b) मुंबई-आग्रा रस्त्याचे रक्षण — खानदेशातून जाणाऱ्या या मोठ्या रस्त्याच्या रक्षणाचे काम सरकारनेच त्यांच्याकडे सोपवले होते, आणि त्यांच्या स्वतःच्या तक्रारी वाढल्यावर 1857 ने दिलेली संधी घेऊन तेच सरकारविरुद्ध उठले. त्याच उठावात सरकारी खजिना व टपाल चौक्या जाळल्या गेल्या.