खालील विधाने पहा : अ. घातक कचरा मृदेमध्ये टाकल्यामुळे जैवविविधता कमी होते. ब. नद्यामधे वारंवार पूर येण्यामागे वृक्षतोड कारणीभूत आहे. क. फ्रांसिस्को मेंडझ यांच्या उर्जा क्षेत्रातील कार्यामुळे त्यांना 'अमेझॉन गांधी' म्हणून संबोधतात.
- (1)फक्त विधान क बरोबर आहे
- (2)फक्त विधान अ बरोबर आहे
- (3)फक्त विधान अ आणि ब बरोबर आहेत
- (4)विधान अ, ब आणि क बरोबर आहेत
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'फक्त विधान अ आणि ब बरोबर आहेत'. या प्रश्नात तीनच विधाने छापली आहेत आणि त्यांपैकी दोन टिकतात. विधान अ बरोबर आहे : जमिनीत घातक कचरा टाकल्याने जैवविविधता घटते, आणि ती एकाच नव्हे तर अनेक पातळ्यांवर घटते. जड धातू, टिकून राहणारी सेंद्रिय रसायने आणि प्रक्रिया न केलेले औद्योगिक सांडपाणी मृदेला जिवंत माध्यम बनवणारे जीवाणू, बुरशी, गांडुळे व कीटकवर्गीय जीव मारून टाकतात; हा जीवसमूह बिघडला की मृदेची रचना आणि सुपीकता दोन्ही ढासळतात. तेच प्रदूषक पुढे गळतीच्या पाण्यातून भूजलात व पृष्ठजलात उतरतात आणि अन्नसाखळीतून वर चढतात, त्यामुळे हानी कचरा टाकलेल्या जागेपुरती मर्यादित राहत नाही. विधान ब हेही बरोबर असून वृक्षतोडीचा तो एक प्रमाणित परिणाम आहे. वनाच्छादन पावसाचे पाणी जमिनीपर्यंत पोहोचण्याचा वेग कमी करते, पालापाचोळा व मुळांचे जाळे मृदा मोकळी ठेवून पाणी वाहून जाण्याऐवजी आत मुरू देते, आणि मुळे उतार बांधून ठेवतात; आच्छादन काढून टाकले की तेवढाच पाऊस अधिक वेगाने व अधिक प्रमाणात नदीपर्यंत पोहोचतो, पुराचे उंचवटे तीव्र होतात, आणि वाहून आलेला गाळ खालच्या टप्प्यात नदीपात्र भरून टाकून पूर वाहून नेण्याची तिची क्षमता घटवतो. अडते ते विधान क, आणि ते अडते केवळ एका उपवाक्यामुळे. फ्रान्सिस्को मेंडिस — पेपरात 'मेंडझ' असे छापले आहे आणि इंग्रजी स्तंभात 'Fransisco Mendez' — यांना 'अमेझॉन गांधी' म्हटले जाते हे खरे, पण ते वर्षावनाच्या रक्षणासाठी, ऊर्जा क्षेत्रातील कोणत्याही कामासाठी नव्हे. ब्राझीलमधील एकर प्रांतातले हे रबर काढणारे कामगार व कामगार संघटक; जंगल तोडणाऱ्या पथकांसमोर आपल्या सहकाऱ्यांसह नि:शस्त्र उभे राहण्याचा 'एम्पाते' हा मार्ग त्यांनी उभा केला, जंगल न तोडता वापरता येईल अशा राखीव क्षेत्रांची मागणी केली, आणि डिसेंबर 1988 मध्ये त्यांची हत्या झाली. दोन विधाने टिकतात, एक पडते — म्हणून उत्तर पर्याय (3).
- (1)फक्त विधान क बरोबर आहे — हा पर्याय फक्त विधान क ठेवतो, म्हणजे या संचात न टिकणारे एकमेव विधान ठेवतो आणि टिकणारी दोन्ही फेकून देतो. विधान क ला बुडवणारे उपवाक्य म्हणजे 'उर्जा क्षेत्रातील कार्यामुळे'. चिको मेंडिस हे रबर काढणारे कामगार व संघटक होते; गुरांच्या कुरणांसाठी अमेझॉनचे वर्षावन तोडले जाण्याविरुद्ध त्यांनी लढा दिला आणि जंगल न तोडता त्याचा वापर करता येईल अशा राखीव क्षेत्रांची कल्पना मांडली. 'अमेझॉन गांधी' हे नाव त्यांना मिळाले ते 'एम्पाते'च्या नि:शस्त्र, अहिंसक पद्धतीमुळे. मेंडिस यांचे नाव कधीतरी ऐकलेला उमेदवार ती उपाधी ओळखतो आणि तिथेच वाचायचे थांबतो — आणि नेमका तोच सापळा आहे. व्यक्ती आणि कारण अशी जोडी असलेल्या विधानात कारणही नावाइतक्याच काटेकोरपणे तपासावे लागते.
- (2)फक्त विधान अ बरोबर आहे — हा पर्याय विधान अ स्वीकारतो पण विधान ब नाकारतो, आणि ते नाकारण्याचे कारणच नाही. वृक्षतोडीमुळे नद्यांना येणाऱ्या पुरांची वारंवारता व तीव्रता वाढते हे पर्यावरणशास्त्रातील सर्वांत पक्क्या मांडण्यांपैकी एक आहे आणि प्रत्येक पाठ्यपुस्तकात ते येते : वनाच्छादन व मुळांचे जाळे नाहीसे झाल्याने पाणी जमिनीत मुरण्याचे प्रमाण घटते व पृष्ठभागावरून वाहून जाणारे पाणी वाढते, त्यामुळे तेवढ्याच पावसातून अधिक उंच व अधिक वेगवान पूर तयार होतो; शिवाय उघड्या उतारांवरून वाहून आलेल्या मातीने नदीपात्र उंचावते आणि तिची वहनक्षमता घटते. 'वारंवार' या शब्दावर उमेदवार अडखळू शकतो — वृक्षतोडीमुळे पुरांचा आकारच नव्हे तर संख्याही वाढते का, असा प्रश्न पडतो — पण वाढलेल्या अपधावामुळे जंगल असते तर सामावले गेले असते असे मध्यम पावसाचे प्रसंगही पुरात रूपांतरित होतात.
- (4)विधान अ, ब आणि क बरोबर आहेत — हा पर्याय तिन्ही विधाने घेतो आणि म्हणून विधान क वर कोसळतो. चुकीच्या पर्यायांत सर्वाधिक आकर्षक हाच, कारण पहिली दोन विधाने इतकी उघडपणे खरी आहेत की उमेदवार त्याच ओघात तिसरेही स्वीकारून टाकतो, आणि तिसऱ्यात एक खरी व्यक्ती व एक खरी उपाधी आहे. गुण वाचवणारी शिस्त एकच : प्रत्येक विधान शेवटच्या पूर्णविरामापर्यंत वाचावे, आणि संयुक्त विधानातला कोणताही एक भाग चुकीचा असेल तर संपूर्ण विधान चुकीचे मानावे. चिको मेंडिस यांना खरोखरच 'अमेझॉन गांधी' म्हटले जाते, पण इथे छापलेले कारण — ऊर्जा क्षेत्रातील कार्य — ते कारण नव्हे, आणि चुकीचे कारण संपूर्ण विधान चुकीचे करते. खरी व्यक्ती चुकीच्या कार्यक्षेत्राला मुद्दाम जोडणे ही एमपीएससीची सर्वाधिक वापरली जाणारी युक्ती आहे.
या प्रश्नातली तिन्ही विधाने पर्यावरणाच्या तीन वेगवेगळ्या भागांतून येतात, आणि तिन्ही तपासण्याची पद्धतही वेगळी आहे. पहिले मृदाप्रदूषणाचे : मृदा हे केवळ खनिजांचे मिश्रण नसून जीवाणू, बुरशी, गांडुळे व असंख्य सूक्ष्मजीवांचा जिवंत समुदाय आहे, आणि घातक कचरा टाकल्याने तो समुदाय मरतो — त्यातून सुपीकता, रचना आणि जैवविविधता तिन्ही घटतात, आणि गळतीच्या पाण्यातून प्रदूषक भूजल व नद्यांपर्यंत पोहोचतात. दुसरे जलचक्र व भूरूपशास्त्राचे : वनाच्छादन पावसाला अडवते, पाणी मुरू देते आणि उतार बांधून ठेवते; ते नाहीसे झाल्यावर अपधाव वाढतो, पुराचे उंचवटे तीव्र होतात आणि गाळाने नदीपात्र भरून जाते. तिसरे पर्यावरण चळवळींच्या इतिहासाचे : ब्राझीलच्या एकर प्रांतातील रबर काढणाऱ्या कामगारांचे संघटक चिको मेंडिस यांनी जंगल तोडणाऱ्या पथकांसमोर नि:शस्त्र उभे राहण्याचा 'एम्पाते' हा मार्ग वापरला, जंगल न तोडता वापरता येईल अशा राखीव क्षेत्रांची मागणी केली आणि डिसेंबर 1988 मध्ये त्यांची हत्या झाली. त्यांच्या अहिंसक पद्धतीमुळेच त्यांना 'अमेझॉन गांधी' ही उपाधी मिळाली — आणि विधानातील कारण नेमके तिथेच बदलून टाकलेले आहे.
एमपीएससीचा पर्यावरण विभाग केवळ नावांची नव्हे तर कारणांची अचूकता तपासतो. आयोगाची आवडती रचना म्हणजे संयुक्त विधान : खरा विषय आणि त्याला जोडलेले खोटे विधेय, किंवा खरी व्यक्ती आणि तिला जोडलेले चुकीचे कार्यक्षेत्र. इथले विधान क याचा नमुना आहे — त्यातले सगळे बरोबर आहे, फक्त तीन शब्द चुकीचे. या प्रकारच्या प्रश्नांची सोडवणूक करणारी सवय म्हणजे प्रत्येक विधान शेवटपर्यंत वाचणे, मग 'हे संपूर्ण वाक्य खरे ठरण्यासाठी काय काय खरे असावे लागेल' असा प्रश्न विचारणे, आणि त्यांतला एकही घटक पडत असेल तर विधान नाकारणे. दुसरा तांत्रिक मुद्दा मोजणीचा : या प्रश्नात चार नव्हे तर तीन विधाने आहेत, आणि मराठी स्तंभात ती 'अ. ब. क.' अशी देवनागरीत छापली असून इंग्रजी स्तंभात 'A. B. C.' अशी मोठ्या अक्षरांत आहेत — पर्यायही त्याच अक्षरांचा उल्लेख करतात, त्यामुळे दोन्ही स्तंभ पाहणाऱ्याने ही अदलाबदल लक्षात ठेवावी. तिसरे म्हणजे पर्यावरण चळवळींतील व्यक्ती व त्यांची कार्यक्षेत्रे स्वतंत्रपणे नोंदवून ठेवावीत, कारण आयोग नाव बरोबर ठेवून कार्यक्षेत्र बदलण्याचा डाव वारंवार खेळते.
- या प्रश्नात तीनच विधाने छापली असून मराठी स्तंभात ती 'अ. ब. क.' अशी देवनागरीत आणि इंग्रजी स्तंभात 'A. B. C.' अशी मोठ्या अक्षरांत आहेत; पर्याय त्याच अक्षरांचा उल्लेख करत असल्याने दोन्ही स्तंभांतील पर्याय वेगळे दिसतात.
- जमिनीवर टाकलेला घातक कचरा मृदेला जिवंत माध्यम बनवणारे जीवाणू, बुरशी व अपृष्ठवंशीय जीव मारतो, तिची रचना व सुपीकता बिघडवतो, आणि गळती व अपधावातून भूजल, नद्या व अन्नसाखळीपर्यंत पोहोचतो.
- वृक्षतोडीमुळे पाणी अडवले जाणे व मुरणे कमी होते आणि पृष्ठभागावरील अपधाव वाढतो, त्यामुळे पुराचा धोका वाढतो; शिवाय उघड्या उतारांवरून वाहून आलेल्या गाळाने नदीपात्र उंचावते व तिची वहनक्षमता घटते.
- फ्रान्सिस्को 'चिको' मेंडिस हे ब्राझीलच्या एकर प्रांतातील रबर काढणारे कामगार व संघटक होते; जंगल तोडणाऱ्या पथकांसमोर नि:शस्त्र उभे राहण्याच्या 'एम्पाते' या मार्गाने त्यांनी अमेझॉनच्या वर्षावनाचे रक्षण केले आणि जंगल न तोडता वापरता येणाऱ्या राखीव क्षेत्रांची मागणी केली; डिसेंबर 1988 मध्ये त्यांची हत्या झाली.
- 'अमेझॉन गांधी' ही उपाधी त्यांना त्या अहिंसक पद्धतीमुळे आणि वनसंरक्षणाच्या कामामुळे मिळाली, ऊर्जा क्षेत्रातील कोणत्याही कामामुळे नव्हे — आणि नेमके हेच उपवाक्य विधान क ला चुकीचे ठरवते.
विधानात व्यक्ती आणि कारण एकत्र आले असतील, तेव्हा नावाइतक्याच काटेकोरपणे कारणही तपासावे लागते. खऱ्या माणसाला चुकीचे क्षेत्र जोडणे ही एमपीएससीच्या आवडत्या युक्त्यांपैकी एक — जोडलेल्या विधानाचा एक भाग जरी खोटा असला तरी संपूर्ण विधान खोटे ठरते.
- 'अमेझॉन गांधी' ही उपाधी ओळखून तिथेच वाचायचे थांबणे आणि 'उर्जा क्षेत्रातील कार्यामुळे' हे चुकीचे कारण लक्षात न घेणे
- संयुक्त विधानातील एक भाग चुकीचा असूनही उर्वरित भाग खरा आहे म्हणून संपूर्ण विधान बरोबर मानणे
- पहिली दोन विधाने उघड खरी असल्याने त्याच ओघात तिसरेही स्वीकारून 'वरील सर्व' प्रकारचा पर्याय निवडणे
- यादीत चारच विधाने असतील असे गृहीत धरणे आणि मराठी 'अ. ब. क.' व इंग्रजी 'A. B. C.' या लेबलांची अदलाबदल लक्षात न घेणे
पर्यावरणाच्या भागात एमपीएससी विधानपडताळणीचे प्रश्न सर्वाधिक विचारते, आणि त्यांतली अडचण संकल्पना समजण्याची नसून वाक्य नीट वाचण्याची असते. आयोगाची ठरावीक युक्ती म्हणजे व्यक्ती व कार्यक्षेत्र यांची चुकीची जोडी : उपाधी बरोबर, नाव बरोबर, पण कार्यक्षेत्र बदललेले. दुसरी युक्ती म्हणजे कालक्रम बदलणे — घटना खरी, पण वर्ष चुकीचे. तिसरी म्हणजे प्रमाण बदलणे — 'सर्व', 'नेहमी', 'केवळ' असे शब्द घालून खरे विधान अतिव्यापक करून टाकणे. या तिन्हींवर एकच उपाय : विधान वाचताना विषय, विधेय आणि कारण असे तुकडे पाडून प्रत्येक तुकडा स्वतंत्रपणे तपासणे. शिवाय पर्यावरण चळवळींच्या नेत्यांची यादी तयार करताना नाव, देश, चळवळ आणि पद्धत असे चार रकाने भरून ठेवले, तर अशा प्रश्नांत चुकीचे कारण लगेच उठून दिसते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
'अमेझॉन गांधी' म्हणून ओळखले जाणारे चिको मेंडिस कोणत्या देशातील आणि कोणत्या व्यवसायातील कार्यकर्ते होते ?
- (a)ब्राझील; रबर काढणारे कामगार
- (b)केनिया; वृक्षारोपण कार्यकर्ते
- (c)इंडोनेशिया; मासेमार
- (d)बोलिव्हिया; खाणकामगार
उत्तर(a) ब्राझील; रबर काढणारे कामगार — ब्राझीलच्या एकर प्रांतातील रबर काढणाऱ्या कामगारांचे संघटक असलेल्या मेंडिस यांनी जंगल तोडणाऱ्या पथकांसमोर नि:शस्त्र उभे राहण्याच्या 'एम्पाते' या मार्गाने अमेझॉनच्या वर्षावनाचे रक्षण केले आणि डिसेंबर 1988 मध्ये त्यांची हत्या झाली. केनियातील वृक्षारोपणाची ग्रीन बेल्ट चळवळ वंगारी माथाई यांची होती.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
वृक्षतोडीमुळे नद्यांना येणाऱ्या पुराचा धोका वाढतो, याचे मुख्य कारण काय ?
- (a)पाणी जमिनीत मुरण्याचे प्रमाण घटून पृष्ठभागावरील अपधाव वाढतो
- (b)पावसाचे एकूण प्रमाण वाढते
- (c)नदीच्या उगमाची उंची वाढते
- (d)भूजलाची पातळी वाढून पात्र भरून जाते
उत्तर(a) पाणी जमिनीत मुरण्याचे प्रमाण घटून पृष्ठभागावरील अपधाव वाढतो — वनाच्छादन व मुळांचे जाळे पाणी अडवते आणि मुरू देते; ते नाहीसे झाल्यावर तेवढाच पाऊस अधिक वेगाने नदीपर्यंत पोहोचतो आणि पुराचे उंचवटे तीव्र होतात. शिवाय उघड्या उतारांवरून वाहून आलेल्या गाळाने नदीपात्र उंचावते आणि तिची वहनक्षमता घटते.