खालील विधाने कोणासंदर्भात आहेत ? i. धर्माची राजकारणापासून फारकत घेतली. ii. सती जाणाऱ्या शूर स्त्रीयांच्याबाबत अलिप्ततेचे धोरण स्वीकारले. iii. बालविवाह थांबविणे व विधवा विवाहाला उत्तेजन दिले. iv. सामाजिक कायद्याबाबत अंतिम निर्णय आपला असल्याचा दावा केला.
- (1)बाबर
- (2)हुमायुन
- (3)अकबर
- (4)औरंगजेब
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — अकबर. छापलेली चारही विधाने अकबराच्या कारकिर्दीतील उपायांचे वर्णन करतात, आणि एकत्र घेतल्यावर ती दुसऱ्या कोणत्याही मुघल बादशहाला लागू पडत नाहीत. विधान i — धर्माची राजकारणापासून फारकत — म्हणजे 'सुल्ह-इ-कुल' अर्थात सर्वांशी शांतता या तत्त्वाचा गाभा, ज्यावर त्याचे उत्तरकालीन धोरण उभे होते : 1563 साली त्याने तीर्थयात्रा कर रद्द केला, 1564 साली बिगरमुस्लिमांवरील जिझिया रद्द केला, 1575 साली फतेहपूर सिक्री येथे इबादतखाना उघडून सर्व धर्मांच्या विद्वानांची चर्चा घडवली, राजपुतांना उमरावशाहीतील सर्वोच्च पदांवर घेतले, आणि पद व महसूल यांची धर्माशी असलेली गाठ सोडवली. विधान iv म्हणजे 1579 चा 'महजर' — ज्या घोषणापत्राद्वारे प्रमुख उलेमांनी मान्य केले की एखाद्या वादग्रस्त प्रश्नावर धर्मशास्त्रज्ञांत मतभेद असतील तर बादशहाचा निर्णय अंतिम मानला जाईल. सामाजिक व धार्मिक कायद्याबाबत अंतिम अधिकार आपला असल्याचा हा दावा म्हणजे विधान i सर्वसाधारण शब्दांत जे सांगते त्याचेच सर्वांत तीक्ष्ण रूप. विधाने ii व iii त्याच्या सामाजिक नियमांची आहेत. सतीच्या प्रथेवर अकबराने बंधने घातली : विधवेवर कोणतीही सक्ती करता कामा नये आणि जिथे बळजबरी होत असेल तिथे अधिकाऱ्यांनी हस्तक्षेप करावा असा त्याचा आदेश होता, आणि अशा एका जळिताला थांबवण्यासाठी बादशहा स्वतः घोड्यावरून निघाल्याची नोंद अबुल फजलने ठेवली आहे. मराठी विधान ii नेमके हेच सांगते — जी स्त्री स्वखुशीने सती जाते तिच्याबाबत अलिप्ततेचे धोरण, म्हणजे सक्तीच्या प्रकरणांत हस्तक्षेप आणि स्वखुशीच्या प्रकरणांत हात न घालणे. विधान iii त्याच्या विवाहविषयक नियमांचे : त्याने विवाहासाठी किमान वय ठरवून बालविवाहाला आळा घातला आणि विधवाविवाहाला निषेधाऐवजी मान्यता दिली. पर्यायांतील इतर कोणतेही नाव या चारांपैकी दोन विधानेही पेलू शकत नाही, म्हणून उत्तर अकबर.
- (1)बाबर — बाबराची भारतातील कारकीर्द 1526 ते 1530 अशी अवघी चार वर्षांची, आणि ती जवळजवळ पूर्णपणे लढाईत गेली : 1526 साली पानिपतावर इब्राहिम लोदीशी, 1527 साली खानव्यावर राणा संग्रामसिंहाशी, 1528 साली चंदेरी आणि 1529 साली घाग्रा नदीवर अफगाणांशी. चगताई तुर्की भाषेत लिहिलेले 'बाबरनामा' हे उल्लेखनीय पुस्तक त्याने मागे ठेवले — हिंदुस्थानातील वनस्पती, प्राणी व चालीरीतींची त्यातील निरीक्षणे प्रसिद्ध आहेत — पण सामाजिक कायदे, धार्मिक तडजोड किंवा प्रशासकीय रचना यांपैकी काहीही त्याने उभे केले नाही; ती कामे त्याच्या नातवाची. या विधानांतून एखाद्या नव्या रचना उभारणाऱ्या राजाचा कार्यक्रम दिसतो एवढे ओळखणारा, पण ती कारकीर्द तेवढी दीर्घ होती का हे न विचारणारा उमेदवार इथे येऊन थांबतो.
- (2)हुमायुन — हुमायूनने 1530 ते 1540 आणि पुन्हा 1555 ते 1556 असे राज्य केले, आणि मधली खंडच त्याची कहाणी सांगते : 1539 च्या चौसा व 1540 च्या कनौज या पराभवांनंतर शेरशाह सूरने त्याला भारताबाहेर हाकलले, कित्येक वर्षे तो इराणात निर्वासित राहिला, आणि दिल्ली परत मिळवल्यानंतर काही महिन्यांतच ग्रंथालयाच्या पायऱ्यांवरून पडून त्याचा मृत्यू झाला. लष्करी पीछेहाट, शेरशाहच्या मधल्या काळातील प्रशासकीय वारशाचे मुघलांवरील ऋण, आणि परत येताना त्याने आणलेले इराणी चित्रकार — एवढ्यासाठी त्याची कारकीर्द लक्षात राहते. सतीविषयीचे धोरण, विवाहाचे किमान वय किंवा वादग्रस्त कायद्यातील बादशहाचा अंतिम अधिकार यांसारखे काहीही तिच्यात नाही; हा पर्याय निवडणारा विधानांच्या आशयावरून नव्हे तर घराण्याच्या क्रमावरून उत्तर देत असतो.
- (4)औरंगजेब — औरंगजेब हा विधान i च्या अगदी उलट आहे, आणि म्हणूनच तो शिकवणारा चुकीचा पर्याय ठरतो. अकबराने जिझिया रद्द केल्यानंतर सुमारे एकशेपंधरा वर्षांनी, 1679 साली त्याने बिगरमुस्लिमांवर तो पुन्हा लादला, दरबारातील संगीताला नाउमेद केले, हनफी कायद्याचा संग्रह म्हणून 'फतवा-इ-आलमगिरी'चे संकलन घडवून आणले, आणि सुल्ह-इ-कुलऐवजी धर्मनिष्ठा हाच राज्याचा जाहीर आधार बनवला. धर्मशास्त्रज्ञांनी सांगितलेल्या शरियतनुसार राज्य चालवणारा राजा, महजरने अकबराला दिला तसा 'माझा निर्णय त्यांच्या मतांवर वरचढ' असा दावा एकाच वेळी करू शकत नाही. ही विधाने धर्म व सामाजिक रूढींविषयी आहेत एवढेच नोंदवून प्रत्येक विधानाची दिशा कोणती हे न पाहणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय पकडतो.
अकबराच्या (1556-1605) धोरणाचा गाभा 'सुल्ह-इ-कुल' — सर्वांशी शांतता — या तत्त्वात आहे, आणि त्याची अंमलबजावणी तीन पातळ्यांवर दिसते. पहिली करविषयक : 1563 साली तीर्थयात्रा कर आणि 1564 साली जिझिया रद्द करून त्याने महसुलाची धर्माशी असलेली गाठ सोडवली. दुसरी वैचारिक : 1575 साली फतेहपूर सिक्री येथे इबादतखाना उभारून विविध धर्मांच्या विद्वानांची चर्चा घडवली, आणि 1579 च्या महजरने वादग्रस्त प्रश्नांत बादशहाचा निर्णय अंतिम ठरवला — म्हणजे धर्मशास्त्रज्ञांच्या मतभेदावर राज्यसत्तेला निर्णायक अधिकार मिळाला. तिसरी सामाजिक : सतीवर बंधने, विवाहाचे किमान वय ठरवून बालविवाहाला आळा, आणि विधवाविवाहाला मान्यता. या तिन्ही पातळ्यांची एक समान दिशा आहे — धार्मिक अधिकाराच्या जागी राज्याचा अधिकार आणि रूढीच्या जागी नियम. या धोरणाचा नेमका उलटा प्रवास औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत होतो, आणि म्हणूनच परीक्षांमध्ये हे दोघे नेहमी एकमेकांसमोर ठेवले जातात. अबुल फजलचे 'अकबरनामा' व 'आईन-इ-अकबरी' ही या धोरणांची मुख्य समकालीन साधने असून सतीच्या प्रकरणी अकबराच्या स्वतःच्या हस्तक्षेपाची नोंदही तिथेच मिळते.
मध्ययुगीन भारताच्या भागात एमपीएससी 'ही विधाने कोणाविषयी आहेत' या रूपाची प्रश्नरचना वारंवार वापरते, आणि पर्यायांत एकाच घराण्यातले चार राजे ठेवते. अशा प्रश्नात प्रत्येक विधानाची दिशा तपासणे हे उत्तराचे साधन असते : विधान धर्म व राज्य यांना जोडते की तोडते, रूढीला मान्यता देते की तिच्यावर बंधन घालते. इथे चारही विधाने एकाच दिशेने जातात — धर्मापासून राज्याची फारकत आणि रूढीवर नियमाचे बंधन — आणि तीच दिशा अकबराची आहे. दुसरे निरीक्षण भाषांतराचे, आणि ते या प्रश्नात महत्त्वाचे आहे : मराठी विधान ii 'सती जाणाऱ्या शूर स्त्रीयांच्याबाबत अलिप्ततेचे धोरण स्वीकारले' असे म्हणते, म्हणजे स्वखुशीच्या प्रकरणांत हात न घालणे — आणि हेच अकबराच्या प्रत्यक्ष धोरणाशी जुळते, कारण त्याची बंदी सक्तीपुरती होती. इंग्रजी स्तंभात याच विधानासाठी वेगळा शब्द वापरला असून तो अधिक गोंधळात टाकणारा आहे. तिसरे म्हणजे कारकिर्दीच्या लांबीची कसोटी : रचनात्मक धोरणांची यादी दिसली की ती अंमलात आणण्याइतकी दीर्घ कारकीर्द कोणाची होती एवढा प्रश्न विचारला तरी बाबर व हुमायून लगेच बाजूला पडतात.
- अकबराने 1563 साली तीर्थयात्रा कर आणि 1564 साली बिगरमुस्लिमांवरील जिझिया रद्द केला आणि 'सुल्ह-इ-कुल' या तत्त्वानुसार पद व महसुलाची धर्माशी असलेली गाठ सोडवली.
- 1579 च्या महजरद्वारे प्रमुख उलेमांनी मान्य केले की वादग्रस्त प्रश्नावर धर्मशास्त्रज्ञांत मतभेद असतील तेव्हा बादशहाचा निर्णय अंतिम मानला जाईल — विधान iv मध्ये वर्णन केलेला दावा हाच.
- सतीच्या प्रथेवर अकबराने बंधने घातली : विधवेवर सक्ती करता कामा नये आणि बळजबरीच्या प्रकरणांत अधिकाऱ्यांनी हस्तक्षेप करावा असा आदेश होता, आणि अशा एका प्रकरणात बादशहाच्या स्वतःच्या हस्तक्षेपाची नोंद अबुल फजलने ठेवली आहे.
- त्याच्या नियमांनी विवाहासाठी किमान वय ठरवून बालविवाहाला आळा घातला आणि विधवाविवाहाला निषेधाऐवजी मान्यता दिली.
- औरंगजेबाने ही धार्मिक तडजोड उलटवली — 1679 साली जिझिया पुन्हा लादला आणि 'फतवा-इ-आलमगिरी'चे संकलन घडवून आणले — म्हणूनच पर्यायांच्या यादीत अकबरासमोर नेहमी त्याचेच नाव ठेवले जाते.
उत्तर (3) अकबर. बाबराची भारतातली चार वर्षे आणि हुमायूनची खंडित कारकीर्द सामाजिक कायदे करण्यासाठी फारच थोडक्या आणि फारच लढाऊ होत्या; औरंगजेबाने 1679 साली जिझिया पुन्हा लादला, म्हणून विधान i त्याच्याकडे नेण्याऐवजी त्याच्यापासून दूरच नेते.
- विधानांची दिशा न तपासता ती केवळ धर्म व सामाजिक रूढींविषयी आहेत एवढ्यावरून औरंगजेबाचे नाव निवडणे, जो प्रत्यक्षात या धोरणांच्या उलट दिशेने गेला
- रचनात्मक धोरणांची यादी दिसताच घराण्याच्या क्रमाने बाबर वा हुमायून निवडणे, त्यांच्या कारकिर्दी अशी धोरणे राबवण्याइतक्या स्थिर होत्या का हे न विचारता
- सतीविषयीचे धोरण म्हणजे संपूर्ण बंदी असे समजणे — अकबराची बंदी सक्तीपुरती होती, आणि मराठी विधानातील 'अलिप्ततेचे धोरण' नेमके तेच सुचवते
- महजर म्हणजे नवा धर्म स्थापणे असे मानणे; तो वादग्रस्त प्रश्नांत बादशहाचा निर्णय अंतिम ठरवणारा दस्तऐवज होता
मुघल इतिहासात एमपीएससी बहुधा धोरणे व सुधारणा यांवर भर देते, आणि प्रश्नाची मांडणी दोनपैकी एक असते : राजाचे नाव देऊन त्याचे धोरण विचारणे, किंवा इथल्यासारखी धोरणांची यादी देऊन राजा ओळखायला सांगणे. दुसरी मांडणी अधिक कठीण वाटते, पण प्रत्यक्षात ती सोपी असते — कारण चारही विधाने एकाच दिशेने जात असतील, तर ती दिशा ज्याच्या कारकिर्दीची आहे तोच उत्तर ठरतो. पर्यायांत आयोग नेहमी एकाच घराण्यातील चार नावे ठेवते, म्हणजे 'हा राजा खरा आहे का' या कसोटीने काहीच सुटू नये; आणि त्यांतले एक नाव मुद्दाम उलट धोरणाचे असते, इथे औरंगजेब. आणखी एक उपयुक्त सवय म्हणजे तारखांचा आधार घेणे : 1563, 1564, 1575, 1579 ही अकबराच्या धोरणांची वर्षे आणि 1679 हे औरंगजेबाच्या जिझियाचे वर्ष लक्षात ठेवले की या दोघांविषयीचे कोणतेही विधान क्षणात जागच्या जागी बसते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
वादग्रस्त धार्मिक प्रश्नांवर धर्मशास्त्रज्ञांत मतभेद असल्यास बादशहाचा निर्णय अंतिम मानला जाईल, हे मान्य करणारा 'महजर' कोणत्या वर्षी जारी झाला ?
- (a)1564
- (b)1575
- (c)1579
- (d)1582
उत्तर(c) 1579 — या घोषणापत्राद्वारे प्रमुख उलेमांनी वादग्रस्त प्रश्नांत बादशहाचा निर्णय अंतिम मानण्याचे स्वीकारले, आणि धार्मिक अधिकारावर राज्यसत्तेचा वरचष्मा प्रस्थापित झाला. 1564 साली जिझिया रद्द झाला आणि 1575 साली फतेहपूर सिक्री येथे इबादतखाना सुरू झाला, त्यामुळे ती वर्षे इथे चुकीचे पर्याय म्हणून येतात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अकबराने रद्द केलेला जिझिया कर पुन्हा लागू करणारा मुघल बादशहा कोण आणि ते कोणत्या वर्षी घडले ?
- (a)जहांगीर; 1611
- (b)शाहजहान; 1633
- (c)औरंगजेब; 1679
- (d)बहादूरशाह पहिला; 1708
उत्तर(c) औरंगजेब; 1679 — अकबराने 1564 साली रद्द केलेला हा कर सुमारे एकशेपंधरा वर्षांनी औरंगजेबाने पुन्हा लादला, आणि सुल्ह-इ-कुलऐवजी धर्मनिष्ठा हाच राज्याचा जाहीर आधार बनवला. त्याच्याच कारकिर्दीत हनफी कायद्याचा संग्रह म्हणून 'फतवा-इ-आलमगिरी'चे संकलन घडवून आणले गेले.